Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 34

सती-जन्म एवं बाल-लीला

अध्याय 33अध्याय-सूचीअध्याय 35

श्लोक 1 (shiva.rudra.34.1)

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे देवमुने लोकपितामहः । तत्रागममहं प्रीत्या ज्ञात्वा तच्चरितं द्रुतम्

brahmovāca | etasminnantare devamune lokapitāmahaḥ | tatrāgamamahaṁ prītyā jñātvā taccaritaṁ drutam

ब्रह्मा ने कहा - हे देवमुने! इसी बीच लोकपितामह मैं, उस वृत्तान्त को शीघ्र स्नेहपूर्वक जानकर वहाँ आया।

श्लोक 2 (shiva.rudra.34.2)

असान्त्वयमहं दक्षं पूर्ववत्सुविचक्षणः । अकार्षं तेन सुस्नेहं तव सुप्रीतिमावहन्

asāntvayamahaṁ dakṣaṁ pūrvavatsuvicakṣaṇaḥ | akārṣaṁ tena susnehaṁ tava suprītimāvahan

अत्यन्त बुद्धिमान मैंने पूर्व की भाँति दक्ष को सान्त्वना दी और स्नेहपूर्वक उसके मन में तुम्हारे प्रति गहरा प्रेम उत्पन्न किया।

श्लोक 3 (shiva.rudra.34.3)

स्वात्मजं मुनिवर्यं त्वां सुप्रीत्या देववल्लभम् । समाश्वास्य समादाय प्रत्यपद्ये स्वधाम ह

svātmajaṁ munivaryaṁ tvāṁ suprītyā devavallabham | samāśvāsya samādāya pratyapadye svadhāma ha

हे मुनिश्रेष्ठ, देवप्रिय! अपने पुत्र तुम्हें प्रेमपूर्वक आश्वस्त करके साथ लेकर मैं अपने धाम को लौट गया।

श्लोक 4 (shiva.rudra.34.4)

ततः प्रजापतिर्दक्षोऽनुनीतो मे निजस्त्रियाम् । जनयामास दुहितॄः सुभगाः षष्टिसम्मिताः

tataḥ prajāpatirdakṣo'nunīto me nijastriyām | janayāmāsa duhitṝḥ subhagāḥ ṣaṣṭisammitāḥ

तत्पश्चात् मेरे द्वारा मनाये गये प्रजापति दक्ष ने अपनी पत्नी से साठ सुन्दर पुत्रियाँ उत्पन्न कीं।

श्लोक 5 (shiva.rudra.34.5)

तासां विवाहं कृतवान् धर्मादिभिरतन्द्रितः । तदेव शृणु सुप्रीत्या प्रवदामि मुनीश्वर

tāsāṁ vivāhaṁ kṛtavān dharmādibhiratandritaḥ | tadeva śṛṇu suprītyā pravadāmi munīśvara

उन्होंने अनथक होकर धर्मानुसार उनके विवाह सम्पन्न किये; हे मुनीश्वर! वही वृत्तान्त मैं प्रीतिपूर्वक सुनाता हूँ, सुनो।

श्लोक 6 (shiva.rudra.34.6)

ददौ दश सुता दक्षो धर्माय विधिवन्मुने । त्रयोदश कश्यपाय मुनये त्रिनवेन्दवे

dadau daśa sutā dakṣo dharmāya vidhivanmune | trayodaśa kaśyapāya munaye trinavendave

हे मुने! दक्ष ने विधिपूर्वक दस पुत्रियाँ धर्म को दीं, तेरह मुनि कश्यप को, और सत्ताईस चन्द्रमा को दीं।

श्लोक 7 (shiva.rudra.34.7)

भूताङ्गिरः कृशाश्श्वाभ्यां द्वे द्वे पुत्र्यौ प्रदत्तवान् । तार्क्ष्याय चापराः कन्याः प्रसूतिप्रसवैर्यतः

bhūtāṅgiraḥ kṛśāśśvābhyāṁ dve dve putryau pradattavān | tārkṣyāya cāparāḥ kanyāḥ prasūtiprasavairyataḥ

भूत, अङ्गिरा और कृशाश्व को उन्होंने दो-दो पुत्रियाँ दीं, तथा शेष कन्याएँ तार्क्ष्य को दीं, जिनकी सन्तानों से।

श्लोक 8 (shiva.rudra.34.8)

त्रिलोकाः पूरितास्तन्नो वर्ण्यते व्यासतो भयात्

trilokāḥ pūritāstanno varṇyate vyāsato bhayāt

तीनों लोक भर गये; व्यास के भय से (विस्तार-भय से) उसका वर्णन यहाँ नहीं किया जाता।

श्लोक 9 (shiva.rudra.34.9)

केचिद्वदन्ति तां ज्येष्ठां मध्यमां चापरे शिवाम् । सर्वानन्तरजां केचित्कल्पभेदात् त्रयं च सत्

kecidvadanti tāṁ jyeṣṭhāṁ madhyamāṁ cāpare śivām | sarvānantarajāṁ kecitkalpabhedāt trayaṁ ca sat

कोई उसे (सती को) ज्येष्ठा कहते हैं, कोई मध्यमा, तो कोई सबसे छोटी; कल्प-भेद के कारण ये तीनों ही सत्य हैं।

श्लोक 10 (shiva.rudra.34.10)

अनन्तरं सुतोत्पत्तेः सपत्नीकः प्रजापतिः । दक्षो दधौ सुप्रीत्या तां मनसा जगदम्बिकाम्

anantaraṁ sutotpatteḥ sapatnīkaḥ prajāpatiḥ | dakṣo dadhau suprītyā tāṁ manasā jagadambikām

पुत्रियों की उत्पत्ति के पश्चात् पत्नी सहित प्रजापति दक्ष ने मन-ही-मन बड़े प्रेम से जगदम्बिका का ध्यान किया।

श्लोक 11 (shiva.rudra.34.11)

अतः प्रेम्णा च तुष्टाव गिरा गद्गदया हि सः । भूयो भूयो नमस्कृत्य साञ्जलिर्विनयान्वितः

ataḥ premṇā ca tuṣṭāva girā gadgadayā hi saḥ | bhūyo bhūyo namaskṛtya sāñjalirvinayānvitaḥ

अतः स्नेहवश गद्गद वाणी से उन्होंने बारम्बार प्रणाम करते हुए, हाथ जोड़कर विनयपूर्वक उनकी स्तुति की।

श्लोक 12 (shiva.rudra.34.12)

सन्तुष्टा सा तदा देवी विचारं मनसीति च । चक्रेऽवतारं वीरिण्यां कुर्यां पणविपूर्तये

santuṣṭā sā tadā devī vicāraṁ manasīti ca | cakre'vatāraṁ vīriṇyāṁ kuryāṁ paṇavipūrtaye

तब प्रसन्न हुई उस देवी ने मन-ही-मन यह विचार किया - 'दक्ष की प्रतिज्ञा पूर्ण करने के लिये मैं वीरिणी के गर्भ से अवतार लूँगी।'

श्लोक 13 (shiva.rudra.34.13)

अथ सोवास मनसि दक्षस्य जगदम्बिका । विललास तदातीव स दक्षो मुनिसत्तम

atha sovāsa manasi dakṣasya jagadambikā | vilalāsa tadātīva sa dakṣo munisattama

हे मुनिश्रेष्ठ! तब जगन्माता दक्ष के मन में निवास करने लगीं, और उस समय दक्ष अत्यन्त हर्षित हो उठे।

श्लोक 14 (shiva.rudra.34.14)

सुमुहूर्तेन दक्षोऽपि स्वपत्न्यां निदधे मुदा । दक्षपत्न्यास्तदा चित्ते शिवोवास दयान्विता

sumuhūrtena dakṣo'pi svapatnyāṁ nidadhe mudā | dakṣapatnyāstadā citte śivovāsa dayānvitā

शुभ मुहूर्त में दक्ष ने प्रसन्नतापूर्वक अपनी पत्नी में उस संकल्प को स्थापित किया, और तब दयामयी शिवा दक्ष की पत्नी के हृदय में निवास करने लगीं।

श्लोक 15 (shiva.rudra.34.15)

आविर्बभूव चिह्नानि दोहदस्याखिलानि वै

āvirbabhūva cihnāni dohadasyākhilāni vai

गर्भ के सभी दोहद-चिह्न पूर्णतः प्रकट हो गये।

श्लोक 16 (shiva.rudra.34.16)

विरेजे वीरिणी तात हृष्टचित्ताधिकं च सा । शिवावासप्रभावात्तु महामङ्गलरूपिणी

vireje vīriṇī tāta hṛṣṭacittādhikaṁ ca sā | śivāvāsaprabhāvāttu mahāmaṅgalarūpiṇī

हे तात! वीरिणी शिवा के निवास के प्रभाव से अत्यन्त हर्षित मन वाली, महामङ्गलस्वरूपा होकर शोभायमान हुई।

श्लोक 17 (shiva.rudra.34.17)

कुलस्य सम्प्रदायैश्च श्रुतेश्चित्तसमुन्नतेः । व्यधत्त सुक्रिया दक्षः प्रीत्या पुंसवनादिकाः

kulasya sampradāyaiśca śruteścittasamunnateḥ | vyadhatta sukriyā dakṣaḥ prītyā puṁsavanādikāḥ

कुल की परम्परा और शास्त्र के अनुसार, उन्नत चित्त से दक्ष ने प्रेमपूर्वक पुंसवन आदि शुभ कर्म सम्पन्न किये।

श्लोक 18 (shiva.rudra.34.18)

उत्सवोऽतीव सञ्जातस्तदा तेषु च कर्मसु । वित्तं ददौ द्विजातिभ्यो यथाकामं प्रजापतिः

utsavo'tīva sañjātastadā teṣu ca karmasu | vittaṁ dadau dvijātibhyo yathākāmaṁ prajāpatiḥ

उन कर्मों के अवसर पर एक महान उत्सव हुआ; प्रजापति ने द्विजों को उनकी इच्छानुसार धन प्रदान किया।

श्लोक 19 (shiva.rudra.34.19)

अथ तस्मिन्नवसरे सर्वे हर्यादयः सुराः । ज्ञात्वा गर्भगतां देवीं वीरिण्यां ते मुदं ययुः

atha tasminnavasare sarve haryādayaḥ surāḥ | jñātvā garbhagatāṁ devīṁ vīriṇyāṁ te mudaṁ yayuḥ

उस अवसर पर इन्द्र आदि सभी देवगण, वीरिणी के गर्भ में देवी के आगमन को जानकर अत्यन्त हर्षित हुए।

श्लोक 20 (shiva.rudra.34.20)

तत्रागत्य च सर्वे ते तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् । लोकोपकारकरिणीं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

tatrāgatya ca sarve te tuṣṭuvurjagadambikām | lokopakārakariṇīṁ praṇamya ca muhurmuhuḥ

वहाँ आकर उन सभी ने लोकोपकारिणी जगदम्बा की बारम्बार प्रणाम करके स्तुति की।

श्लोक 21 (shiva.rudra.34.21)

कृत्वा ततस्ते बहुधा प्रशंसां हृष्टमानसाः । दक्षप्रजापतेश्चैव वीरिण्याः स्वगृहं ययुः

kṛtvā tataste bahudhā praśaṁsāṁ hṛṣṭamānasāḥ | dakṣaprajāpateścaiva vīriṇyāḥ svagṛhaṁ yayuḥ

तत्पश्चात् हर्षित मन से अनेक प्रकार से स्तुति करके वे दक्ष प्रजापति और वीरिणी के घर से अपने-अपने धाम को चले गये।

श्लोक 22 (shiva.rudra.34.22)

गतेषु नवमासेषु कारयित्वा च लौकिकीम् । गतिं शिवा च पूर्णे सा दशमे मासि नारद

gateṣu navamāseṣu kārayitvā ca laukikīm | gatiṁ śivā ca pūrṇe sā daśame māsi nārada

हे नारद! नौ मास बीत जाने पर और लौकिक विधि सम्पन्न कराकर, दशवें मास के पूर्ण होने पर वह शिवा -

श्लोक 23 (shiva.rudra.34.23)

आविर्बभूव पुरतो मातुः सद्यस्तदा मुने । मुहूर्ते सुखदे चन्द्रग्रहतारानुकूलके

āvirbabhūva purato mātuḥ sadyastadā mune | muhūrte sukhade candragrahatārānukūlake

हे मुने! अपनी माता के समक्ष सद्यः प्रकट हो गयीं, चन्द्र, ग्रह और तारों के अनुकूल सुखद मुहूर्त में।

श्लोक 24 (shiva.rudra.34.24)

तस्यां तु जातमात्रायां सुप्रीतोऽसौ प्रजापतिः । शैवदेवीति तां मेने दृष्ट्वा तां तेजसोल्बणाम्

tasyāṁ tu jātamātrāyāṁ suprīto'sau prajāpatiḥ | śaivadevīti tāṁ mene dṛṣṭvā tāṁ tejasolbaṇām

उनके जन्म लेते ही प्रसन्न हुए प्रजापति ने अत्यन्त तेजस्विनी उस कन्या को देखकर उन्हें साक्षात् शिवा-देवी माना।

श्लोक 25 (shiva.rudra.34.25)

तदाभूत्पुष्पसद्वृष्टिर्मेघाश्च ववृषुर्जलम् । दिशः शान्ता द्रुतं तस्यां जातायां च मुनीश्वर

tadābhūtpuṣpasadvṛṣṭirmeghāśca vavṛṣurjalam | diśaḥ śāntā drutaṁ tasyāṁ jātāyāṁ ca munīśvara

हे मुनीश्वर! उनके जन्म लेते ही उत्तम पुष्प-वृष्टि हुई, मेघों ने जल बरसाया और दिशाएँ तुरन्त शान्त हो गयीं।

श्लोक 26 (shiva.rudra.34.26)

अवादयन्त त्रिदशाः शुभवाद्यानि खे गताः । जज्ज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः सर्वमासीत्सुमङ्गलम्

avādayanta tridaśāḥ śubhavādyāni khe gatāḥ | jajjvaluścāgnayaḥ śāntāḥ sarvamāsītsumaṅgalam

आकाश में विचरते देवगणों ने मङ्गल-वाद्य बजाये, अग्नियाँ शान्त होकर प्रज्वलित हुईं, और सर्वत्र सुमङ्गल छा गया।

श्लोक 27 (shiva.rudra.34.27)

वीरिणीसम्भवां दृष्ट्वा दक्षस्तां जगदम्बिकाम् । नमस्कृत्य करौ बद्ध्वा बहु तुष्टाव भक्तितः

vīriṇīsambhavāṁ dṛṣṭvā dakṣastāṁ jagadambikām | namaskṛtya karau baddhvā bahu tuṣṭāva bhaktitaḥ

वीरिणी से उत्पन्न उस जगदम्बा को देखकर दक्ष ने प्रणाम करके हाथ जोड़े और भक्तिपूर्वक उनकी बहुत स्तुति की।

श्लोक 28 (shiva.rudra.34.28)

दक्ष उवाच । महेशानि नमस्तुभ्यं जगदम्बे सनातनि । कृपां कुरु महादेवि सत्ये सत्यस्वरूपिणि

dakṣa uvāca | maheśāni namastubhyaṁ jagadambe sanātani | kṛpāṁ kuru mahādevi satye satyasvarūpiṇi

दक्ष ने कहा - हे महेशानि! हे सनातनी जगदम्बे! आपको नमस्कार है। हे सत्यस्वरूपिणी महादेवी! सत्य में कृपा कीजिये।

श्लोक 29 (shiva.rudra.34.29)

शिवा शान्ता महामाया योगनिद्रा जगन्मयी । या प्रोच्यते वेदविद्भिर्नमामि त्वां हितावहाम्

śivā śāntā mahāmāyā yoganidrā jaganmayī | yā procyate vedavidbhirnamāmi tvāṁ hitāvahām

शान्तस्वरूपा, महामाया, योगनिद्रा, जगन्मयी - जिसे वेदवेत्ता ऐसा कहते हैं, उस हितकारिणी शिवा को मैं नमस्कार करता हूँ।

श्लोक 30 (shiva.rudra.34.30)

यया धाता जगत्सृष्टौ नियुक्तस्तां पुराकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā dhātā jagatsṛṣṭau niyuktastāṁ purākarot | tāṁ tvāṁ namāmi paramāṁ jagaddhātrīṁ maheśvarīm

जिनकी शक्ति से प्राचीन काल में ब्रह्मा जगत् की सृष्टि में नियुक्त हुए, उन परम जगद्धात्री महेश्वरी को मैं नमस्कार करता हूँ।

श्लोक 31 (shiva.rudra.34.31)

यया विष्णुर्जगत्स्थित्यै नियुक्तस्तां सदाकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā viṣṇurjagatsthityai niyuktastāṁ sadākarot | tāṁ tvāṁ namāmi paramāṁ jagaddhātrīṁ maheśvarīm

जिनकी शक्ति से विष्णु जगत् की स्थिति में नियुक्त होकर उसे सदा करते हैं, उन परम जगद्धात्री महेश्वरी को मैं नमस्कार करता हूँ।

श्लोक 32 (shiva.rudra.34.32)

यया रुद्रो जगन्नाशे नियुक्तस्तां सदाकरोत् । तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā rudro jagannāśe niyuktastāṁ sadākarot | tāṁ tvāṁ namāmi paramāṁ jagaddhātrīṁ maheśvarīm

जिनकी शक्ति से रुद्र जगत् के संहार में नियुक्त होकर उसे सदा करते हैं, उन परम जगद्धात्री महेश्वरी को मैं नमस्कार करता हूँ।

श्लोक 33 (shiva.rudra.34.33)

रजःसत्त्वतमोरूपां सर्वकार्यकरीं सदा । त्रिदेवजननीं देवीं त्वां नमामि च तां शिवाम्

rajaḥsattvatamorūpāṁ sarvakāryakarīṁ sadā | tridevajananīṁ devīṁ tvāṁ namāmi ca tāṁ śivām

रज, सत्त्व और तम के रूप वाली, सदा समस्त कार्य करने वाली, तीनों देवों की जननी उस शिवा देवी को मैं नमस्कार करता हूँ।

श्लोक 34 (shiva.rudra.34.34)

यस्त्वां विचिन्तयेद् देवि विद्याविद्यात्मिकां पराम् । तस्य भुक्तिश्च मुक्तिश्च सदा करतले स्थिता

yastvāṁ vicintayed devi vidyāvidyātmikāṁ parām | tasya bhuktiśca muktiśca sadā karatale sthitā

हे देवि! जो आपका ध्यान करता है, विद्या और अविद्या दोनों रूपों वाली परम शक्ति का - उसके लिये भोग और मोक्ष दोनों सदा हस्तगत रहते हैं।

श्लोक 35 (shiva.rudra.34.35)

यस्त्वां प्रत्यक्षतो देवि शिवां पश्यति पावनीम् । तस्यावश्यं भवेन्मुक्तिर्विद्याविद्याप्रकाशिका

yastvāṁ pratyakṣato devi śivāṁ paśyati pāvanīm | tasyāvaśyaṁ bhavenmuktirvidyāvidyāprakāśikā

हे देवि! जो पावन शिवा-रूप आपको प्रत्यक्ष देखता है, विद्या-अविद्या को प्रकाशित करने वाली आपके दर्शन से उसे अवश्य मुक्ति प्राप्त होती है।

श्लोक 36 (shiva.rudra.34.36)

ये स्तुवन्ति जगन्मातर्भवानीमम्बिकेति च । जगन्मयीति दुर्गेति सर्वं तेषां भविष्यति

ye stuvanti jaganmātarbhavānīmambiketi ca | jaganmayīti durgeti sarvaṁ teṣāṁ bhaviṣyati

हे जगन्माता! जो आपकी भवानी, अम्बिका, जगन्मयी और दुर्गा कहकर स्तुति करते हैं, उनका सब कुछ सफल होगा।

श्लोक 37 (shiva.rudra.34.37)

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता जगन्माता शिवा दक्षेण धीमता । तथोवाच तदा दक्षं यथा माता शृणोति न

brahmovāca | iti stutā jaganmātā śivā dakṣeṇa dhīmatā | tathovāca tadā dakṣaṁ yathā mātā śṛṇoti na

ब्रह्मा ने कहा - इस प्रकार बुद्धिमान दक्ष द्वारा स्तुत हुई जगन्माता शिवा ने दक्ष से इस प्रकार कहा कि उनकी माता (वीरिणी) सुन न सकें।

श्लोक 38 (shiva.rudra.34.38)

सर्वं सम्मोह्य तथ्यं च तथा दक्षः शृणोतु तत् । नान्यस्तथा शिवा प्राह नानोतिः परमेश्वरी

sarvaṁ sammohya tathyaṁ ca tathā dakṣaḥ śṛṇotu tat | nānyastathā śivā prāha nānotiḥ parameśvarī

सबको मोहित करके भी सत्य वचन दक्ष अकेले ही सुनें - इस प्रकार, इसके अतिरिक्त, शिवा ने कुछ और नहीं कहा; परमेश्वरी की वह वाणी अन्य किसी को ज्ञात न हुई।

श्लोक 39 (shiva.rudra.34.39)

देव्युवाच । अहमाराधिता पूर्वं सुतार्थं ते प्रजापते । ईप्सितं तव सिद्धं तु तपो धारय सम्प्रति

devyuvāca | ahamārādhitā pūrvaṁ sutārthaṁ te prajāpate | īpsitaṁ tava siddhaṁ tu tapo dhāraya samprati

देवी ने कहा - हे प्रजापते! पहले तुमने पुत्री की कामना से मेरी आराधना की थी; तुम्हारा वह अभीष्ट अब सिद्ध हो गया है, अब तुम अपना तप जारी रखो।

श्लोक 40 (shiva.rudra.34.40)

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा देवी दक्षं च निजमायया । आस्थाय शैशवं भावं जनन्यन्ते रुरोद सा

brahmovāca | evamuktvā tadā devī dakṣaṁ ca nijamāyayā | āsthāya śaiśavaṁ bhāvaṁ jananyante ruroda sā

ब्रह्मा ने कहा - दक्ष से ऐसा कहकर देवी ने अपनी माया से बाल्यभाव धारण कर लिया, और अपनी माता के पास जाकर रोने लगीं।

श्लोक 41 (shiva.rudra.34.41)

अथ तद् रोदनं श्रुत्वा स्त्रियो वाक्यं ससम्भ्रमाः । आगतास्तत्र सुप्रीत्या दास्योऽपि च ससम्भ्रमाः

atha tad rodanaṁ śrutvā striyo vākyaṁ sasambhramāḥ | āgatāstatra suprītyā dāsyo'pi ca sasambhramāḥ

उस रुदन को सुनकर घर की स्त्रियाँ घबराकर और दासियाँ भी सम्भ्रमित होकर प्रेमपूर्वक वहाँ आ गयीं।

श्लोक 42 (shiva.rudra.34.42)

दृष्ट्वासिक्नीसुतारूपं ननन्दुः सर्वयोषितः । सर्वे पौरजनाश्चापि चक्रुर्जयरवं तदा

dṛṣṭvāsiknīsutārūpaṁ nananduḥ sarvayoṣitaḥ | sarve paurajanāścāpi cakrurjayaravaṁ tadā

असिक्नी की उस पुत्री का रूप देखकर सभी स्त्रियाँ आनन्दित हुईं, और सभी नगरवासियों ने भी उस समय जय-जयकार किया।

श्लोक 43 (shiva.rudra.34.43)

उत्सवश्च महानासीद् गानवाद्यपुरःसरम् । दक्षोऽसिक्नी मुदं लेभे शुभं दृष्ट्वा सुताननम्

utsavaśca mahānāsīd gānavādyapuraḥsaram | dakṣo'siknī mudaṁ lebhe śubhaṁ dṛṣṭvā sutānanam

गीत-वाद्य के साथ एक महान उत्सव हुआ; अपनी पुत्री का शुभ मुख देखकर दक्ष और असिक्नी को अत्यन्त हर्ष हुआ।

श्लोक 44 (shiva.rudra.34.44)

दक्षः श्रुतिकुलाचारं चक्रे च विधिवत्तदा । दानं ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च द्रविणं तथा

dakṣaḥ śrutikulācāraṁ cakre ca vidhivattadā | dānaṁ dadau dvijātibhyo'nyebhyaśca draviṇaṁ tathā

दक्ष ने तब विधिपूर्वक श्रुति-सम्मत कुलाचार सम्पन्न किया और द्विजों को दान तथा अन्य जनों को धन प्रदान किया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.34.45)

बभूव सर्वतो गानं नर्तनं च यथोचितम् । नेदुर्वाद्यानि बहुशः सुमङ्गलपुरःसरम्

babhūva sarvato gānaṁ nartanaṁ ca yathocitam | nedurvādyāni bahuśaḥ sumaṅgalapuraḥsaram

सर्वत्र यथोचित गान और नृत्य हुआ; अनेक बार सुमङ्गल-सूचक वाद्य बजते रहे।

श्लोक 46 (shiva.rudra.34.46)

अथ हर्यादयो देवाः सर्वे सानुचरास्तदा । मुनिवृन्दैः समागत्योत्सवं चक्रुर्यथाविधि

atha haryādayo devāḥ sarve sānucarāstadā | munivṛndaiḥ samāgatyotsavaṁ cakruryathāvidhi

तब इन्द्र आदि सभी देवगण अपने अनुचरों सहित मुनियों के समूहों के साथ आकर विधिपूर्वक उत्सव मनाने लगे।

श्लोक 47 (shiva.rudra.34.47)

दृष्ट्वा दक्षसुतामम्बां जगतः परमेश्वरीम् । नेमुः सविनयाः सर्वे तुष्टुवुश्च शुभैः स्तवैः

dṛṣṭvā dakṣasutāmambāṁ jagataḥ parameśvarīm | nemuḥ savinayāḥ sarve tuṣṭuvuśca śubhaiḥ stavaiḥ

जगत् की परमेश्वरी, दक्ष की उस पुत्री माता को देखकर सभी ने विनयपूर्वक प्रणाम किया और शुभ स्तोत्रों से उनकी स्तुति की।

श्लोक 48 (shiva.rudra.34.48)

ऊचुः सर्वे प्रमुदिता गिरं जयजयात्मिकाम् । प्रशशंसुर्मुदा दक्षं वीरिणीं च विशेषतः

ūcuḥ sarve pramuditā giraṁ jayajayātmikām | praśaśaṁsurmudā dakṣaṁ vīriṇīṁ ca viśeṣataḥ

सभी ने अत्यन्त प्रसन्न होकर जय-जयकार किया और हर्षपूर्वक दक्ष की तथा विशेषतः वीरिणी की प्रशंसा की।

श्लोक 49 (shiva.rudra.34.49)

तदोमेति नाम चक्रे तस्या दक्षस्तदाज्ञया । प्रशस्तायाः सर्वगुणैः सत्त्वादपि मुदान्वितः

tadometi nāma cakre tasyā dakṣastadājñayā | praśastāyāḥ sarvaguṇaiḥ sattvādapi mudānvitaḥ

तब दक्ष ने अपने संकल्प से उनका नाम 'उमा' रखा, क्योंकि वे सद्गुणों और सत्त्व से सुशोभित होकर हर्षयुक्त थीं।

श्लोक 50 (shiva.rudra.34.50)

नामान्यन्यानि तस्यास्तु पश्चाज्जातानि लोकतः । महामङ्गलदान्येव दुःखघ्नानि विशेषतः

nāmānyanyāni tasyāstu paścājjātāni lokataḥ | mahāmaṅgaladānyeva duḥkhaghnāni viśeṣataḥ

बाद में लोक-व्यवहार से उनके जो अन्य नाम प्रचलित हुए, वे सभी महामङ्गलदायक और विशेषतः दुःखनाशक हैं।

श्लोक 51 (shiva.rudra.34.51)

दक्षस्तदा हरिं नत्वा मां सर्वानमरानपि । मुनीनपि करौ बद्ध्वा स्तुत्वा चानर्च भक्तितः

dakṣastadā hariṁ natvā māṁ sarvānamarānapi | munīnapi karau baddhvā stutvā cānarca bhaktitaḥ

तब दक्ष ने हरि को, मुझे तथा समस्त देवों और मुनियों को भी हाथ जोड़कर, स्तुति करके भक्तिपूर्वक पूजा की।

श्लोक 52 (shiva.rudra.34.52)

अथ विष्ण्वादयः सर्वे सुप्रशस्याजनन्दनम् । प्रीत्या ययुः स्वधामानि संस्मरन् सशिवं शिवम्

atha viṣṇvādayaḥ sarve supraśasyājanandanam | prītyā yayuḥ svadhāmāni saṁsmaran saśivaṁ śivam

तत्पश्चात् विष्णु आदि सभी देव उस पुत्री की भूरि-भूरि प्रशंसा करके, शिव और शिवा दोनों का स्मरण करते हुए प्रेमपूर्वक अपने-अपने धाम को गये।

श्लोक 53 (shiva.rudra.34.53)

अतस्तां च सुतां माता सुसंस्कृत्य यथोचितम् । शिशुपानेन विधिना तस्यै स्तन्यादिकं ददौ

atastāṁ ca sutāṁ mātā susaṁskṛtya yathocitam | śiśupānena vidhinā tasyai stanyādikaṁ dadau

इसके बाद माता ने उस पुत्री के यथोचित संस्कार कराकर शिशुओं की विधि के अनुसार उन्हें स्तन्यपान आदि कराया।

श्लोक 54 (shiva.rudra.34.54)

पालिता साथ वीरिण्या दक्षेण च महात्मना । ववृधे शुक्लपक्षस्य यथा शशिकलान्वहम्

pālitā sātha vīriṇyā dakṣeṇa ca mahātmanā | vavṛdhe śuklapakṣasya yathā śaśikalānvaham

इस प्रकार वीरिणी और महात्मा दक्ष द्वारा पालित होकर वे शुक्लपक्ष के चन्द्रमा की कलाओं की भाँति प्रतिदिन बढ़ने लगीं।

श्लोक 55 (shiva.rudra.34.55)

तस्यां तु सद्गुणाः सर्वे विविशुर्द्विजसत्तम । शैशवेऽपि यथा चन्द्रे कलाः सर्वा मनोहराः

tasyāṁ tu sadguṇāḥ sarve viviśurdvijasattama | śaiśave'pi yathā candre kalāḥ sarvā manoharāḥ

हे द्विजश्रेष्ठ! उनके बाल्यकाल में ही उनमें सभी सद्गुण उसी प्रकार समा गये जैसे बाल-चन्द्रमा में सभी मनोहर कलाएँ क्रमशः समाती हैं।

श्लोक 56 (shiva.rudra.34.56)

आचरन्निजभावेन सखीमध्यगता यदा । तदा लिलेख भर्गस्य प्रतिमामन्वहं मुहुः

ācarannijabhāvena sakhīmadhyagatā yadā | tadā lilekha bhargasya pratimāmanvahaṁ muhuḥ

जब वे अपनी सखियों के मध्य स्वाभाविक भाव से खेलतीं, तब बार-बार शिव की प्रतिमा बनाया करती थीं।

श्लोक 57 (shiva.rudra.34.57)

यदा जगौ सुगीतानि शिवा बाल्योचितानि सा । तदा स्थाणुं हरं रुद्रं सस्मार स्मरशासनम्

yadā jagau sugītāni śivā bālyocitāni sā | tadā sthāṇuṁ haraṁ rudraṁ sasmāra smaraśāsanam

जब वह शिवा बाल्यकाल के अनुरूप मधुर गीत गातीं, तब स्थाणु, हर, रुद्र, कामदेव के शासक शिव का ही स्मरण करती थीं।

श्लोक 58 (shiva.rudra.34.58)

ववृधेऽतीव दम्पत्योः प्रत्यहं करुणातुला । तस्या बाल्येऽपि भक्तायास्तयोर्नित्यं मुहुर्मुहुः

vavṛdhe'tīva dampatyoḥ pratyahaṁ karuṇātulā | tasyā bālye'pi bhaktāyāstayornityaṁ muhurmuhuḥ

उस दम्पति (दक्ष-वीरिणी) की करुणा प्रतिदिन उनके प्रति अत्यधिक बढ़ती गयी; बाल्यकाल में भी वे भक्तिवश उन दोनों के प्रति सदा समर्पित रहीं।

श्लोक 59 (shiva.rudra.34.59)

सर्वबालगुणाक्रान्तां सदा स्वालयकारिणीम् । तोषयामास पितरौ नित्यं नित्यं मुहुर्मुहुः

sarvabālaguṇākrāntāṁ sadā svālayakāriṇīm | toṣayāmāsa pitarau nityaṁ nityaṁ muhurmuhuḥ

सभी बालोचित गुणों से सम्पन्न, सदा अपने घर को ही प्रिय मानने वाली वे बालिका अपने माता-पिता को सदा-सदा प्रसन्न करती रहीं।

अध्याय 33अध्याय-सूचीअध्याय 35