Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 32

दक्ष को वर-प्राप्ति

अध्याय 31अध्याय-सूचीअध्याय 33

श्लोक 1 (shiva.rudra.32.1)

नारद उवाच । ब्रह्मन् शम्भुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

nārada uvāca | brahman śambhuvara prājña samyaguktaṁ tvayānagha | śivāśivacaritraṁ ca pāvitaṁ janma me hitam

नारद ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे शम्भुवर! हे प्राज्ञ! हे अनघ! आपने शिव और शिवा का चरित्र भलीभाँति कहा; मेरा जन्म पवित्र और धन्य हो गया।

श्लोक 2 (shiva.rudra.32.2)

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाभवत्

idānīṁ vada dakṣastu tapaḥ kṛtvā dṛḍhavrataḥ | kaṁ varaṁ prāpa devyāstu kathaṁ sā dakṣajābhavat

अब बताइये - दृढ़व्रती दक्ष ने तप करके देवी से कौन-सा वर प्राप्त किया, और वे किस प्रकार दक्ष की पुत्री बनीं?

श्लोक 3 (shiva.rudra.32.3)

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोऽखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

brahmovāca | śṛṇu nārada dhanyastvaṁ munibhirbhaktito'khilaiḥ | yathā tepe tapo dakṣo varaṁ prāpa ca suvrataḥ

ब्रह्मा ने कहा - हे नारद! सुनो, तुम भक्ति के कारण समस्त मुनियों में धन्य हो; दक्ष ने जिस प्रकार तप किया और सुव्रती होकर वर प्राप्त किया, वह सुनो।

श्लोक 4 (shiva.rudra.32.4)

मदाज्ञप्तः सुधीर्दक्षः समाधाय महाधिपः । अयाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदम्बिकाम्

madājñaptaḥ sudhīrdakṣaḥ samādhāya mahādhipaḥ | ayādyaṣṭuṁ ca tāṁ devīṁ tatkāmo jagadambikām

मेरी आज्ञा से बुद्धिमान दक्ष महाधिपति ने मन को स्थिर करके, उसी कामना से उस जगदम्बिका देवी की पूजा करने के लिए प्रस्थान किया।

श्लोक 5 (shiva.rudra.32.5)

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रष्टुं प्रत्यक्षतोऽम्बिकाम्

kṣīrodottaratīrasthāṁ tāṁ kṛtvā hṛdayasthitām | tapastaptuṁ samārebhe draṣṭuṁ pratyakṣato'mbikām

क्षीरसागर के उत्तरी तट पर स्थित उस देवी को हृदय में धारण करके, अम्बिका को प्रत्यक्ष देखने के लिए उसने तप करना आरम्भ किया।

श्लोक 6 (shiva.rudra.32.6)

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतः संयतात्मा दृढव्रतः

divyavarṣeṇa dakṣastu sahasrāṇāṁ trayaṁ samāḥ | tapaścacāra niyataḥ saṁyatātmā dṛḍhavrataḥ

दक्ष ने संयमी और दृढ़व्रती होकर दिव्य वर्षों के अनुसार तीन सहस्र वर्षों तक तप किया।

श्लोक 7 (shiva.rudra.32.7)

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिन्तयन्तां जगन्मयीम्

mārutāśī nirāhāro jalāhārī ca parṇabhuk | evaṁ nināya taṁ kālaṁ cintayantāṁ jaganmayīm

कभी वायु पीकर, कभी निराहार रहकर, कभी जल पीकर, कभी पत्ते खाकर - इस प्रकार उसने जगन्मयी देवी का चिन्तन करते हुए वह समय बिताया।

श्लोक 8 (shiva.rudra.32.8)

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

durgādhyānasamāsaktaściraṁ kālaṁ taporataḥ | niyamairbahubhirdevīmārādhayati suvrataḥ

दीर्घ काल तक दुर्गा के ध्यान में लीन, तपोरत, सुव्रती दक्ष ने अनेक नियमों से देवी की आराधना की।

श्लोक 9 (shiva.rudra.32.9)

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बां पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

tato yamādiyuktasya dakṣasya munisattama | jagadambāṁ pūjayataḥ pratyakṣamabhavacchivā

हे मुनिसत्तम! तब यम आदि से युक्त दक्ष द्वारा जगदम्बा की पूजा किये जाने पर शिवा प्रत्यक्ष प्रकट हुईं।

श्लोक 10 (shiva.rudra.32.10)

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā jagadambāṁ jaganmayīm | kṛtakṛtyamathātmānaṁ mene dakṣaḥ prajāpatiḥ

तब जगत्स्वरूपिणी जगदम्बा को प्रत्यक्ष देखकर, प्रजापति दक्ष ने अपने को कृतकृत्य माना।

श्लोक 11 (shiva.rudra.32.11)

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

siṁhasthāṁ kālikāṁ kṛṣṇāṁ cāruvaktrāṁ caturbhujām | varadābhayanīlābjakhaḍgahastāṁ manoharām

सिंह पर आरूढ़, कालिका के समान श्यामवर्णा, सुन्दर मुख वाली, चतुर्भुजा, वरद-अभय मुद्रा, नीलकमल और खड्ग हाथों में धारण किये हुए, मनोहर -

श्लोक 12 (shiva.rudra.32.12)

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

āraktanayanāṁ cārumuktakeśīṁ jagatprasūm | tuṣṭāva vāgbhiścitrābhiḥ supraṇamyātha suprabhām

-लाल नेत्रों वाली, सुन्दर खुले केशों वाली, जगत्प्रसू उस अत्यन्त तेजस्विनी देवी को, भलीभाँति प्रणाम करके दक्ष ने विचित्र वचनों से उनकी स्तुति की।

श्लोक 13 (shiva.rudra.32.13)

दक्ष उवाच । जगदबं महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेऽस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

dakṣa uvāca | jagadabaṁ mahāmāye jagadīśe maheśvari | kṛpāṁ kṛtvā namaste'stu darśitaṁ svavapurmama

दक्ष ने कहा - हे जगदम्बे! हे महामाये! हे जगदीशे! हे महेश्वरि! कृपा करके आपने मुझे अपना स्वरूप दिखाया, आपको नमस्कार है।

श्लोक 14 (shiva.rudra.32.14)

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणि । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोऽस्तु ते

prasīda bhagavatyādye prasīda śivarūpiṇi | prasīda bhaktavarade jaganmāye namo'stu te

हे भगवति! हे आद्ये! प्रसन्न होइये; हे शिवरूपिणि! प्रसन्न होइये; हे भक्तवरदे! प्रसन्न होइये; हे जगन्माये! आपको नमस्कार है।

श्लोक 15 (shiva.rudra.32.15)

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

brahmovāca | iti stutā maheśānī dakṣeṇa prayatātmanā | uvāca dakṣaṁ jñātvāpi svayaṁ tasyepsitaṁ mune

ब्रह्मा ने कहा - हे मुने! इस प्रकार शुद्धात्मा दक्ष द्वारा स्तुति की गयी महेशानी ने, उसका अभीष्ट स्वयं जानते हुए भी, दक्ष से कहा।

श्लोक 16 (shiva.rudra.32.16)

देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतः सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृष्णीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

devyuvāca | tuṣṭāhaṁ dakṣa bhavataḥ sadbhaktyā hyanayā bhṛśam | varaṁ vṛṣṇīṣva svābhīṣṭaṁ nādeyaṁ vidyate tava

देवी ने कहा - हे दक्ष! तुम्हारी इस सच्ची भक्ति से मैं अत्यन्त प्रसन्न हूँ; अपना अभीष्ट वर माँगो, तुम्हें कुछ भी न देने योग्य नहीं है।

श्लोक 17 (shiva.rudra.32.17)

ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचः श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

brahmovāca | jagadambāvacaḥ śrutvā tato dakṣaḥ prajāpatiḥ | suprahṛṣṭataraḥ prāha nāmaṁ nāmaṁ ca tāṁ śivām

ब्रह्मा ने कहा - जगदम्बा के वचन सुनकर, प्रजापति दक्ष ने अत्यन्त प्रसन्न होकर, बार-बार नमन करते हुए उन शिवा से कहा।

श्लोक 18 (shiva.rudra.32.18)

दक्ष उवाच । जगदम्ब महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृ णु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

dakṣa uvāca | jagadamba mahāmāye yadi tvaṁ varadā mama | madvacaḥ śṛ ṇu suprītyā mama kāmaṁ prapūraya

दक्ष ने कहा - हे जगदम्बे! हे महामाये! यदि आप मुझ पर वर देने वाली हैं, तो प्रेमपूर्वक मेरा वचन सुनिये और मेरी कामना पूर्ण कीजिये।

श्लोक 19 (shiva.rudra.32.19)

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणः सुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

mama svāmī śivo yo hi sa jāto brahmaṇaḥ sutaḥ | rudranāmā pūrṇarūpāvatāraḥ paramātmanaḥ

मेरे स्वामी शिव, जो ब्रह्मा के पुत्र रूप में उत्पन्न हुए, रुद्र नाम से परमात्मा के पूर्ण रूप के अवतार हैं।

श्लोक 20 (shiva.rudra.32.20)

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

tavāvatāro no jātaḥ kā tatpatnī bhavedataḥ | taṁ mohaya maheśānamavatīrya kṣitau śive

आपका कोई अवतार अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, तो उनकी पत्नी कौन बनेगी? हे शिवे! पृथ्वी पर अवतीर्ण होकर उन महेशान को मोहित कीजिये।

श्लोक 21 (shiva.rudra.32.21)

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजाया भवाधुना

tvadṛte tasya mohāya na śaktānyā kadācana | tasmānmama sutā bhūtvā harajāyā bhavādhunā

आपके अतिरिक्त उन्हें मोहित करने में कोई अन्य कभी समर्थ नहीं है; अतः मेरी पुत्री होकर अब हर की पत्नी बनिये।

श्लोक 22 (shiva.rudra.32.22)

इत्थं कृत्वा सुलीलां च भव त्वं हरमोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

itthaṁ kṛtvā sulīlāṁ ca bhava tvaṁ haramohinī | mamaivaiṣa varo devi satyamuktaṁ tavāgrataḥ

इस प्रकार सुन्दर लीला करके आप हर की मोहिनी बनिये; हे देवि! यही मेरा वर है, मैंने आपके समक्ष सत्य कहा है।

श्लोक 23 (shiva.rudra.32.23)

स्वार्थं न केवलं मेऽस्ति सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

svārthaṁ na kevalaṁ me'sti sarveṣāṁ jagatāmapi | brahmaviṣṇuśivānāṁ ca brahmaṇā prerito hyaham

यह केवल मेरा स्वार्थ नहीं है, अपितु समस्त जगतों तथा ब्रह्मा-विष्णु-शिव का भी है; मैं तो ब्रह्मा द्वारा प्रेरित हूँ।

श्लोक 24 (shiva.rudra.32.24)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

brahmovāca | ityākarṇya prajeśasya vacanaṁ jagadambikā | pratyuvāca vihasyeti smṛtvā taṁ manasā śivam

ब्रह्मा ने कहा - प्रजापति के इन वचनों को सुनकर, जगदम्बिका ने हँसते हुए, मन में शिव का स्मरण करके इस प्रकार उत्तर दिया।

श्लोक 25 (shiva.rudra.32.25)

देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

devyuvāca | tāta prajāpate dakṣa śṛṇu me paramaṁ vacaḥ | satyaṁ bravīmi tvadbhaktyā suprasannākhilapradā

देवी ने कहा - हे तात! हे प्रजापते दक्ष! मेरा परम वचन सुनो; तुम्हारी भक्ति से अत्यन्त प्रसन्न होकर, सर्वदात्री मैं सत्य कहती हूँ।

श्लोक 26 (shiva.rudra.32.26)

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न सन्देहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

ahaṁ tava sutā dakṣa tvajjāyāyāṁ maheśvarī | bhaviṣyāmi na sandehastvadbhaktivaśavartinī

हे दक्ष! मैं, महेश्वरी, तुम्हारी पत्नी में तुम्हारी पुत्री बनूँगी; इसमें कोई सन्देह नहीं, तुम्हारी भक्ति के वशीभूत होकर।

श्लोक 27 (shiva.rudra.32.27)

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुःसहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

tathā yatnaṁ kariṣyāmi tapaḥ kṛtvā suduḥsaham | harajāyā bhaviṣyāmi tadvaraṁ prāpya cānagha

हे अनघ! मैं अत्यन्त दुःसह तप करके ऐसा प्रयत्न करूँगी कि वह वर प्राप्त करके हर की पत्नी बन जाऊँ।

श्लोक 28 (shiva.rudra.32.28)

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

nānyathā kāryasiddhirhi nirvikārī ca sa prabhuḥ | vidherviṣṇośca saṁsevyaḥ pūrṇa eva sadāśivaḥ

अन्यथा इस कार्य की सिद्धि नहीं हो सकती; वे प्रभु निर्विकार हैं, विधाता और विष्णु द्वारा सेव्य, सदा पूर्ण सदाशिव हैं।

श्लोक 29 (shiva.rudra.32.29)

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शम्भुर्नानारूपधरोऽपि ह

ahaṁ tasya sadā dāsī priyā janmani janmani | mama svāmī sa vai śambhurnānārūpadharo'pi ha

मैं जन्म-जन्म में सदा उनकी दासी और प्रिया हूँ; मेरे स्वामी वे ही शम्भु हैं, यद्यपि वे नाना रूप धारण करते हैं।

श्लोक 30 (shiva.rudra.32.30)

वरप्रभावाद् भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेः स च । अहं तद्वरतोऽपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

varaprabhāvād bhrukuṭeravatīrṇo vidheḥ sa ca | ahaṁ tadvarato'pīhāvatariṣye tadājñayā

वर के प्रभाव से वे ही विधाता की भौंह से अवतीर्ण हुए; मैं भी उसी वर से यहाँ उनकी आज्ञा से अवतरित होऊँगी।

श्लोक 31 (shiva.rudra.32.31)

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूत्वा ते तनयाचिरात्

gaccha svabhavanaṁ tāta mayā jñātā tu dūtikā | harajāyā bhaviṣyāmi bhūtvā te tanayācirāt

हे तात! अपने भवन को जाओ; मेरे द्वारा तुम्हारा दूती-कार्य जान लिया गया है; शीघ्र ही तुम्हारी पुत्री होकर मैं हर की पत्नी बनूँगी।

श्लोक 32 (shiva.rudra.32.32)

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ityuktvā sadvaco dakṣaṁ śivājñāṁ prāpya cetasi | punaḥ provāca sā devī smṛtvā śivapadāmbujam

दक्ष से यह सत्य वचन कहकर, मन में शिव की आज्ञा प्राप्त करके, शिव के चरणकमलों का स्मरण करके उस देवी ने पुनः कहा।

श्लोक 33 (shiva.rudra.32.33)

परन्तु प्रण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

parantu praṇa ādheyo manasā te prajāpate | śrāvayiṣyāmi te taṁ vai satyaṁ jānīhi no mṛṣā

किन्तु हे प्रजापते! तुम्हें मन में एक प्रतिज्ञा धारण करनी होगी; मैं वह तुम्हें बताऊँगी, उसे सत्य जानो, मिथ्या नहीं।

श्लोक 34 (shiva.rudra.32.34)

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मन्दादरस्तदा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

yadā bhavān mayi punarbhavenmandādarastadā | dehaṁ tyakṣye nijaṁ satyaṁ svātmanyasmyatha vetaram

जब कभी तुम मेरे प्रति आदरहीन हो जाओगे, तब मैं अपने शरीर का त्याग कर दूँगी - यह सत्य है, इसे भलीभाँति जान लो।

श्लोक 35 (shiva.rudra.32.35)

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

eṣa dattastava varaḥ pratisargaṁ prajāpate | ahaṁ tava sutā bhūtvā bhaviṣyāmi harapriyā

हे प्रजापते! प्रतिसर्ग के लिए तुम्हें यह वर दिया गया है - मैं तुम्हारी पुत्री होकर हर की प्रिया बनूँगी।

श्लोक 36 (shiva.rudra.32.36)

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् ॥ अन्तर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

brahmovāca | evamuktvā maheśānī dakṣaṁ mukhyaprajāpatim || antardadhe drutaṁ tatra samyag dakṣasya paśyataḥ

ब्रह्मा ने कहा - मुख्य प्रजापति दक्ष से इस प्रकार कहकर महेशानी वहीं दक्ष के देखते-देखते शीघ्र ही अन्तर्धान हो गयीं।

श्लोक 37 (shiva.rudra.32.37)

अन्तर्हितायां दुर्गायां स दक्षोऽपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

antarhitāyāṁ durgāyāṁ sa dakṣo'pi nijāśramam | jagāma ca mudaṁ lebhe bhaviṣyati suteti sā

दुर्गा के अन्तर्धान हो जाने पर दक्ष भी अपने आश्रम को गये, और यह जानकर आनन्दित हुए कि वे उनकी पुत्री होंगी।

अध्याय 31अध्याय-सूचीअध्याय 33