Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 28

वसन्त-स्वरूप वर्णन

अध्याय 27अध्याय-सूचीअध्याय 29

श्लोक 1 (shiva.rudra.28.1)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः । प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः

sūta uvāca | ityākarṇya vacastasya brahmaṇo hi prajāpateḥ | prasannamānaso bhūtvā taṁ provāca sa nāradaḥ

सूत ने कहा - प्रजापति ब्रह्मा के इन वचनों को सुनकर, प्रसन्नचित्त होकर नारद ने उनसे कहा।

श्लोक 2 (shiva.rudra.28.2)

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः

nārada uvāca | brahman vidhe mahābhāga viṣṇuśiṣya mahāmate | dhanyastvaṁ śivabhakto hi paratattvapradarśakaḥ

नारद ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे विधे! हे महाभाग! हे महामते! तुम धन्य हो, तुम शिवभक्त और परमतत्त्व के प्रदर्शक हो।

श्लोक 3 (shiva.rudra.28.3)

श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्धिनी । अरुन्धत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे

śrāvitā sukathā divyā śivabhaktivivardhinī | arundhatyāstathā tasyāḥ svarūpāyāḥ pare bhave

आपने मुझे शिवभक्ति बढ़ाने वाली, दिव्य और सुन्दर कथा - अरुन्धती की तथा उसके पूर्वजन्म के स्वरूप की - सुनायी है।

श्लोक 4 (shiva.rudra.28.4)

इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् । शिवस्य परपापघ्नं मङ्गलप्रदमुत्तमम्

idānīṁ brūhi dharmajña pavitraṁ caritaṁ param | śivasya parapāpaghnaṁ maṅgalapradamuttamam

हे धर्मज्ञ! अब मुझे शिव का वह परम पवित्र चरित्र सुनाइये, जो बड़े से बड़े पाप का नाश करने वाला और उत्तम मंगल प्रदान करने वाला है।

श्लोक 5 (shiva.rudra.28.5)

गृहीतदारे कामे च हृष्टे तेषु गतेषु च । सन्ध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः

gṛhītadāre kāme ca hṛṣṭe teṣu gateṣu ca | sandhyāyāṁ kiṁ tapastaptuṁ gatāyāmabhavattataḥ

जब मदन विवाह करके प्रसन्न हुआ और वे सब चले गये, और सन्ध्या भी तप करने चली गयी, तब क्या हुआ?

श्लोक 6 (shiva.rudra.28.6)

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya ṛṣervai bhāvitātmanaḥ | suprasannataro bhūtvā brahmā vacanamabravīt

सूत ने कहा - उस पवित्रात्मा ऋषि के वचन सुनकर अत्यन्त प्रसन्न होकर ब्रह्मा ने कहा।

श्लोक 7 (shiva.rudra.28.7)

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद विप्रेन्द्र तदेव चरितं शुभम् । शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः

brahmovāca | śṛṇu nārada viprendra tadeva caritaṁ śubham | śivalīlānvitaṁ bhaktyā dhanyastvaṁ śivasevakaḥ

ब्रह्मा ने कहा - हे नारद! हे विप्रेन्द्र! शिवलीला से युक्त वही शुभ चरित्र भक्तिपूर्वक सुनो; तुम धन्य हो, शिव के सेवक हो।

श्लोक 8 (shiva.rudra.28.8)

अहं विमोहितस्तात यदैवान्तर्हितः पुरा । अचिन्तयं सदाहं तच्छम्भुवाक्यविषार्दितः

ahaṁ vimohitastāta yadaivāntarhitaḥ purā | acintayaṁ sadāhaṁ tacchambhuvākyaviṣārditaḥ

हे तात! जब मैं पहले अन्तर्धान हुआ था, तब मैं मोहित होकर शम्भु के विषतुल्य वचनों से पीड़ित हो सदा चिन्तन करता रहा।

श्लोक 9 (shiva.rudra.28.9)

चिन्तयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः । शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छृणुष्व वदामि ते

cintayitvā ciraṁ citte śivamāyāvimohitaḥ | śive cerṣyāmakārṣaṁ hi tacchṛṇuṣva vadāmi te

मन में बहुत देर तक चिन्तन करके, शिव की माया से मोहित होकर मैंने शिव के प्रति ईर्ष्या की; वह सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ।

श्लोक 10 (shiva.rudra.28.10)

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोऽहं हि किञ्चन

athāhamagamaṁ tatra yatra dakṣādayaḥ sthitāḥ | saratiṁ madanaṁ dṛṣṭvā samado'haṁ hi kiñcana

तब मैं वहाँ गया जहाँ दक्ष आदि स्थित थे, और रति सहित मदन को देखकर मैं कुछ मदमत्त हो गया।

श्लोक 11 (shiva.rudra.28.11)

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोऽहं शिवमायाविमोहितः

dakṣamābhāṣya suprītyā parānputrāṁśca nārada | avocaṁ vacanaṁ so'haṁ śivamāyāvimohitaḥ

हे नारद! दक्ष को तथा अपने अन्य पुत्रों को स्नेहपूर्वक सम्बोधित करके, शिव की माया से मोहित मैंने यह वचन कहा।

श्लोक 12 (shiva.rudra.28.12)

ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्याः सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये

brahmovāca | he dakṣa he marīcyādyāḥ sutāḥ śṛṇuta madvacaḥ | śrutvopāyaṁ vidheyaṁ hi mama kaṣṭāpanuttaye

ब्रह्मा ने कहा - हे दक्ष! हे मरीचि आदि पुत्रो! मेरी बात सुनो; सुनकर मेरे कष्ट को दूर करने का उपाय करना चाहिए।

श्लोक 13 (shiva.rudra.28.13)

कान्ताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु

kāntābhilāṣamātraṁ me dṛṣṭvā śambhuragarhayat | māṁ ca yuṣmānmahāyogī dhikkāraṁ kṛtavānbahu

मेरी पत्नी के प्रति की गयी अभिलाषा मात्र को देखकर शम्भु ने मेरी निन्दा की; उस महायोगी ने मुझे और तुम सबको बहुत धिक्कारा।

श्लोक 14 (shiva.rudra.28.14)

तेन दुःखाभितप्तोऽहं लभेऽहं शर्म न क्वचित् । यथा गृह्णातु कान्तां स स यत्नः कार्य एव हि

tena duḥkhābhitapto'haṁ labhe'haṁ śarma na kvacit | yathā gṛhṇātu kāntāṁ sa sa yatnaḥ kārya eva hi

उससे दुःखित होकर मुझे कहीं भी शान्ति नहीं मिलती; ऐसा प्रयत्न अवश्य करना चाहिए जिससे वह भी पत्नी ग्रहण करे।

श्लोक 15 (shiva.rudra.28.15)

यथा गृह्णातु कान्तां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः । दुर्लभः स तु कामो मे परं मन्ये विचारतः

yathā gṛhṇātu kāntāṁ sa sukhī syāṁ duḥkhavarjitaḥ | durlabhaḥ sa tu kāmo me paraṁ manye vicārataḥ

जिससे वह पत्नी ग्रहण करे और मैं सुखी होकर दुःखरहित हो जाऊँ; परन्तु विचार करने पर मुझे लगता है कि यह मेरी कामना अत्यन्त दुर्लभ है।

श्लोक 16 (shiva.rudra.28.16)

कान्ताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात्स कान्तां सङ्ग्रहीष्यति

kāntābhilāṣamātraṁ me dṛṣṭvā śambhuragarhayat | munīnāṁ purataḥ kasmātsa kāntāṁ saṅgrahīṣyati

मेरी पत्नी-अभिलाषा मात्र को देखकर शम्भु ने मेरी निन्दा की, तो वह मुनियों के समक्ष स्वयं पत्नी क्यों ग्रहण करेगा?

श्लोक 17 (shiva.rudra.28.17)

का वा नारी त्रिलोकेऽस्मिन् या भवेत्तन्मनःस्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

kā vā nārī triloke'smin yā bhavettanmanaḥsthitā | yogamārgamavajñāpya tasya mohaṁ kariṣyati

इन तीनों लोकों में ऐसी कौन-सी नारी है जो उसके मन में स्थान पा सके और योगमार्ग की अवहेलना कराकर उसे मोहित कर सके?

श्लोक 18 (shiva.rudra.28.18)

मन्मथोऽपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितान्तयोगी रामाणां नामापि सहते न सः

manmatho'pi samartho no bhaviṣyatyasya mohane | nitāntayogī rāmāṇāṁ nāmāpi sahate na saḥ

मन्मथ भी उसे मोहित करने में समर्थ नहीं होगा; वह पूर्ण योगी स्त्रियों का नाम भी सहन नहीं करता।

श्लोक 19 (shiva.rudra.28.19)

परिग्रहं विना चैव हरेण कथयादिना । मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता

parigrahaṁ vinā caiva hareṇa kathayādinā | madhyamā ca bhavetsṛṣṭistadvācā nānyavāritā

विवाह के बिना, हर के वचन आदि से ही सृष्टि अपूर्ण-सी रह जायेगी; उनकी वाणी अन्यथा नहीं रोकी जा सकती।

श्लोक 20 (shiva.rudra.28.20)

भुवि केचिद्भविष्यन्ति मम वध्या महासुराः । वध्याः केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छम्भोरुपायतः

bhuvi kecidbhaviṣyanti mama vadhyā mahāsurāḥ | vadhyāḥ keciddharernūnaṁ kecicchambhorupāyataḥ

इस पृथ्वी पर कुछ महान असुर मुझसे वध्य होंगे, कुछ निश्चय ही हरि से, और कुछ शम्भु के उपाय से वध्य होंगे।

श्लोक 21 (shiva.rudra.28.21)

संसारविमुखे शम्भौ तथैकान्तविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

saṁsāravimukhe śambhau tathaikāntavirāgiṇi | asmādṛte na karmānyat kariṣyati na saṁśayaḥ

संसार से विमुख और सर्वथा वैराग्यशील शम्भु, इसके बिना अन्य कोई कार्य नहीं करेंगे, इसमें कोई सन्देह नहीं है।

श्लोक 22 (shiva.rudra.28.22)

इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च । सरतिं मदनं तत्र सानन्दमगदं ततः

ityuktvā tanayāṁścāhaṁ dakṣādīn sunirīkṣya ca | saratiṁ madanaṁ tatra sānandamagadaṁ tataḥ

यह कहकर, दक्ष आदि अपने पुत्रों को भलीभाँति देखकर, मैंने तब वहाँ रति सहित मदन से आनन्दपूर्वक कहा।

श्लोक 23 (shiva.rudra.28.23)

ब्रह्मोवाच । मत्पुत्रवर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल

brahmovāca | matputravara kāma tvaṁ sarvathā sukhadāyakaḥ | madvacaḥ śṛṇu suprītyā svapatnyā pitṛvatsala

ब्रह्मा ने कहा - हे मेरे श्रेष्ठ पुत्र काम! तुम सर्वथा सुख देने वाले हो। हे पितृवत्सल! अपनी पत्नी सहित प्रेमपूर्वक मेरा वचन सुनो।

श्लोक 24 (shiva.rudra.28.24)

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

anayā sahacāriṇyā rājase tvaṁ manobhava | eṣā ca bhavatā patyā yuktā saṁśobhate bhṛśam

हे मनोभव! इस सहचरी के साथ तुम शोभा पाते हो, और यह भी तुम्हारे साथ पति रूप में युक्त होकर अत्यन्त सुशोभित होती है।

श्लोक 25 (shiva.rudra.28.25)

यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

yathā striyā hṛṣīkeśo hariṇā sā yathā ramā | kṣaṇadā vidhunā yuktā tayā yukto yathā vidhuḥ

जैसे हृषीकेश अपनी पत्नी के साथ, जैसे रमा हरि के साथ, जैसे रात्रि चन्द्रमा से युक्त होकर, और जैसे चन्द्रमा रात्रि से युक्त होकर शोभा पाता है,

श्लोक 26 (shiva.rudra.28.26)

तथैव युवयोः शोभा दाम्पत्यं च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

tathaiva yuvayoḥ śobhā dāmpatyaṁ ca puraskṛtam | atastvaṁ jagataḥ keturviśvaketurbhaviṣyasi

उसी प्रकार तुम दोनों की शोभा तथा दाम्पत्य श्रेष्ठ है; अतः तुम जगत् की ध्वजा, विश्व के ध्वजा बनोगे।

श्लोक 27 (shiva.rudra.28.27)

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनाम् । यथाशु सुमनः शम्भुः कुर्याद्दारप्रतिग्रहम्

jagaddhitāya vatsa tvaṁ mohayasva pinākinām | yathāśu sumanaḥ śambhuḥ kuryāddārapratigraham

हे वत्स! जगत् के हित के लिए तुम पिनाकधारी शिव को मोहित करो, जिससे शीघ्र ही सुमन शम्भु पत्नी ग्रहण करें।

श्लोक 28 (shiva.rudra.28.28)

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरःसु च । यत्र यत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह

vijane snigdhadeśe tu parvateṣu saraḥsu ca | yatra yatra prayātīśastatra tatrānayā saha

एकान्त और सुहावने स्थानों में, पर्वतों और सरोवरों में, जहाँ-जहाँ ईश्वर जायें, वहाँ-वहाँ इसी के साथ,

श्लोक 29 (shiva.rudra.28.29)

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

mohaya tvaṁ yatātmānaṁ vanitāvimukhaṁ haram | tvadṛte vidyate nānyaḥ kaścidasya vimohakaḥ

उस संयमी, स्त्रियों से विमुख हर को मोहित करो; तुम्हारे अतिरिक्त इसे मोहित करने वाला अन्य कोई नहीं है।

श्लोक 30 (shiva.rudra.28.30)

भूते हरे सानुरागे भवतोऽपि मनोभव । शापोपशान्तिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

bhūte hare sānurāge bhavato'pi manobhava | śāpopaśāntirbhavitā tasmādātmahitaṁ kuru

हे मनोभव! हर के अनुरागी होने पर तुम्हारे शाप की भी शान्ति होगी; अतः अपने हित के लिए यह कार्य करो।

श्लोक 31 (shiva.rudra.28.31)

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोऽपि योग्यार्यस्त्वां च सन्तारयिष्यति

sānurāgo varārohāṁ yadīcchati maheśvaraḥ | tadā bhavo'pi yogyāryastvāṁ ca santārayiṣyati

यदि महेश्वर अनुरागी होकर सुन्दरी वधू की इच्छा करें, तो वह योग्य और श्रेष्ठ भव भी तुम्हारा उद्धार करेंगे।

श्लोक 32 (shiva.rudra.28.32)

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

tasmājjāyādvitīyastvaṁ yatasva haramohane | viśvasya bhava ketustvaṁ mohayitvā maheśvaram

अतः तुम हर को मोहित करने का प्रयत्न करो; महेश्वर को मोहित करके तुम विश्व के ध्वज बनो।

श्लोक 33 (shiva.rudra.28.33)

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः । उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्

brahmovāca | iti śrutvā vaco me hi janakasya jagatprabhoḥ | uvāca manmathastathyaṁ tadā māṁ jagatāṁ patim

ब्रह्मा ने कहा - जगत्प्रभु मुझ पिता के इन वचनों को सुनकर मन्मथ ने तब जगत्पति मुझसे यथार्थ वचन कहा।

श्लोक 34 (shiva.rudra.28.34)

मन्मथ उवाच । करिष्येऽहं तव विभो वचनाच्छम्भुमोहनम् । किं तु योषिन्ममास्त्रं मे तत्कान्तां भगवन् सृज

manmatha uvāca | kariṣye'haṁ tava vibho vacanācchambhumohanam | kiṁ tu yoṣinmamāstraṁ me tatkāntāṁ bhagavan sṛja

मन्मथ ने कहा - हे विभो! आपकी आज्ञा से मैं शम्भु को मोहित करूँगा। किन्तु स्त्री ही मेरा अस्त्र है, इसलिए हे भगवन्! उसके लिए एक सुन्दरी की रचना कीजिये।

श्लोक 35 (shiva.rudra.28.35)

मया सम्मोहिते शम्भौ यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु

mayā sammohite śambhau yayā tasyānumohanam | kartavyamadhunā dhātastatropāyaṁ paraṁ kuru

जब मेरे द्वारा शम्भु मोहित हों, तब उनके पूर्ण मोहन के लिए, हे विधाता! अब आप उसका सर्वश्रेष्ठ उपाय कीजिये।

श्लोक 36 (shiva.rudra.28.36)

ब्रह्मोवाच । एवंवादिनि कन्दर्पे धाताहं स प्रजापतिः । कया सम्मोहनीयोसाविति चिन्तामयामहम्

brahmovāca | evaṁvādini kandarpe dhātāhaṁ sa prajāpatiḥ | kayā sammohanīyosāviti cintāmayāmaham

ब्रह्मा ने कहा - कन्दर्प के इस प्रकार कहने पर, विधाता प्रजापति मैं यह सोचने लगा कि 'वह किस उपाय से मोहित किये जायें?'

श्लोक 37 (shiva.rudra.28.37)

चिन्ताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिःसृतः । तस्माद्वसन्तः सञ्जातः पुष्पव्रातविभूषितः

cintāviṣṭasya me tasya niḥśvāso yo viniḥsṛtaḥ | tasmādvasantaḥ sañjātaḥ puṣpavrātavibhūṣitaḥ

उस चिन्तामग्न मेरी जो श्वास बाहर निकली, उससे पुष्पसमूह से विभूषित वसन्त उत्पन्न हुआ।

श्लोक 38 (shiva.rudra.28.38)

शोणराजीवसङ्काशः फुल्लतामरसेक्षणः । सन्ध्योदिताखण्डशशिप्रतिमास्यः सुनासिकः

śoṇarājīvasaṅkāśaḥ phullatāmarasekṣaṇaḥ | sandhyoditākhaṇḍaśaśipratimāsyaḥ sunāsikaḥ

वह लाल कमल के समान, विकसित कमल के समान नेत्रों वाला, सन्ध्या के समय उदित पूर्णचन्द्र के समान मुख वाला और सुन्दर नाक वाला था,

श्लोक 39 (shiva.rudra.28.39)

शार्ङ्गवच्चरणावर्तः श्यामकुञ्चितमूर्धजः । सन्ध्यांशुमालिसदृशः कुण्डलद्वयमण्डितः

śārṅgavaccaraṇāvartaḥ śyāmakuñcitamūrdhajaḥ | sandhyāṁśumālisadṛśaḥ kuṇḍaladvayamaṇḍitaḥ

धनुष के समान घुमावदार चरणों वाला, श्याम और घुँघराले बालों वाला, सन्ध्या की किरणों से युक्त सूर्य के समान, दोनों कानों में कुण्डल धारण किये हुए था,

श्लोक 40 (shiva.rudra.28.40)

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः । कम्बुग्रीवः सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः

pramattebhagatiḥ pīnāyatadorunnatāṁsakaḥ | kambugrīvaḥ suvistīrṇahṛdayaḥ pīnasanmukhaḥ

मतवाले हाथी के समान चाल वाला, पुष्ट और लम्बी भुजाओं वाला, ऊँचे कन्धों वाला, शंख के समान गर्दन वाला, विशाल हृदय (छाती) वाला और सुन्दर पुष्ट मुख वाला था,

श्लोक 41 (shiva.rudra.28.41)

सर्वाङ्गसुन्दरः श्यामः सम्पूर्णः सर्वलक्षणैः । दर्शनीयतमः सर्वमोहनः कामवर्धनः

sarvāṅgasundaraḥ śyāmaḥ sampūrṇaḥ sarvalakṣaṇaiḥ | darśanīyatamaḥ sarvamohanaḥ kāmavardhanaḥ

सर्वांग सुन्दर, श्याम वर्ण, सभी शुभ लक्षणों से सम्पन्न, अत्यन्त दर्शनीय, सबको मोहित करने वाला और काम को बढ़ाने वाला था।

श्लोक 42 (shiva.rudra.28.42)

एतादृशे समुत्पन्ने वसन्ते कुसुमाकरे । ववौ वायुः सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

etādṛśe samutpanne vasante kusumākare | vavau vāyuḥ susurabhiḥ pādapā api puṣpitāḥ

इस प्रकार पुष्पों की खान वसन्त के उत्पन्न होने पर, अत्यन्त सुगन्धित वायु चलने लगी और वृक्ष भी पुष्पित हो गये।

श्लोक 43 (shiva.rudra.28.43)

पिका विनेदुः शतशः पञ्चमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः

pikā vineduḥ śataśaḥ pañcamaṁ madhurasvanāḥ | praphullapadmā abhavansarasyaḥ svacchapuṣkarāḥ

सैकड़ों कोयलें मधुर स्वर में पंचम राग गाने लगीं, और सरोवर स्वच्छ तथा विकसित कमलों से भर गये।

श्लोक 44 (shiva.rudra.28.44)

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः

tamutpannamahaṁ vīkṣya tadā tādṛśamuttamam | hiraṇyagarbho madanamagadaṁ madhuraṁ vacaḥ

उस उत्पन्न हुए उत्तम वसन्त को देखकर, हिरण्यगर्भ मैंने तब मदन से मधुर वचन कहे।

श्लोक 45 (shiva.rudra.28.45)

ब्रह्मोवाच । एवं स मन्मथनिभः सदा सहचरोऽभवत् । आनुकूल्यं तव कृते सर्वं देवः करिष्यति

brahmovāca | evaṁ sa manmathanibhaḥ sadā sahacaro'bhavat | ānukūlyaṁ tava kṛte sarvaṁ devaḥ kariṣyati

ब्रह्मा ने कहा - 'इस प्रकार मन्मथ के समान यह सदा तुम्हारा सहचर होगा; यह देव तुम्हारे लिए सब अनुकूल कार्य करेगा।'

श्लोक 46 (shiva.rudra.28.46)

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति

yathāgneḥ pavano mitraṁ sarvatropakariṣyati | tathāyaṁ bhavato mitraṁ sadā tvāmanuyāsyati

जैसे वायु अग्नि का मित्र होकर सर्वत्र उसकी सहायता करता है, वैसे ही यह तुम्हारा मित्र होकर सदा तुम्हारा अनुसरण करेगा।

श्लोक 47 (shiva.rudra.28.47)

वसतेरन्तहेतुत्वाद्वसन्ताख्यो भवत्वयम् । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

vasaterantahetutvādvasantākhyo bhavatvayam | tavānugamanaṁ karma tathā lokānurañjanam

वास (निवास) के अन्त का कारण होने से यह वसन्त नाम से जाना जाये; तुम्हारा अनुगमन करना तथा लोक को आनन्दित करना ही इसका कार्य हो।

श्लोक 48 (shiva.rudra.28.48)

असौ वसन्तशृङ्गारो वासन्तो मलयानिलः । भवेत्तु सुहृदो भावः सदा त्वद्वशवर्तिनः

asau vasantaśṛṅgāro vāsanto malayānilaḥ | bhavettu suhṛdo bhāvaḥ sadā tvadvaśavartinaḥ

यह वसन्त-शृंगार, वासन्ती मलयानिल, सदा तुम्हारे वश में रहने वाला सुहृद्भाव हो।

श्लोक 49 (shiva.rudra.28.49)

विव्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा । रत्याः कुर्वन्तु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

vivvokādyāstathā hāvāścatuṣṣaṣṭikalāstathā | ratyāḥ kurvantu sauhṛdyaṁ suhṛdaste yathā tava

विलास आदि हाव-भाव तथा चौंसठ कलाएँ, जो रति की सखियाँ हैं, वे भी तुम्हारे मित्र के समान सौहार्द्र करें।

श्लोक 50 (shiva.rudra.28.50)

एभिः सहचरैः काम वसन्तप्रमुखैर्भवान् । मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यमः

ebhiḥ sahacaraiḥ kāma vasantapramukhairbhavān | mohayasva mahādevaṁ ratyā saha mahodyamaḥ

हे काम! इन वसन्त आदि सहचरों के साथ, रति सहित, महान उद्यम करते हुए महादेव को मोहित करो।

श्लोक 51 (shiva.rudra.28.51)

अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति

ahaṁ tāṁ kāminīṁ tāta bhāvayiṣyāmi yatnataḥ | manasā suvicāryaiva yā haraṁ mohayiṣyati

हे तात! मैं स्वयं प्रयत्नपूर्वक मन में भलीभाँति विचार करके उस स्त्री का सृजन करूँगा, जो हर को मोहित करेगी।

श्लोक 52 (shiva.rudra.28.52)

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नीसहितस्तदा

brahmovāca | evamukto mayā kāmaḥ surajyeṣṭhena harṣitaḥ | nanāma caraṇau me'pi sa patnīsahitastadā

ब्रह्मा ने कहा - देवताओं में ज्येष्ठ मेरे द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर काम हर्षित होकर अपनी पत्नी सहित मेरे चरणों में झुक गया।

श्लोक 53 (shiva.rudra.28.53)

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च । यत्रात्मा गतवान् शम्भुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ

dakṣaṁ praṇamya tān sarvānmānasānabhivādya ca | yatrātmā gatavān śambhustatsthānaṁ manmatho yayau

दक्ष को प्रणाम करके और उन सभी मानस पुत्रों का अभिवादन करके, मन्मथ उस स्थान पर गया जहाँ स्वयं शम्भु गये थे।

अध्याय 27अध्याय-सूचीअध्याय 29