Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 25

सन्ध्या-चरित्र

अध्याय 24अध्याय-सूचीअध्याय 26

श्लोक 1 (shiva.rudra.25.1)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शङ्करं प्रीतमानसः

sūta uvāca | ityākarṇya vacastasya brahmaṇo munisattamaḥ | sa mudovāca saṁsmṛtya śaṅkaraṁ prītamānasaḥ

सूत ने कहा - ब्रह्मा के उन वचनों को सुनकर मुनिश्रेष्ठ नारद ने शंकर का स्मरण करते हुए प्रसन्न मन से यह कहा।

श्लोक 2 (shiva.rudra.25.2)

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः

nārada uvāca | brahman vidhe mahābhāga viṣṇuśiṣya mahāmate | adbhutā kathitā līlā tvayā ca śaśimaulinaḥ

नारद ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे विधे! हे महाभाग! हे महामते! आपने चन्द्रमौलि शिव की अद्भुत लीला मुझे सुनाई है।

श्लोक 3 (shiva.rudra.25.3)

गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहं गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि

gṛhītadāre madane hṛṣṭe hi svagṛhaṁ gate | dakṣe ca svagṛhaṁ yāte tathā hi tvayi kartari

जब मदन विवाह करके प्रसन्न होकर अपने घर चला गया, दक्ष भी अपने घर चले गये, और हे स्रष्टा! आप भी अपने कार्य में लग गये,

श्लोक 4 (shiva.rudra.25.4)

मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । सन्ध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः

mānaseṣu ca putreṣu gateṣu svasvadhāmasu | sandhyā kutra gatā sā ca brahmaputrī pitṛprasūḥ

और मानस पुत्र भी अपने-अपने धाम को चले गये, तब वह ब्रह्मा की पुत्री सन्ध्या, जो पिता से ही उत्पन्न हुई थी, कहाँ गयी?

श्लोक 5 (shiva.rudra.25.5)

किं चकार च केनैव पुरुषेण विवाहिता । एतत्सर्वं विशेषेण सन्ध्यायाश्चरितं वद

kiṁ cakāra ca kenaiva puruṣeṇa vivāhitā | etatsarvaṁ viśeṣeṇa sandhyāyāścaritaṁ vada

उसने क्या किया, और किस पुरुष से उसका विवाह हुआ? यह सब सन्ध्या का चरित्र मुझे विस्तार से बताइये।

श्लोक 6 (shiva.rudra.25.6)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रस्य धीमतः । संस्मृत्य शङ्करं भक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्

sūta uvāca | ityākarṇya vacastasya brahmaputrasya dhīmataḥ | saṁsmṛtya śaṅkaraṁ bhaktyā brahmā provāca tattvavit

सूत ने कहा - ब्रह्मा के बुद्धिमान पुत्र नारद के इन वचनों को सुनकर, तत्त्वज्ञ ब्रह्मा ने भक्तिपूर्वक शंकर का स्मरण करते हुए कहा।

श्लोक 7 (shiva.rudra.25.7)

ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सन्ध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यःसाध्व्यः स्युः सर्वदा मुने

brahmovāca | śṛṇu tvaṁ ca mune sarvaṁ sandhyāyāścaritaṁ śubham | yacchrutvā sarvakāminyaḥsādhvyaḥ syuḥ sarvadā mune

ब्रह्मा ने कहा - हे मुनि! सन्ध्या का सम्पूर्ण पवित्र चरित्र सुनो, जिसे सुनकर समस्त कामिनी स्त्रियाँ सदैव सती-साध्वी बन जाती हैं।

श्लोक 8 (shiva.rudra.25.8)

सा च सन्ध्या सुता मे हि मनोजाता पुराभवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुन्धती

sā ca sandhyā sutā me hi manojātā purābhavat | tapastaptvā tanuṁ tyaktvā saiva jātā tvarundhatī

वह सन्ध्या पहले मेरी मानस पुत्री थी। तप करके अपने शरीर का त्याग करके वही अरुन्धती हुई।

श्लोक 9 (shiva.rudra.25.9)

मेधातिथेः सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता

medhātitheḥ sutā bhūtvā muniśreṣṭhasya dhīmatī | brahmaviṣṇumaheśānavacanāccaritavratā

वह बुद्धिमती मुनिश्रेष्ठ मेधातिथि की पुत्री होकर, ब्रह्मा, विष्णु और महेश के वचन से व्रतधारिणी हुई,

श्लोक 10 (shiva.rudra.25.10)

वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याभूद्वन्द्या पूज्या त्वभीषणा

vavre patiṁ mahātmānaṁ vasiṣṭhaṁ śaṁsitavratam | pativratā ca mukhyābhūdvandyā pūjyā tvabhīṣaṇā

और उसने शुद्धव्रती महात्मा वसिष्ठ को अपने पति के रूप में वरण किया। वह पतिव्रताओं में श्रेष्ठ, वन्दनीय, पूज्य और निर्भय हुई।

श्लोक 11 (shiva.rudra.25.11)

नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र सन्ध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाभवन्मेधातिथेः सुता

nārada uvāca | kathaṁ tayā tapastaptaṁ kimarthaṁ kutra sandhyayā | kathaṁ śarīraṁ sā tyaktvābhavanmedhātitheḥ sutā

नारद ने कहा - सन्ध्या ने किस प्रकार, किसलिए और कहाँ तप किया? शरीर त्यागकर वह मेधातिथि की पुत्री कैसे हुई?

श्लोक 12 (shiva.rudra.25.12)

कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्

kathaṁ vā vihitaṁ devairbrahmaviṣṇuśivaiḥ patim | vasiṣṭhaṁ tu mahātmānaṁ saṁvavre śaṁsitavratam

और ब्रह्मा, विष्णु तथा शिव देवों द्वारा विहित होकर उसने शुद्धव्रती महात्मा वसिष्ठ को पति रूप में किस प्रकार वरण किया?

श्लोक 13 (shiva.rudra.25.13)

एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुन्धत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः

etanme śroṣyamāṇāya vistareṇa pitāmaha | kautūhalamarundhatyāścaritaṁ brūhi tattvataḥ

हे पितामह! मुझे यह विस्तार से सुनाइये, मुझे सुनने की उत्सुकता है; अरुन्धती का यथार्थ चरित्र कहिये।

श्लोक 14 (shiva.rudra.25.14)

ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां सन्ध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा

brahmovāca | ahaṁ svatanayāṁ sandhyāṁ dṛṣṭvā pūrvamathātmanaḥ | kāmāyāśu mano'kārṣaṁ tyaktvā śivabhayācca sā

ब्रह्मा ने कहा - पहले अपनी पुत्री सन्ध्या को देखकर मैंने शीघ्र ही उसके प्रति काम-भाव धारण किया, और वह शिव के भय से विचलित हो उठी।

श्लोक 15 (shiva.rudra.25.15)

सन्ध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्

sandhyāyāścalitaṁ cittaṁ kāmabāṇaviloḍitam | ṛṣīṇāmapi saṁruddhamānasānāṁ mahātmanām

काम के बाण से विचलित सन्ध्या का मन क्षुब्ध हो गया, और संयमी महात्मा ऋषियों का मन भी विचलित हो गया।

श्लोक 16 (shiva.rudra.25.16)

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति

bhargasya vacanaṁ śrutvā sopahāsaṁ ca māṁ prati | ātmanaścalitatvaṁ vai hyamaryādamṛṣīnprati

शिव के मुझ पर व्यंग्य भरे वचन सुनकर, उसने अपने और ऋषियों के इस मर्यादाहीन विचलन को अनुभव किया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.25.17)

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा सन्ध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता

kāmasya tādṛśaṁ bhāvaṁ munimohakaraṁ muhuḥ | dṛṣṭvā sandhyā svayaṁ tatropayamāyātiduḥkhitā

काम की उस मुनियों को बार-बार मोहित करने वाली शक्ति को देखकर सन्ध्या स्वयं वहाँ अत्यन्त दुःखी हो गयी।

श्लोक 18 (shiva.rudra.25.18)

ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अन्तर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे

tatastu brahmaṇā śapte madane ca mayā mune | antarbhūte mayi śive gate cāpi nijāspade

हे मुनि! फिर जब मैंने मदन को शाप दिया, मैं स्वयं में लीन हो गया, और शिव भी अपने धाम को चले गये,

श्लोक 19 (shiva.rudra.25.19)

आमर्षवशमापन्ना सा सन्ध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराभवत्

āmarṣavaśamāpannā sā sandhyā munisattama | mama putrī vicāryaivaṁ tadā dhyānaparābhavat

हे मुनिश्रेष्ठ! क्षोभ के वशीभूत होकर मेरी वह पुत्री सन्ध्या इस प्रकार विचार करके ध्यानमग्न हो गयी।

श्लोक 20 (shiva.rudra.25.20)

ध्यायन्ती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे सन्ध्या तस्मिन्काले यथोचितम्

dhyāyantī kṣaṇamevāśu pūrvaṁ vṛttaṁ manasvinī | idaṁ vimamṛśe sandhyā tasminkāle yathocitam

थोड़ी देर पहले हुई घटना का ध्यान करते हुए, बुद्धिमती सन्ध्या ने उस समय उचित रूप से यह विचार किया।

श्लोक 21 (shiva.rudra.25.21)

सन्ध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षीत्सानुरागोऽयमभिलाषं पिता मम

sandhyovāca | utpannamātrāṁ māṁ dṛṣṭvā yuvatīṁ madaneritaḥ | akārṣītsānurāgo'yamabhilāṣaṁ pitā mama

सन्ध्या ने कहा - उत्पन्न होते ही युवती के रूप में मुझे देखकर, काम से प्रेरित होकर मेरे पिता ने मेरे प्रति अनुराग सहित अभिलाषा की।

श्लोक 22 (shiva.rudra.25.22)

पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः

paśyatāṁ mānasānāṁ ca munīnāṁ bhāvitātmanām | dṛṣṭvaiva māmamaryādaṁ sakāmamabhavanmanaḥ

देखते ही देखते शुद्ध हृदय वाले मानस मुनियों का मन भी केवल मुझे देखकर मर्यादाहीन होकर कामासक्त हो गया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.25.23)

ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना । येन दृष्ट्वा मुनीन्सर्वांश्चलितं मन्मनो भृशम्

mamāpi mathitaṁ cittaṁ madanena durātmanā | yena dṛṣṭvā munīnsarvāṁścalitaṁ manmano bhṛśam

दुष्ट मदन ने मेरे मन को भी मथ डाला, जिसके कारण समस्त मुनियों को विचलित देखकर मेरा मन भी अत्यन्त विचलित हो गया।

श्लोक 24 (shiva.rudra.25.24)

फलमेतस्य पापस्य मदनः स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शम्भोरग्रे पितामहः

phalametasya pāpasya madanaḥ svayamāptavān | yastaṁ śaśāpa kupitaḥ śambhoragre pitāmahaḥ

इस पाप का फल मदन ने स्वयं भोगा, जिसे क्रोधित पितामह ने शम्भु के समक्ष शाप दिया।

श्लोक 25 (shiva.rudra.25.25)

प्राप्नुयां फलमेतस्य पापस्य स्वघकारिणी । तच्छोधनफलमहमाशु चेच्छामि साधनम्

prāpnuyāṁ phalametasya pāpasya svaghakāriṇī | tacchodhanaphalamahamāśu cecchāmi sādhanam

इस पाप का कारण होने से मैं भी इसका फल पाऊँ; मैं शीघ्र ही इसके शोधन का साधन चाहती हूँ।

श्लोक 26 (shiva.rudra.25.26)

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकामामपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुः स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा

yanmāṁ pitā bhrātaraśca sakāmāmaparokṣataḥ | dṛṣṭvā cakruḥ spṛhāṁ tasmānna mattaḥ pāpakṛtparā

जब पिता और भाइयों ने प्रत्यक्ष रूप में मुझे कामवती देखकर मेरे प्रति स्पृहा की, तब मुझसे बढ़कर पापिनी कोई नहीं है।

श्लोक 27 (shiva.rudra.25.27)

ममापि कामभावोऽभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वके ताते सर्वेषु सहजेष्वषि

mamāpi kāmabhāvo'bhūdamaryādaṁ samīkṣya tān | patyā iva svake tāte sarveṣu sahajeṣvaṣi

उन्हें देखकर मुझमें भी मर्यादाहीन काम-भाव उत्पन्न हुआ - अपने पिता के प्रति मानो पति के समान, और समस्त सहोदर भाइयों के प्रति भी।

श्लोक 28 (shiva.rudra.25.28)

करिष्याम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारतः

kariṣyāmyasya pāpasya prāyaścittamahaṁ svayam | ātmānamagnau hoṣyāmi vedamārgānusārataḥ

मैं स्वयं इस पाप का प्रायश्चित करूँगी; मैं वेदमार्ग के अनुसार अपने को अग्नि में हवन कर दूँगी।

श्लोक 29 (shiva.rudra.25.29)

किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः

kiṁ tvekāṁ sthāpayiṣyāmi maryādāmiha bhūtale | utpannamātrā na yathā sakāmāḥ syuḥ śarīriṇaḥ

किन्तु मैं इस भूतल पर एक मर्यादा स्थापित करूँगी कि उत्पन्न होते ही देहधारी प्राणी कामवश्य न हों।

श्लोक 30 (shiva.rudra.25.30)

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परमदारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्ष्यामि जीवितम्

etadarthamahaṁ kṛtvā tapaḥ paramadāruṇam | maryādāṁ sthāpayiṣyāmi paścāttyakṣyāmi jīvitam

इसी उद्देश्य से मैं अत्यन्त कठोर तप करके यह मर्यादा स्थापित करूँगी, और फिर अपने प्राण त्याग दूँगी।

श्लोक 31 (shiva.rudra.25.31)

यस्मिन् शरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषः स्वयं कृतः । भ्रातृभिस्तेन कायेन किञ्चिन्नास्ति प्रयोजनम्

yasmin śarīre pitrā me hyabhilāṣaḥ svayaṁ kṛtaḥ | bhrātṛbhistena kāyena kiñcinnāsti prayojanam

जिस शरीर के प्रति मेरे पिता ने स्वयं अभिलाषा की और भाइयों ने भी, उस शरीर से मुझे अब कोई प्रयोजन नहीं है।

श्लोक 32 (shiva.rudra.25.32)

मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्

mayā yena śarīreṇa tāteṣu sahajeṣu ca | udbhāvitaḥ kāmabhāvo na tatsukṛtasādhanam

जिस शरीर के द्वारा मेरे पिता और भाइयों में काम-भाव जागृत हुआ, वह पुण्य का साधन नहीं है।

श्लोक 33 (shiva.rudra.25.33)

इति सञ्चिन्त्य मनसा सन्ध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः

iti sañcintya manasā sandhyā śailavaraṁ tataḥ | jagāma candrabhāgākhyaṁ candrabhāgāpagā yataḥ

इस प्रकार मन में विचार करके सन्ध्या तब चन्द्रभाग नामक श्रेष्ठ पर्वत पर गयी, जहाँ से चन्द्रभागा नदी बहती है।

श्लोक 34 (shiva.rudra.25.34)

अथ तत्र गतां ज्ञात्वा सन्ध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्

atha tatra gatāṁ jñātvā sandhyāṁ girivaraṁ prati | tapase niyatātmānaṁ brahmāvocamahaṁ sutam

तब उस श्रेष्ठ पर्वत की ओर तप के लिए संकल्पित सन्ध्या के जाने की बात जानकर, मैंने, ब्रह्मा ने, अपने पुत्र से कहा।

श्लोक 35 (shiva.rudra.25.35)

वसिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

vasiṣṭhaṁ saṁyatātmānaṁ sarvajñaṁ jñānayoginam | samīpe sve samāsīnaṁ vedavedāṅgapāragam

अर्थात् संयमी, सर्वज्ञ, ज्ञानयोगी, वेद-वेदांग में पारंगत, अपने समीप बैठे हुए वसिष्ठ से।

श्लोक 36 (shiva.rudra.25.36)

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं सन्ध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथाविधि

brahmovāca | vasiṣṭha putra gaccha tvaṁ sandhyāṁ jātāṁ manasvinīm | tapase dhṛtakāmāṁ ca dīkṣasvaināṁ yathāvidhi

ब्रह्मा ने कहा - हे पुत्र वसिष्ठ! जाओ, तपस्या के लिए संकल्पित बुद्धिमती सन्ध्या को विधिपूर्वक दीक्षित करो।

श्लोक 37 (shiva.rudra.25.37)

मन्दाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम

mandākṣamabhavattasyāḥ purā dṛṣṭvaiva kāmukān | yuṣmānmāṁ ca tathātmānaṁ sakāmāṁ munisattama

हे मुनिश्रेष्ठ! तुम सबको और मुझे कामासक्त तथा स्वयं को भी कामवती देखकर, पहले उसकी आँखें लज्जा से झुक गयी थीं।

श्लोक 38 (shiva.rudra.25.38)

अनुक्तमूर्त्तं तत्कर्म पूर्वमृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्सन्त्यक्तुमिच्छति

anuktamūrttaṁ tatkarma pūrvamṛtyuṁ vimṛśya sā | yuṣmākamātmanaścāpi prāṇānsantyaktumicchati

उस अकथनीय कर्म पर विचार करके, वह तुम सबके तथा अपने प्राण त्यागना चाहती है।

श्लोक 39 (shiva.rudra.25.39)

अमर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे

amaryādeṣu maryādāṁ tapasā sthāpayiṣyati | tapaḥ kartuṁ gatā sādhvī candrabhāgākhyabhūdhare

वह तप के द्वारा मर्यादाहीनों में मर्यादा स्थापित करेगी; वह साध्वी तप करने के लिए चन्द्रभाग पर्वत पर गयी है।

श्लोक 40 (shiva.rudra.25.40)

न भावं तपसस्तात सानुजानाति कञ्चन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु

na bhāvaṁ tapasastāta sānujānāti kañcana | tasmādyathopadeśātsā prāpnotviṣṭaṁ tathā kuru

हे पुत्र! वह तप की विधि कुछ भी नहीं जानती; अतः जैसा उपदेश देने से उसे अभीष्ट प्राप्त हो, वैसा करो।

श्लोक 41 (shiva.rudra.25.41)

इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपान्तरं मुने । परिगृह्यान्तिके तस्याः तपश्चर्यां निदर्शय

idaṁ rūpaṁ parityajya nijaṁ rūpāntaraṁ mune | parigṛhyāntike tasyāḥ tapaścaryāṁ nidarśaya

हे मुनि! अपने इस रूप को त्यागकर, दूसरा रूप धारण करके, उसके समीप जाकर तपश्चर्या दिखाओ।

श्लोक 42 (shiva.rudra.25.42)

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किञ्चिद्वै ततो रूपान्तरं कुरु

idaṁ svarūpaṁ bhavato dṛṣṭvā pūrvaṁ yathātra vām | nāpnuyātsā'tha kiñcidvai tato rūpāntaraṁ kuru

तुम्हारे इस पूर्व स्वरूप को देखकर उसे कुछ भी प्राप्त न होगा, इसलिए दूसरा रूप धारण करो।

श्लोक 43 (shiva.rudra.25.43)

ब्रह्मोवाच । नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयायुतः ॥ तथास्त्विति च मां प्रोच्य ययौ सन्ध्यान्तिकं मुनिः

brahmovāca | nāradetthaṁ vasiṣṭho me samājñapto dayāyutaḥ || tathāstviti ca māṁ procya yayau sandhyāntikaṁ muniḥ

ब्रह्मा ने कहा - हे नारद! इस प्रकार मैंने दयालु वसिष्ठ को आज्ञा दी। 'तथास्तु' कहकर मुनि सन्ध्या के समीप गये।

श्लोक 44 (shiva.rudra.25.44)

तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससम्मितम् । ददर्श स वसिष्ठोऽथ सन्ध्यां तत्तीरगामपि

tatra devasaraḥ pūrṇaṁ guṇairmānasasammitam | dadarśa sa vasiṣṭho'tha sandhyāṁ tattīragāmapi

वहाँ वसिष्ठ ने मानसरोवर के समान गुणों से परिपूर्ण एक दिव्य सरोवर देखा, और उसके तट पर सन्ध्या को भी देखा।

श्लोक 45 (shiva.rudra.25.45)

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिन्दुसुनक्षत्रं प्रदोषे गगनं यथा

tīrasthayā tayā reje tatsaraḥ kamalojjvalam | udyadindusunakṣatraṁ pradoṣe gaganaṁ yathā

उसके तट पर खड़ी होने से वह कमलों से उज्ज्वल सरोवर ऐसे सुशोभित हो रहा था, जैसे संध्या के समय उगते हुए चन्द्रमा और सुन्दर नक्षत्रों से आकाश।

श्लोक 46 (shiva.rudra.25.46)

मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसम्भावां स कौतुकी । वीक्षाञ्चक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्

munirdṛṣṭvātha tāṁ tatra susambhāvāṁ sa kautukī | vīkṣāñcakre sarastatra bṛhallohitasaṁjñakam

उसे वहाँ सुशोभित देखकर कुतूहलवश मुनि ने वहाँ बृहल्लोहित नामक सरोवर को देखा।

श्लोक 47 (shiva.rudra.25.47)

चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणाम्बुधिम् । यान्ती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

candrabhāgā nadī tasmātprākārāddakṣiṇāmbudhim | yāntī sā caiva dadṛśe tena sānugirermahat

और उन्होंने चन्द्रभागा नदी को उस पर्वत की चोटी से दक्षिण समुद्र की ओर बहती हुई देखा।

श्लोक 48 (shiva.rudra.25.48)

निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गङ्गा तथा गच्छति सागरम्

nirbhidya paścimaṁ sā tu candrabhāgasya sā nadī | yathā himavato gaṅgā tathā gacchati sāgaram

चन्द्रभाग की वह नदी पश्चिम दिशा को भेदकर सागर की ओर उसी प्रकार जाती है, जैसे हिमालय से गंगा जाती है।

श्लोक 49 (shiva.rudra.25.49)

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । सन्ध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठः सादरं तदा

tasmin girau candrabhāge bṛhallohitatīragām | sandhyāṁ dṛṣṭvātha papraccha vasiṣṭhaḥ sādaraṁ tadā

उस चन्द्रभाग पर्वत पर बृहल्लोहित सरोवर के तट पर सन्ध्या को देखकर वसिष्ठ ने तब आदरपूर्वक पूछा।

श्लोक 50 (shiva.rudra.25.50)

वसिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्

vasiṣṭha uvāca | kimarthamāgatā bhadre nirjanaṁ tvaṁ mahīdharam | kasya vā tanayā kiṁ vā bhavatyāpi cikīrṣitam

वसिष्ठ ने कहा - हे भद्रे! तुम इस निर्जन पर्वत पर किसलिए आयी हो? तुम किसकी पुत्री हो, और क्या करना चाहती हो?

श्लोक 51 (shiva.rudra.25.51)

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निष्चेष्टं वा कथं तव

etadicchāmyahaṁ śrotuṁ vada guhyaṁ na cedbhavet | vadanaṁ pūrṇacandrābhaṁ niṣceṣṭaṁ vā kathaṁ tava

मैं यह सुनना चाहता हूँ - यदि गोपनीय न हो तो बताओ। तुम्हारा पूर्णचन्द्र के समान मुख इस प्रकार निस्तेज क्यों है?

श्लोक 52 (shiva.rudra.25.52)

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम्

brahmovāca | tacchrutvā vacanaṁ tasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | dṛṣṭvā ca taṁ mahātmānaṁ jvalantamiva pāvakam

ब्रह्मा ने कहा - महात्मा वसिष्ठ के उन वचनों को सुनकर, और अग्नि के समान तेजस्वी उस महात्मा को देखकर,

श्लोक 53 (shiva.rudra.25.53)

शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसन्तं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ सन्ध्योवाच तपोधनम्

śarīradhṛgbrahmacaryaṁ vilasantaṁ jaṭādharam | sādaraṁ praṇipatyātha sandhyovāca tapodhanam

शरीरधारी, ब्रह्मचर्य से दीप्तिमान, जटाधारी उस तपोधन को आदरपूर्वक प्रणाम करके सन्ध्या ने कहा।

श्लोक 54 (shiva.rudra.25.54)

सन्ध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वै विभो

sandhyovāca | yadarthamāgatā śailaṁ siddhaṁ tanme nibodha ha | tava darśanamātreṇa yanme setsyati vai vibho

सन्ध्या ने कहा - हे विभो! जिस प्रयोजन से मैं इस पर्वत पर आयी थी, वह आपके दर्शनमात्र से सिद्ध हो गया, यह जान लीजिये।

श्लोक 55 (shiva.rudra.25.55)

तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोऽहं सुता जाता नाम्ना सन्ध्येति विश्रुता

tapaścartumahaṁ brahmannirjanaṁ śailamāgatā | brahmaṇo'haṁ sutā jātā nāmnā sandhyeti viśrutā

हे ब्राह्मण! मैं तप करने के लिए इस निर्जन पर्वत पर आयी हूँ। मैं ब्रह्मा की पुत्री हूँ, जो सन्ध्या नाम से विख्यात है।

श्लोक 56 (shiva.rudra.25.56)

यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यं किञ्चन विद्यते

yadi te yujyate sahyaṁ māṁ tvaṁ samupadeśaya | etaccikīrṣitaṁ guhyaṁ nānyaṁ kiñcana vidyate

यदि आपको उचित और सम्भव लगे तो मुझे उपदेश दीजिये। यही मेरा गुप्त अभीष्ट है, इसके अतिरिक्त कुछ और नहीं है।

श्लोक 57 (shiva.rudra.25.57)

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिन्तया परिशुष्येऽहं वेपते हि मनो मम

ajñātvā tapaso bhāvaṁ tapovanamupāśritā | cintayā pariśuṣye'haṁ vepate hi mano mama

तप की विधि न जानते हुए भी मैं इस तपोवन में आ गयी हूँ; चिन्ता से मैं सूखी जा रही हूँ, मेरा मन काँप रहा है।

श्लोक 58 (shiva.rudra.25.58)

ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किञ्चन पृष्टवान्

brahmovāca | ākarṇya tasyā vacanaṁ vasiṣṭho brahmavittamaḥ | svayaṁ ca sarvakṛtyajño nānyatkiñcana pṛṣṭavān

ब्रह्मा ने कहा - उसके वचन सुनकर ब्रह्मवेत्ताओं में श्रेष्ठ वसिष्ठ ने, जो स्वयं सब कुछ जानते थे, और कुछ नहीं पूछा।

श्लोक 59 (shiva.rudra.25.59)

अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शङ्करं भक्तवत्सलम्

atha tāṁ niyatātmānaṁ tapaseti dhṛtodyamām | provāca manasā smṛtvā śaṅkaraṁ bhaktavatsalam

फिर मन में भक्तवत्सल शंकर का स्मरण करके उन्होंने तप के लिए संकल्पित, संयमी सन्ध्या से कहा।

श्लोक 60 (shiva.rudra.25.60)

वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्

vasiṣṭha uvāca | paramaṁ yo mahattejaḥ paramaṁ yo mahattapaḥ | paramaḥ paramārādhyaḥ śambhurmanasi dhāryatām

वसिष्ठ ने कहा - जो परम महातेज हैं, जो परम महातप हैं, जो परम आराध्य हैं, उन शम्भु को मन में धारण करो।

श्लोक 61 (shiva.rudra.25.61)

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṁ ya ekastvādikāraṇam | tamekaṁ jagatāmādyaṁ bhajasva puruṣottamam

जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का एकमात्र आदि कारण हैं, उन्हीं एक जगत् के आदि पुरुषोत्तम की आराधना करो।

श्लोक 62 (shiva.rudra.25.62)

मन्त्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकलावाप्तिर्भविष्यति न संशयः

mantreṇānena deveśaṁ śambhuṁ bhaja śubhānane | tena te sakalāvāptirbhaviṣyati na saṁśayaḥ

हे शुभानने! इस मन्त्र से देवेश शम्भु की आराधना करो; इससे तुम्हें सब कुछ प्राप्त होगा, इसमें कोई संशय नहीं है।

श्लोक 63 (shiva.rudra.25.63)

ॐ नमः शङ्करायेति ओमित्यन्तेन सन्ततम् । मौनं तपः समारम्भं तन्मे निगदतः शृणु

oṁ namaḥ śaṅkarāyeti omityantena santatam | maunaṁ tapaḥ samārambhaṁ tanme nigadataḥ śṛṇu

'ॐ नमः शङ्कराय' - ओंकार से आरम्भ और ओंकार से अन्त करते हुए निरन्तर जपो; इस मौन तप के आरम्भ को मुझसे सुनो, जैसा मैं कहता हूँ।

श्लोक 64 (shiva.rudra.25.64)

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः

snānaṁ maunena kartavyaṁ maunena harapūjanam | dvayoḥ pūrṇajalāhāraṁ prathamaṁ ṣaṣṭhakālayoḥ

स्नान मौन रहकर करना चाहिए, और शिव-पूजन भी मौन से। प्रथम दो षष्ठकालों में केवल जल का ही आहार करना चाहिए।

श्लोक 65 (shiva.rudra.25.65)

तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपःसमाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्

tṛtīye ṣaṣṭhakāle tu hyupavāsaparo bhavet | evaṁ tapaḥsamāptau vā ṣaṣṭhe kāle kriyā bhavet

तीसरे षष्ठकाल में पूर्ण उपवास करना चाहिए। इस प्रकार तप की समाप्ति पर छठे काल में क्रिया पूर्ण होती है।

श्लोक 66 (shiva.rudra.25.66)

एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यं सत्यं न संशयः

evaṁ maunatapasyākhyā brahmacaryaphalapradā | sarvābhīṣṭapradā devi satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ

हे देवि! इस प्रकार यह मौन-तपस्या ब्रह्मचर्य का फल देने वाली तथा सर्व अभीष्ट को देने वाली है - यह सत्य है, सत्य है, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 67 (shiva.rudra.25.67)

एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिन्तय शङ्करम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति

evaṁ citte samuddiśya kāmaṁ cintaya śaṅkaram | sa te prasanna iṣṭārthamacirādeva dāsyati

इस प्रकार मन में अपनी इच्छा को लक्ष्य बनाकर शंकर का ध्यान करो; वे प्रसन्न होकर शीघ्र ही तुम्हें अभीष्ट फल देंगे।

श्लोक 68 (shiva.rudra.25.68)

ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोऽथ सन्ध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवान्तर्दधे मुनिः

brahmovāca | upaviśya vasiṣṭho'tha sandhyāyai tapasaḥ kriyām | tāmābhāṣya yathānyāyaṁ tatraivāntardadhe muniḥ

ब्रह्मा ने कहा - तब वसिष्ठ ने बैठकर सन्ध्या को तप की विधि यथोचित रीति से बताकर, वहीं अन्तर्धान हो गये।

अध्याय 24अध्याय-सूचीअध्याय 26