रुद्र संहिता · अध्याय 30
ब्रह्मा-विष्णु संवाद
श्लोक 1 (shiva.rudra.30.1)
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । कथितं सुचरित्रं ते शङ्करस्य परात्मनः
nārada uvāca | brahman vidhe mahābhāga dhanyastvaṁ śivasaktadhīḥ | kathitaṁ sucaritraṁ te śaṅkarasya parātmanaḥ
नारद ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे विधे! हे महाभाग! तुम धन्य हो, तुम्हारी बुद्धि शिव में अनुरक्त है; तुमने परमात्मा शंकर का सुन्दर चरित्र मुझे सुनाया।
श्लोक 2 (shiva.rudra.30.2)
निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः । किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना
nijāśrame gate kāme sagaṇe saratau tataḥ | kimāsītkimakārṣīstvaṁ taścaritraṁ vadādhunā
जब काम अपने गणों और रति सहित अपने आश्रम को चला गया, तब क्या हुआ, तुमने क्या किया? वह चरित्र अब मुझे बताओ।
श्लोक 3 (shiva.rudra.30.3)
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः । यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः
brahmovāca | śṛṇu nārada suprītyā caritraṁ śaśimaulinaḥ | yasya śravaṇamātreṇa nirvikāro bhavennaraḥ
ब्रह्मा ने कहा - हे नारद! चन्द्रमौलि का चरित्र प्रेमपूर्वक सुनो, जिसे सुनने मात्र से मनुष्य विकाररहित हो जाता है।
श्लोक 4 (shiva.rudra.30.4)
निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते । यद् बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे
nijāśramaṁ gate kāme parivārasamanvite | yad babhūva tadā jātaṁ taccaritraṁ nibodha me
काम के अपने परिवार सहित अपने आश्रम को चले जाने पर जो कुछ तब हुआ, वह चरित्र मुझसे जानो।
श्लोक 5 (shiva.rudra.30.5)
नष्टोऽभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि । निरानन्दस्य च मुनेऽपूर्णे निजमनोरथे
naṣṭo'bhūnnārada mado vismayo'bhūcca me hṛdi | nirānandasya ca mune'pūrṇe nijamanorathe
हे नारद! मेरा मद नष्ट हो गया और मेरे हृदय में विस्मय हुआ; हे मुने! अपनी मनोकामना अपूर्ण रहने से मैं निरानन्द हो गया।
श्लोक 6 (shiva.rudra.30.6)
अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् । निर्विकारो जितात्मा स शङ्करो योगतत्परः
aśocaṁ bahudhā citte gṛhṇīyātsa kathaṁ striyam | nirvikāro jitātmā sa śaṅkaro yogatatparaḥ
मैंने मन में बहुत शोक किया - 'वह निर्विकार, जितात्मा और योगपरायण शंकर स्त्री को कैसे ग्रहण करेंगे?'
श्लोक 7 (shiva.rudra.30.7)
इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने । हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम्
itthaṁ vicārya bahudhā tadāhaṁ vimado mune | hariṁ taṁ so'smaraṁ bhaktyā śivātmānaṁ svadehadam
हे मुने! इस प्रकार बहुत विचार करके, गर्वरहित होकर मैंने भक्तिपूर्वक उन हरि का स्मरण किया, जो शिव के आत्मा हैं और शरीरदाता हैं।
श्लोक 8 (shiva.rudra.30.8)
अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः । तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा
astavaṁ ca śubhastotrairdīnavākyasamanvitaiḥ | tacchrutvā bhagavānāśu babhūvāvirhi me purā
और मैंने दीन वचनों से युक्त शुभ स्तोत्रों से उनकी स्तुति की; उसे सुनकर भगवान शीघ्र ही मेरे सामने प्रकट हो गये।
श्लोक 9 (shiva.rudra.30.9)
चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षः शङ्खपद्मगदाधरः । लसत्पीतपटः श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः
caturbhujo'ravindākṣaḥ śaṅkhapadmagadādharaḥ | lasatpītapaṭaḥ śyāmatanurbhaktapriyo hariḥ
चतुर्भुज, कमलनयन, शंख-पद्म-गदा धारण किये, चमकते पीताम्बर वाले, श्यामवर्ण, भक्तप्रिय हरि।
श्लोक 10 (shiva.rudra.30.10)
तं दृष्ट्वा तादृशमहं सुशरण्यं मुहुर्मुहुः । अस्तवं च पुनः प्रेम्णा बाष्पगद्गदया गिरा
taṁ dṛṣṭvā tādṛśamahaṁ suśaraṇyaṁ muhurmuhuḥ | astavaṁ ca punaḥ premṇā bāṣpagadgadayā girā
उन्हें ऐसा देखकर, उस परम शरण्य को बार-बार, मैंने पुनः प्रेमपूर्वक अश्रुओं से गद्गद वाणी में स्तुति की।
श्लोक 11 (shiva.rudra.30.11)
हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् । दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम्
harirākarṇya tatstotraṁ suprasanna uvāca mām | duḥkhahā nijabhaktānāṁ brahmāṇaṁ śaraṇaṁ gatam
हरि ने वह स्तोत्र सुनकर, अत्यन्त प्रसन्न होकर, अपने भक्तों के दुःख का नाश करने वाले उन्होंने, शरण में आये मुझ ब्रह्मा से कहा।
श्लोक 12 (shiva.rudra.30.12)
हरिरुवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक । किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः
hariruvāca | vidhe brahman mahāprājña dhanyastvaṁ lokakāraka | kimarthaṁ smaraṇaṁ me'dya kṛtaṁ ca kriyate nutiḥ
हरि ने कहा - हे विधे! हे ब्रह्मन्! हे महाप्राज्ञ! तुम धन्य हो, लोक के रचयिता हो; आज मेरा स्मरण किसलिए किया और यह स्तुति क्यों की जा रही है?
श्लोक 13 (shiva.rudra.30.13)
किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना । शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा
kiṁ jātaṁ te mahadduḥkhaṁ madagre tadvadādhunā | śamayiṣyāmi tatsarvaṁ nātra kāryā vicāraṇā
तुम्हें कौन-सा महान दुःख हुआ है? अब मेरे सामने वह बताओ; मैं उस सबको शान्त कर दूँगा, इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए।
श्लोक 14 (shiva.rudra.30.14)
ब्रह्मोवाच । इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा किञ्चिदुच्छ्वसिताननः । अवोचं वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृताञ्जलिः
brahmovāca | iti viṣṇorvacaḥ śrutvā kiñciducchvasitānanaḥ | avocaṁ vacanaṁ viṣṇuṁ praṇamya sukṛtāñjaliḥ
ब्रह्मा ने कहा - विष्णु के इन वचनों को सुनकर, कुछ राहत की साँस लेते हुए, मैंने भलीभाँति हाथ जोड़कर प्रणाम करके विष्णु से यह वचन कहा।
श्लोक 15 (shiva.rudra.30.15)
देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद । श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह
devadeva ramānātha madvārtāṁ śṛṇu mānada | śrutvā ca karuṇāṁ kṛtvā hara duḥkhaṁ kamāvaha
हे देवदेव! हे रमानाथ! हे मानद! मेरी बात सुनो; और सुनकर करुणा करके मेरे दुःख को हर लो।
श्लोक 16 (shiva.rudra.30.16)
रुद्रसम्मोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् । परिवारयुतं विष्णो समारमधुबान्धवम्
rudrasammohanārthaṁ hi kāmaṁ preṣitavānaham | parivārayutaṁ viṣṇo samāramadhubāndhavam
हे विष्णु! रुद्र को मोहित करने के लिए मैंने काम को उसके परिवार सहित, स्मर और मित्र मधु के साथ भेजा था।
श्लोक 17 (shiva.rudra.30.17)
चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते । नाभवत्तस्य सम्मोहो योगिनः समदर्शिनः
cakruste vividhopāyān niṣphalā abhavaṁśca te | nābhavattasya sammoho yoginaḥ samadarśinaḥ
उन्होंने विविध उपाय किये, किन्तु वे सब निष्फल हो गये; उस समदर्शी योगी को कोई मोह नहीं हुआ।
श्लोक 18 (shiva.rudra.30.18)
इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः । विज्ञाताखिलदो ज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः
ityākarṇya vaco me sa harirmāṁ prāha vismitaḥ | vijñātākhilado jñānī śivatattvaviśāradaḥ
मेरे इन वचनों को सुनकर, हरि विस्मित होकर मुझसे बोले - वे सर्वज्ञ, ज्ञानी और शिवतत्त्व में निपुण थे।
श्लोक 19 (shiva.rudra.30.19)
विष्णुरुवाच । कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह । सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद
viṣṇuruvāca | kasmāddhetoriti matistava jātā pitāmaha | sarvaṁ vicārya sudhiyā brahman satyaṁ hi tadvada
विष्णु ने कहा - हे पितामह! यह विचार तुम्हारे मन में किस कारण उत्पन्न हुआ? हे ब्रह्मन्! सब कुछ भलीभाँति विचार करके सत्य बताओ।
श्लोक 20 (shiva.rudra.30.20)
ब्रह्मोवाच । शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी । तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम्
brahmovāca | śṛṇu tāta caritraṁ tat tava māyā vimohinī | tadadhīnaṁ jagatsarvaṁ sukhaduḥkhāditatparam
ब्रह्मा ने कहा - हे तात! वह कथा सुनो - यह तुम्हारी ही मोहिनी माया है; सुख-दुःख आदि में तत्पर यह सम्पूर्ण जगत् उसके अधीन है।
श्लोक 21 (shiva.rudra.30.21)
ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः । आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात्
yayaiva preṣitaścāhaṁ pāpaṁ kartuṁ samudyataḥ | āsaṁ tacchṛṇu deveśa vadāmi tava śāsanāt
उसी माया से प्रेरित होकर मैं पाप करने को उद्यत हो गया था; हे देवेश! वह सुनो, तुम्हारी आज्ञा से मैं कहता हूँ।
श्लोक 22 (shiva.rudra.30.22)
सृष्टिप्रारम्भसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे । दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी
sṛṣṭiprārambhasamaye daśa putrā hi jajñire | dakṣādyāstanayā caikā vāgbhavāpyatisundarī
सृष्टि के प्रारम्भ में दक्ष आदि दस पुत्र उत्पन्न हुए, और वाणी से उत्पन्न एक अत्यन्त सुन्दर पुत्री भी।
श्लोक 23 (shiva.rudra.30.23)
धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोऽन्योऽपि देहतः । जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहोऽभवद्धरे
dharmo vakṣaḥsthalātkāmo manaso'nyo'pi dehataḥ | jātāstatra sutāṁ dṛṣṭvā mama moho'bhavaddhare
धर्म वक्षःस्थल से, काम मन से, तथा अन्य भी शरीर से उत्पन्न हुए; हे हरे! वहाँ उस पुत्री को देखकर मुझे मोह हुआ।
श्लोक 24 (shiva.rudra.30.24)
कुदृष्ट्या तां समद्राक्षं तव मायाविमोहितः । तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि
kudṛṣṭyā tāṁ samadrākṣaṁ tava māyāvimohitaḥ | tatkṣaṇāddhara āgatya māmanindatsutānapi
तुम्हारी माया से मोहित होकर मैंने उसे कुदृष्टि से देखा; और उसी क्षण हर आकर मेरी और मेरे पुत्रों की भी निन्दा करने लगे।
श्लोक 25 (shiva.rudra.30.25)
धिक्कारं कृतवान् सर्वान् निजं मत्वा परं प्रभुम् । ज्ञानिनं योगिनं नाथं भोगिनं विजितेन्द्रियम्
dhikkāraṁ kṛtavān sarvān nijaṁ matvā paraṁ prabhum | jñāninaṁ yoginaṁ nāthaṁ bhoginaṁ vijitendriyam
उन्होंने सबकी भर्त्सना की, अपने को परम प्रभु मानकर - वे ज्ञानी, योगी, नाथ, भोगी और जितेन्द्रिय हैं।
श्लोक 26 (shiva.rudra.30.26)
पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः । इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ
putro bhūtvā mama hare'nindanmāṁ ca samakṣataḥ | iti duḥkhaṁ mahanme hi taduktaṁ tava sannidhau
हे हरे! मेरा पुत्र होकर भी उसने मेरे समक्ष मेरी निन्दा की; यह मेरा महान दुःख मैंने तुम्हारे समक्ष कह दिया है।
श्लोक 27 (shiva.rudra.30.27)
गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधीः । एतदर्थं समायातः शरणं तव केशव
gṛhṇīyādyadi patnīṁ sa syāṁ sukhī naṣṭaduḥkhadhīḥ | etadarthaṁ samāyātaḥ śaraṇaṁ tava keśava
यदि वे पत्नी ग्रहण कर लें, तो मैं सुखी हो जाऊँ और मेरा दुःखी मन नष्ट हो जाये; हे केशव! इसी हेतु मैं तुम्हारी शरण में आया हूँ।
श्लोक 28 (shiva.rudra.30.28)
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः । विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम्
brahmovāca | ityākarṇya vaco me hi brahmaṇo madhusūdanaḥ | vihasya māṁ drutaṁ prāha harṣayanbhavakārakam
ब्रह्मा ने कहा - मेरे इन वचनों को सुनकर मधुसूदन ने हँसते हुए शीघ्र ही मुझ भवकारक को हर्षित करते हुए कहा।
श्लोक 29 (shiva.rudra.30.29)
विष्णुरुवाच । विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् । सर्वं वेदागमादीनां सम्मतं परमार्थतः
viṣṇuruvāca | vidhe śṛṇu hi madvākyaṁ sarvaṁ bhramanivāraṇam | sarvaṁ vedāgamādīnāṁ sammataṁ paramārthataḥ
विष्णु ने कहा - हे विधे! मेरा वचन सुनो, जो तुम्हारे सारे भ्रम को दूर करने वाला है, और जो परमार्थतः वेद-आगम आदि से सम्मत है।
श्लोक 30 (shiva.rudra.30.30)
महामूढमतिश्चाद्य सञ्जातोऽसि कथं विधे । वेदवक्तापि निखिललोककर्ता हि दुर्मतिः
mahāmūḍhamatiścādya sañjāto'si kathaṁ vidhe | vedavaktāpi nikhilalokakartā hi durmatiḥ
हे विधे! तुम आज इतने महामूढ़ कैसे हो गये? तुम वेदों के वक्ता और समस्त लोकों के रचयिता होकर भी दुर्बुद्धि हो गये हो।
श्लोक 31 (shiva.rudra.30.31)
जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् । किं ब्रुवन्त्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया
jaḍatāṁ tyaja mandātman kuru tvaṁ nedṛśīṁ matim | kiṁ bruvantyakhilā vedāḥ stutyā tatsmara saddhiyā
हे मन्दात्मन्! जड़ता छोड़ो, ऐसी बुद्धि मत रखो। समस्त वेद स्तुति में क्या कहते हैं, उसे सद्बुद्धि से स्मरण करो।
श्लोक 32 (shiva.rudra.30.32)
रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् । वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेऽखिलं विधे
rudraṁ jānāsi durbuddhe svasutaṁ parameśvaram | vedavaktāpi vijñānaṁ vismṛtaṁ te'khilaṁ vidhe
हे दुर्बुद्धे! तुम परमेश्वर रुद्र को अपना पुत्र समझते हो; हे विधे! वेदवक्ता होकर भी तुम सारा विज्ञान भूल गये हो।
श्लोक 33 (shiva.rudra.30.33)
शङ्करं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि । सुबुद्धिर्विगता तेऽद्याविर्भूता कुमतिस्तथा
śaṅkaraṁ surasāmānyaṁ matvā drohaṁ karoṣi hi | subuddhirvigatā te'dyāvirbhūtā kumatistathā
शंकर को साधारण देवता मानकर तुम उनके प्रति द्रोह करते हो; तुम्हारी सुबुद्धि आज लुप्त हो गयी है और कुबुद्धि प्रकट हो गयी है।
श्लोक 34 (shiva.rudra.30.34)
तत्त्वसिद्धान्तमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह । यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम्
tattvasiddhāntamākhyātaṁ śṛṇu sadbuddhimāvaha | yathārthaṁ nigamākhyātaṁ nirṇīya bhavakārakam
तत्त्व के सिद्धान्त को सुनो जैसा कहा गया है, सद्बुद्धि धारण करो; वेदों में यथार्थतः जो कहा गया है, हे भवकारक! उसे भलीभाँति निश्चित करो।
श्लोक 35 (shiva.rudra.30.35)
शिवः सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः । परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च
śivaḥ sarvasvakartā hi bhartā hartā parātparaḥ | parabrahma pareśaśca nirguṇo nitya eva ca
शिव ही समस्त सृष्टि के कर्ता, भर्ता और हर्ता हैं, परात्पर हैं; वे ही परब्रह्म, परमेश्वर, निर्गुण और नित्य हैं।
श्लोक 36 (shiva.rudra.30.36)
अनिर्देश्यो निर्विकारः परमात्माद्वयोऽच्युतः । अनन्तोऽन्तकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः
anirdeśyo nirvikāraḥ paramātmādvayo'cyutaḥ | ananto'ntakaraḥ svāmī vyāpakaḥ parameśvaraḥ
वे अनिर्देश्य, निर्विकार, अद्वितीय परमात्मा, अच्युत हैं; अनन्त होते हुए भी अन्तकर्ता, स्वामी, व्यापक और परमेश्वर हैं।
श्लोक 37 (shiva.rudra.30.37)
सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता त्रिगुणभाग्विभुः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजः सत्त्वतमः परः
sṛṣṭisthitivināśānāṁ kartā triguṇabhāgvibhuḥ | brahmaviṣṇumaheśākhyo rajaḥ sattvatamaḥ paraḥ
वे सृष्टि, स्थिति और विनाश के कर्ता हैं, त्रिगुणमय विभु हैं; ब्रह्मा-विष्णु-महेश नाम से प्रसिद्ध होकर भी रज-सत्त्व-तम से परे हैं।
श्लोक 38 (shiva.rudra.30.38)
मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः । सगुणोऽपि स्वतन्त्रश्च निजानन्दोऽविकल्पकः
māyābhinno nirīhaśca māyo māyāviśāradaḥ | saguṇo'pi svatantraśca nijānando'vikalpakaḥ
वे माया से भिन्न, निरीह, स्वयं मायावी और मायाविशारद हैं; सगुण होते हुए भी स्वतन्त्र, आत्मानन्दमय और अविकल्प हैं।
श्लोक 39 (shiva.rudra.30.39)
आत्मारामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनःसुविग्रहः । योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः
ātmārāmo hi nirdvandvo bhaktādhīnaḥsuvigrahaḥ | yogī yogarato nityaṁ yogamārgapradarśakaḥ
वे आत्माराम, निर्द्वन्द्व, भक्तों के अधीन, सुन्दर विग्रह वाले हैं; नित्य योगरत योगी और योगमार्ग के प्रदर्शक हैं।
श्लोक 40 (shiva.rudra.30.40)
गर्वापहारी लोकेशः सर्वदा दीनवत्सलः । एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम्
garvāpahārī lokeśaḥ sarvadā dīnavatsalaḥ | etādṛśo hi yaḥ svāmī svaputraṁ manyase hi tam
वे गर्व का नाश करने वाले, लोकेश, सदा दीनवत्सल हैं; और ऐसे स्वामी को तुम अपना पुत्र मानते हो!
श्लोक 41 (shiva.rudra.30.41)
ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै । भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टः शं विधास्यति
īdṛśaṁ tyaja kujñānaṁ śaraṇaṁ vraja tasya vai | bhaja sarvātmanā śambhuṁ santuṣṭaḥ śaṁ vidhāsyati
ऐसे कुज्ञान को त्याग दो, उन्हीं की शरण में जाओ। सम्पूर्ण आत्मा से शम्भु की आराधना करो; वे सन्तुष्ट होकर कल्याण करेंगे।
श्लोक 42 (shiva.rudra.30.42)
गृह्णीयाच्छङ्करः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव । शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन्
gṛhṇīyācchaṅkaraḥ patnīṁ vicāro hṛdi cettava | śivāmuddiśya sutapaḥ kuru brahman śivaṁ smaran
यदि तुम्हारे हृदय में यह विचार हो कि शंकर पत्नी ग्रहण करें, तो हे ब्रह्मन्! शिवा (देवी) को लक्ष्य करके, शिव का स्मरण करते हुए उत्तम तप करो।
श्लोक 43 (shiva.rudra.30.43)
कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि । सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति
kuru dhyānaṁ śivāyātsvaṁ kāmamuddiśya taṁ hṛdi | sā cetprasannā deveśī sarvaṁ kāryaṁ vidhāsyati
अपनी इच्छा को हृदय में रखकर शिवा का ध्यान करो; यदि वह देवेशी प्रसन्न हो जायें, तो वे सब कार्य सिद्ध कर देंगी।
श्लोक 44 (shiva.rudra.30.44)
कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा । कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद् ध्रुवम्
kṛtvāvatāraṁ saguṇā yadi syānmānuṣī śivā | kasyacittanayā loke sā tatpatnī bhaved dhruvam
यदि शिवा सगुण अवतार लेकर मानवी रूप में किसी की पुत्री के रूप में उत्पन्न हों, तो वे निश्चय ही उनकी पत्नी बनेंगी।
श्लोक 45 (shiva.rudra.30.45)
दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः । तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितः स्वतः
dakṣamājñāpaya brahman tapaḥ kuryyātprayatnataḥ | tāmutpādayituṁ patnīṁ śivārthaṁ bhaktitaḥ svataḥ
हे ब्रह्मन्! दक्ष को आज्ञा दो कि वे स्वयं भक्तिपूर्वक प्रयत्नपूर्वक तप करें, जिससे शिव के लिए उन्हें पत्नी रूप में प्राप्त करने हेतु वह उत्पन्न हों।
श्लोक 46 (shiva.rudra.30.46)
भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ । स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ
bhaktādhīnau ca tau tāta suvijñeyau śivāśivau | svecchayā saguṇau jātau parabrahmasvarūpiṇau
हे तात! शिव और शिवा दोनों भक्तों के अधीन हैं, यह भलीभाँति जान लो; वे परब्रह्मस्वरूप होते हुए भी अपनी इच्छा से सगुण हुए हैं।
श्लोक 47 (shiva.rudra.30.47)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशः शिवं सस्मार स्वप्रभुम् । कृपया तस्य सम्प्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः
brahmovāca | ityuktvā tatkṣaṇaṁ meśaḥ śivaṁ sasmāra svaprabhum | kṛpayā tasya samprāpya jñānamūce ca māṁ tataḥ
ब्रह्मा ने कहा - यह कहकर, ईश विष्णु ने उसी क्षण अपने स्वामी शिव का स्मरण किया; उनकी कृपा से ज्ञान प्राप्त कर तब उन्होंने मुझसे कहा।
श्लोक 48 (shiva.rudra.30.48)
विष्णुरुवाच । विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शङ्करेण च । प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया
viṣṇuruvāca | vidhe smara puroktaṁ yadvacanaṁ śaṅkareṇa ca | prārthitena yadāvābhyāmutpannābhyāṁ tadicchayā
विष्णु ने कहा - हे विधे! शंकर द्वारा पहले कहा गया वह वचन स्मरण करो, जब हम दोनों, उनकी इच्छा से उत्पन्न होकर, उनसे प्रार्थना कर रहे थे।
श्लोक 49 (shiva.rudra.30.49)
विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शाम्भवी परा । तया सम्मोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना
vismṛtaṁ tava tatsarvaṁ dhanyā yā śāmbhavī parā | tayā sammohitaṁ sarvaṁ durvijñeyā śivaṁ vinā
तुम वह सब भूल गये हो; धन्य है वह परम शाम्भवी शक्ति, जिससे यह सब मोहित है - शिव के बिना जिसे जानना कठिन है।
श्लोक 50 (shiva.rudra.30.50)
यदा हि सगुणो जातः स्वेच्छया निर्गुणः शिवः । मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत्
yadā hi saguṇo jātaḥ svecchayā nirguṇaḥ śivaḥ | māmutpādya tatastvāṁ ca svaśaktyā suvihārakṛt
जब निर्गुण शिव स्वेच्छा से सगुण हुए, तब अपनी शक्ति से लीलापूर्वक पहले मुझे और फिर तुम्हें उत्पन्न किया।
श्लोक 51 (shiva.rudra.30.51)
उपादिदेश त्वां शम्भुः सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः । तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमः सूतिकरोऽव्ययः
upādideśa tvāṁ śambhuḥ sṛṣṭikāryaṁ tadā prabhuḥ | tatpālanaṁ ca māṁ brahman somaḥ sūtikaro'vyayaḥ
तब प्रभु शम्भु ने तुम्हें सृष्टि का कार्य सौंपा, हे ब्रह्मन्! और मुझे उसके पालन का; वे अविनाशी सोम ही सबकी उत्पत्ति करने वाले हैं।
श्लोक 52 (shiva.rudra.30.52)
तदा वां वेश्म सम्प्राप्तौ साञ्जली नतमस्तकौ । भव त्वमसि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक्
tadā vāṁ veśma samprāptau sāñjalī natamastakau | bhava tvamasi sarveśo'vatārī guṇarūpadhṛk
तब हम दोनों उनके भवन में पहुँचकर हाथ जोड़े, सिर झुकाये हुए बोले - 'आप ही भव हैं, आप ही सर्वेश हैं, अवतार लेने वाले और गुणरूपधारी हैं।'
श्लोक 53 (shiva.rudra.30.53)
इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः । दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः
ityuktaḥ prāha sa svāmī vihasya karuṇānvitaḥ | divamudvīkṣya suprītyā nānālīlāviśāradaḥ
इस प्रकार कहे जाने पर, वे करुणामय स्वामी हँसते हुए, आकाश की ओर प्रेमपूर्वक देखते हुए, नाना लीलाओं में निपुण होकर बोले।
श्लोक 54 (shiva.rudra.30.54)
मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यङ्गतो विधेः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः
madrūpaṁ paramaṁ viṣṇo īdṛśaṁ hyaṅgato vidheḥ | prakaṭībhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ
हे विष्णु! मेरा यह परम रूप, विधाता के अंग से इस प्रकार उत्पन्न होकर, संसार में रुद्र नाम से प्रसिद्ध होकर प्रकट होगा।
श्लोक 55 (shiva.rudra.30.55)
पूर्णरूपः स मे पूज्यः सदा वां सर्वकामकृत् । लयकर्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत्
pūrṇarūpaḥ sa me pūjyaḥ sadā vāṁ sarvakāmakṛt | layakartā guṇādhyakṣo nirviśeṣaḥ suyogakṛt
वह मेरा पूर्ण रूप तुम दोनों के लिए सदा पूज्य और सर्वकामनाओं को पूर्ण करने वाला होगा; वह लयकर्ता, गुणाध्यक्ष, निर्विशेष और महायोगी होगा।
श्लोक 56 (shiva.rudra.30.56)
त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः । उमाया अपि रूपाणि भविष्यन्ति त्रिधा सुतौ
tridevā api me rūpaṁ haraḥ pūrṇo viśeṣataḥ | umāyā api rūpāṇi bhaviṣyanti tridhā sutau
त्रिदेव भी मेरे ही रूप हैं, किन्तु हर विशेष रूप से मेरा पूर्ण रूप हैं; उमा के भी रूप तीन प्रकार से होंगे।
श्लोक 57 (shiva.rudra.30.57)
लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती । पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति
lakṣmīrnāma hareḥ patnī brahmapatnī sarasvatī | pūrṇarūpā satī nāma rudrapatnī bhaviṣyati
लक्ष्मी नाम से हरि की पत्नी होंगी, सरस्वती ब्रह्मा की पत्नी होंगी; और पूर्ण रूपा सती नाम से रुद्र की पत्नी होंगी।
श्लोक 58 (shiva.rudra.30.58)
विष्णुरुवाच । इत्युक्त्वान्तर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः । अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ
viṣṇuruvāca | ityuktvāntarhito jātaḥ kṛpāṁ kṛtvā maheśvaraḥ | abhūtāṁ sukhināvāvāṁ svasvakāryaparāyaṇau
विष्णु ने कहा - यह कहकर, कृपा करके महेश्वर अन्तर्धान हो गये; और हम दोनों सुखी होकर अपने-अपने कार्य में तत्पर हो गये।
श्लोक 59 (shiva.rudra.30.59)
समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शङ्करः । अवतीर्णः स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः
samayaṁ prāpya sastrīkāvāvāṁ brahmanna śaṅkaraḥ | avatīrṇaḥ svayaṁ rudranāmā kailāsasaṁśrayaḥ
हे ब्रह्मन्! समय आने पर हम दोनों अपनी-अपनी पत्नियों सहित रहे; परन्तु शंकर स्वयं रुद्र नाम से अवतरित हुए और कैलास का आश्रय लिया।
श्लोक 60 (shiva.rudra.30.60)
अवतीर्णा शिवाभूत्सा सती नाम प्रजेश्वर । तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोऽतः कार्य एव वै
avatīrṇā śivābhūtsā satī nāma prajeśvara | tadutpādanahetorhi yatno'taḥ kārya eva vai
हे प्रजेश्वर! शिवा भी अवतरित होकर सती नाम से हुईं; अतः उनकी उत्पत्ति के लिए प्रयत्न अवश्य करना चाहिए।
श्लोक 61 (shiva.rudra.30.61)
इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां पराम् । प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः
ityuktvāntardadhe viṣṇuḥ kṛtvā sa karuṇāṁ parām | prāpnuvaṁ pramudaṁ cātha hyadhikaṁ gatamatsaraḥ
यह कहकर, अत्यन्त करुणा दिखाकर विष्णु अन्तर्धान हो गये; और मैंने तब ईर्ष्या से रहित होकर अत्यधिक आनन्द प्राप्त किया।