रुद्र संहिता · अध्याय 35
नन्दाव्रत-विधान एवं शिव-स्तुति
श्लोक 1 (shiva.rudra.35.1)
ब्रह्मोवाच । अथैकदा पितुः पार्श्वे तिष्ठन्तीं तां सतीमहम् । त्वया सह मुनेऽद्राक्षं सारभूतां त्रिलोकके
brahmovāca | athaikadā pituḥ pārśve tiṣṭhantīṁ tāṁ satīmaham | tvayā saha mune'drākṣaṁ sārabhūtāṁ trilokake
ब्रह्मा ने कहा - हे मुने! एक बार मैंने तुम्हारे साथ अपने पिता के पास खड़ी उस सती को देखा, जो तीनों लोकों की सारभूता थीं।
श्लोक 2 (shiva.rudra.35.2)
पित्रा नमस्कृतं वीक्ष्य सत्कृतं त्वां च मां सती । प्रणनाम मुदा भक्त्या लोकलीलानुसारिणी
pitrā namaskṛtaṁ vīkṣya satkṛtaṁ tvāṁ ca māṁ satī | praṇanāma mudā bhaktyā lokalīlānusāriṇī
पिता द्वारा सम्मानित और तुम्हारे तथा मेरे द्वारा सत्कृत देखकर सती ने लोक-लीला का अनुसरण करते हुए हर्ष और भक्तिपूर्वक प्रणाम किया।
श्लोक 3 (shiva.rudra.35.3)
प्रणामान्ते सतीं वीक्ष्य दक्षदत्तशुभासने । स्थितोऽहं नारद त्वं च विनतामहमागदम्
praṇāmānte satīṁ vīkṣya dakṣadattaśubhāsane | sthito'haṁ nārada tvaṁ ca vinatāmahamāgadam
प्रणाम के पश्चात् दक्ष द्वारा दिये गये शुभ आसन पर बैठी सती को देखकर, हे नारद! मैं और तुम बैठ गये, और मैंने विनम्र सती से कहा -
श्लोक 4 (shiva.rudra.35.4)
त्वामेव यः कामयते यं तु कामयसे सति । तमाप्नुहि पतिं देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम्
tvāmeva yaḥ kāmayate yaṁ tu kāmayase sati | tamāpnuhi patiṁ devaṁ sarvajñaṁ jagadīśvaram
'जो केवल तुम्हारी ही कामना करता है और जिसकी तुम कामना करती हो, हे सति! उसी सर्वज्ञ, जगदीश्वर देव पति को तुम प्राप्त करो।'
श्लोक 5 (shiva.rudra.35.5)
यो नान्यां जगृहे नापि गृह्णाति न ग्रहीष्यति । जायां स ते पतिर्भूयादनन्यसदृशः शुभे
yo nānyāṁ jagṛhe nāpi gṛhṇāti na grahīṣyati | jāyāṁ sa te patirbhūyādananyasadṛśaḥ śubhe
'जिसने कभी दूसरी स्त्री ग्रहण नहीं की, न करता है, न करेगा, हे शुभे! वही अनुपम पति तुम्हें प्राप्त हो।'
श्लोक 6 (shiva.rudra.35.6)
इत्युक्त्वा सुचिरं तां वै स्थित्वा दक्षालये पुनः । विसृष्टौ तेन संयातौ स्वस्थानं तौ च नारद
ityuktvā suciraṁ tāṁ vai sthitvā dakṣālaye punaḥ | visṛṣṭau tena saṁyātau svasthānaṁ tau ca nārada
उससे यह कहकर, दक्ष के घर में बहुत देर तक ठहरकर, फिर विदा लेकर हम दोनों अपने-अपने स्थान को चले गये, हे नारद!
श्लोक 7 (shiva.rudra.35.7)
दक्षोऽभवच्च सुप्रीतस्तदाकर्ण्य गतज्वरः । आददे तनयां स्वां तां मत्वा हि परमेश्वरीम्
dakṣo'bhavacca suprītastadākarṇya gatajvaraḥ | ādade tanayāṁ svāṁ tāṁ matvā hi parameśvarīm
यह सुनकर दक्ष अत्यन्त प्रसन्न और चिन्तारहित हो गये, और उसे साक्षात् परमेश्वरी मानकर अपनी उस पुत्री का पालन करने लगे।
श्लोक 8 (shiva.rudra.35.8)
इत्थं विहारै रुचिरैः कौमारैर्भक्तवत्सला । जहाववस्थां कौमारीं स्वेच्छाधृतनराकृतिः
itthaṁ vihārai ruciraiḥ kaumārairbhaktavatsalā | jahāvavasthāṁ kaumārīṁ svecchādhṛtanarākṛtiḥ
इस प्रकार अपनी इच्छा से मनुष्य-रूप धारण किये भक्तवत्सला सती सुन्दर बाल-क्रीड़ाओं के साथ अपनी कौमार-अवस्था बिताने लगीं।
श्लोक 9 (shiva.rudra.35.9)
बाल्यं व्यतीत्य सा प्राप किञ्चिद्यौवनतां सती । अतीव तपसाङ्गेन सर्वाङ्गेषु मनोहरा
bālyaṁ vyatītya sā prāpa kiñcidyauvanatāṁ satī | atīva tapasāṅgena sarvāṅgeṣu manoharā
बाल्यकाल बीत जाने पर सती ने कुछ यौवन प्राप्त किया, और तप के प्रभाव से वे सभी अंगों में अत्यन्त मनोहर हो गयीं।
श्लोक 10 (shiva.rudra.35.10)
दक्षस्तां वीक्ष्य लोकेशः प्रोद्भिन्नान्तर्वयःस्थिताम् । चिन्तयामास भर्गाय कथं दास्य इमां सुताम्
dakṣastāṁ vīkṣya lokeśaḥ prodbhinnāntarvayaḥsthitām | cintayāmāsa bhargāya kathaṁ dāsya imāṁ sutām
लोकेश दक्ष ने उस बढ़ी हुई अन्तरंग अवस्था वाली पुत्री को देखकर सोचा - 'इसे शिव को किस प्रकार दूँ?'
श्लोक 11 (shiva.rudra.35.11)
अथ सापि स्वयं भर्गं प्राप्तुमैच्छत्तदान्वहम् । पितुर्मनोगतिं ज्ञात्वा मातुर्निकटमागता
atha sāpi svayaṁ bhargaṁ prāptumaicchattadānvaham | piturmanogatiṁ jñātvā māturnikaṭamāgatā
तब वे स्वयं भी प्रतिदिन शिव को प्राप्त करने की इच्छा करने लगीं; पिता का मन जानकर वे अपनी माता के पास गयीं।
श्लोक 12 (shiva.rudra.35.12)
पप्रच्छाज्ञां तपोहेतोः शङ्करस्य विशालधीः । मातुः शिवाथ वीरिण्याः सा सती परमेश्वरी
papracchājñāṁ tapohetoḥ śaṅkarasya viśāladhīḥ | mātuḥ śivātha vīriṇyāḥ sā satī parameśvarī
उस विशालबुद्धि परमेश्वरी सती ने शंकर की तपस्या के लिये अपनी माता वीरिणी शिवा से आज्ञा माँगी।
श्लोक 13 (shiva.rudra.35.13)
ततः सती महेशानं पतिं प्राप्तुं दृढव्रता । सा तमाराधयामास गृहे मातुरनुज्ञया
tataḥ satī maheśānaṁ patiṁ prāptuṁ dṛḍhavratā | sā tamārādhayāmāsa gṛhe māturanujñayā
तब महेश को पति रूप में पाने के लिये दृढ़व्रता सती ने माता की आज्ञा से घर में ही उनकी आराधना आरम्भ की।
श्लोक 14 (shiva.rudra.35.14)
आश्विने मासि नन्दायां तिथावानर्च भक्तितः । गुडौदनैः सलवणैर्हरं नत्वा निनाय तम्
āśvine māsi nandāyāṁ tithāvānarca bhaktitaḥ | guḍaudanaiḥ salavaṇairharaṁ natvā nināya tam
आश्विन मास की नन्दा तिथि को भक्तिपूर्वक हर को प्रणाम करके उनकी पूजा की, और गुड़-चावल तथा नमक-सहित अन्न से वह दिन बिताया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.35.15)
कार्तिकस्य चतुर्दश्यामपूपैः पायसैरपि । समाकीर्णैः समाराध्य सस्मार परमेश्वरम्
kārtikasya caturdaśyāmapūpaiḥ pāyasairapi | samākīrṇaiḥ samārādhya sasmāra parameśvaram
कार्तिक की चतुर्दशी को प्रचुर अपूप और खीर से भलीभाँति आराधना करके उन्होंने परमेश्वर का स्मरण किया।
श्लोक 16 (shiva.rudra.35.16)
मार्गशीर्षेऽसिताष्टम्यां सतिलैः सयवौदनैः । पूजयित्वा हरं कीलैर्निनाय दिवसान् सती
mārgaśīrṣe'sitāṣṭamyāṁ satilaiḥ sayavaudanaiḥ | pūjayitvā haraṁ kīlairnināya divasān satī
मार्गशीर्ष की कृष्ण अष्टमी को तिल-सहित यव के अन्न और कील-अर्पणों से हर की पूजा करके सती ने वे दिन बिताये।
श्लोक 17 (shiva.rudra.35.17)
पौषे तु शुक्लसप्तम्यां कृत्वा जागरणं निशि । अपूजयच्छिवं प्रातः कृशरान्नेन सा सती
pauṣe tu śuklasaptamyāṁ kṛtvā jāgaraṇaṁ niśi | apūjayacchivaṁ prātaḥ kṛśarānnena sā satī
पौष की शुक्ल सप्तमी को रात्रि में जागरण करके सती ने प्रातःकाल खिचड़ी के अन्न से शिव की पूजा की।
श्लोक 18 (shiva.rudra.35.18)
माघे तु पौर्णमास्यां सा कृत्वा जागरणं निशि । आर्द्रवस्त्रा नदीतीरेऽकरोच्छङ्करपूजनम्
māghe tu paurṇamāsyāṁ sā kṛtvā jāgaraṇaṁ niśi | ārdravastrā nadītīre'karocchaṅkarapūjanam
माघ की पूर्णिमा को रात्रि में जागरण करके, गीले वस्त्र पहने हुए, नदी के तट पर उन्होंने शंकर की पूजा की।
श्लोक 19 (shiva.rudra.35.19)
तपस्यासितभूतायां कृत्वा जागरणं निशि । विशेषतः समानर्च शैलूषैः सर्वयामसु
tapasyāsitabhūtāyāṁ kṛtvā jāgaraṇaṁ niśi | viśeṣataḥ samānarca śailūṣaiḥ sarvayāmasu
तपस्य (फाल्गुन) मास की कृष्ण तिथि को रात्रि में जागरण करके उन्होंने विशेष रूप से रात्रि की सभी प्रहरों में शैलूष-पुष्पों से पूजा की।
श्लोक 20 (shiva.rudra.35.20)
चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां पलाशैर्दमनैः शिवम् । अपूजयद्दिवारात्रौ संस्मरन् सा निनाय तम्
caitre śuklacaturdaśyāṁ palāśairdamanaiḥ śivam | apūjayaddivārātrau saṁsmaran sā nināya tam
चैत्र की शुक्ल चतुर्दशी को पलाश और दमन के पुष्पों से दिन-रात शिव की पूजा करके उनका स्मरण करते हुए वह दिन बिताया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.35.21)
माघशुक्लतृतीयायां तिलाहारयवौदनैः । पूजयित्वा सती रुद्रं गव्यैर्मासं निनाय तम्
māghaśuklatṛtīyāyāṁ tilāhārayavaudanaiḥ | pūjayitvā satī rudraṁ gavyairmāsaṁ nināya tam
माघ की शुक्ल तृतीया को तिल-मिश्रित यव के अन्न से रुद्र की पूजा करके सती ने गोरस (दुग्धादि) से वह मास बिताया।
श्लोक 22 (shiva.rudra.35.22)
ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां वै रात्रौ सम्पूज्य शङ्करम् । वसनैर्बृहतीपुष्पैर्निराहारा निनाय तम्
jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṁ vai rātrau sampūjya śaṅkaram | vasanairbṛhatīpuṣpairnirāhārā nināya tam
ज्येष्ठ की पूर्णिमा को रात्रि में शंकर की भलीभाँति पूजा करके, वस्त्र और बृहती-पुष्प अर्पित करते हुए, वे निराहार रहकर वह दिन बिताती रहीं।
श्लोक 23 (shiva.rudra.35.23)
आषाढस्य चतुर्दश्यां शुक्लायां कृष्णवाससा । बृहतीकुसुमैः पूजा रुद्रस्याकारि वै तथा
āṣāḍhasya caturdaśyāṁ śuklāyāṁ kṛṣṇavāsasā | bṛhatīkusumaiḥ pūjā rudrasyākāri vai tathā
आषाढ़ की शुक्ल चतुर्दशी को काले वस्त्र पहनकर बृहती के पुष्पों से रुद्र की पूजा इसी प्रकार की गयी।
श्लोक 24 (shiva.rudra.35.24)
श्रावणस्य सिताष्टम्यां चतुर्दश्यां च सा शिवम् । यज्ञोपवीतैर्वासोभिः पवित्रैरप्यपूजयत्
śrāvaṇasya sitāṣṭamyāṁ caturdaśyāṁ ca sā śivam | yajñopavītairvāsobhiḥ pavitrairapyapūjayat
श्रावण की शुक्ल अष्टमी और चतुर्दशी को उन्होंने यज्ञोपवीत और पवित्र वस्त्रों से शिव की पूजा की।
श्लोक 25 (shiva.rudra.35.25)
भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां पुष्पैर्नानाविधैः फलैः । सम्पूज्य च चतुर्दश्यां चकार जलभोजनम्
bhādre kṛṣṇatrayodaśyāṁ puṣpairnānāvidhaiḥ phalaiḥ | sampūjya ca caturdaśyāṁ cakāra jalabhojanam
भाद्रपद की कृष्ण त्रयोदशी को नाना प्रकार के पुष्पों और फलों से पूजा करके, चतुर्दशी को उन्होंने केवल जल पीकर रहीं।
श्लोक 26 (shiva.rudra.35.26)
नानाविधैः फलैः पुष्पैः सस्यैस्तत्कालसम्भवैः । चक्रे सुनियताहारा जपन्मासे शिवार्चनम्
nānāvidhaiḥ phalaiḥ puṣpaiḥ sasyaistatkālasambhavaiḥ | cakre suniyatāhārā japanmāse śivārcanam
उस-उस ऋतु में उपलब्ध विविध फलों, पुष्पों और अन्नों से, संयमित आहार रखते हुए, उन्होंने उस मास शिव का जप और अर्चन किया।
श्लोक 27 (shiva.rudra.35.27)
सर्वमासे सर्वदिने शिवार्चनरता सती । दृढव्रताभवद्देवी स्वेच्छाधृतनराकृतिः
sarvamāse sarvadine śivārcanaratā satī | dṛḍhavratābhavaddevī svecchādhṛtanarākṛtiḥ
इस प्रकार प्रत्येक मास, प्रत्येक दिन शिव-पूजा में लीन, स्वेच्छा से मनुष्य-रूप धारण किये वह देवी दृढ़व्रता बनी रहीं।
श्लोक 28 (shiva.rudra.35.28)
इत्थं नन्दाव्रतं कृत्स्नं समाप्य सुसमाहिता । दध्यौ शिवं सती प्रेम्णा निश्चलाभूदनन्यधीः
itthaṁ nandāvrataṁ kṛtsnaṁ samāpya susamāhitā | dadhyau śivaṁ satī premṇā niścalābhūdananyadhīḥ
इस प्रकार सम्पूर्ण नन्दाव्रत को समाप्त करके, पूर्ण एकाग्रचित्त सती अनन्यबुद्धि होकर प्रेमपूर्वक शिव का ध्यान करती हुई स्थिर हो गयीं।
श्लोक 29 (shiva.rudra.35.29)
एतस्मिन्नन्तरे देवा मुनयश्चाखिला मुने । विष्णुं मां च पुरस्कृत्य ययुर्द्रष्टुं सतीतपः
etasminnantare devā munayaścākhilā mune | viṣṇuṁ māṁ ca puraskṛtya yayurdraṣṭuṁ satītapaḥ
इसी बीच, हे मुने! विष्णु और मुझे आगे करके समस्त देवता और मुनि सती की तपस्या देखने गये।
श्लोक 30 (shiva.rudra.35.30)
दृष्टागत्य सती देवैर्मूर्ता सिद्धिरिवापरा । शिवध्यानमहामग्ना सिद्धावस्थां गता तदा
dṛṣṭāgatya satī devairmūrtā siddhirivāparā | śivadhyānamahāmagnā siddhāvasthāṁ gatā tadā
देवताओं ने वहाँ पहुँचकर शिव-ध्यान में गहन डूबी हुई सती को मूर्तिमती किसी अन्य सिद्धि के समान, सिद्धावस्था को प्राप्त देखा।
श्लोक 31 (shiva.rudra.35.31)
चक्रुः सर्वे सुराः सत्यै मुदा साञ्जलयो नतिम् । मुनयश्च नतस्कन्धा विष्ण्वाद्याः प्रीतमानसाः
cakruḥ sarve surāḥ satyai mudā sāñjalayo natim | munayaśca nataskandhā viṣṇvādyāḥ prītamānasāḥ
सभी देवताओं ने हाथ जोड़कर हर्षपूर्वक सती को प्रणाम किया, और विष्णु आदि मुनियों ने भी प्रसन्नचित्त होकर सिर झुकाया।
श्लोक 32 (shiva.rudra.35.32)
अथ सर्वे सुप्रसन्नाः विष्ण्वाद्याश्च सुरर्षयः । प्रशशंसुस्तपस्तस्याः सत्यास्तस्मात्सविस्मयाः
atha sarve suprasannāḥ viṣṇvādyāśca surarṣayaḥ | praśaśaṁsustapastasyāḥ satyāstasmātsavismayāḥ
तत्पश्चात् प्रसन्न विष्णु आदि देव-ऋषियों ने विस्मित होकर सती की उस तपस्या की भूरि-भूरि प्रशंसा की।
श्लोक 33 (shiva.rudra.35.33)
ततः प्रणम्य तां देवीं पुनस्ते मुनयः सुराः । जग्मुर्गिरिवरं सद्यः कैलासं शिववल्लभम्
tataḥ praṇamya tāṁ devīṁ punaste munayaḥ surāḥ | jagmurgirivaraṁ sadyaḥ kailāsaṁ śivavallabham
तदनन्तर उस देवी को पुनः प्रणाम करके वे मुनि और देवगण तत्काल शिवप्रिय पर्वतश्रेष्ठ कैलास को चले गये।
श्लोक 34 (shiva.rudra.35.34)
सावित्रीसहितश्चाहं सह लक्ष्म्या मुदान्वितः । वासुदेवोऽपि भगवाञ्जगामाथ हरान्तिकम्
sāvitrīsahitaścāhaṁ saha lakṣmyā mudānvitaḥ | vāsudevo'pi bhagavāñjagāmātha harāntikam
मैं सावित्री सहित और भगवान वासुदेव लक्ष्मी सहित, दोनों प्रसन्नतापूर्वक हर के समीप गये।
श्लोक 35 (shiva.rudra.35.35)
गत्वा तत्र प्रभुं दृष्ट्वा सुप्रणम्य ससम्भ्रमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
gatvā tatra prabhuṁ dṛṣṭvā supraṇamya sasambhramāḥ | tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ karau baddhvā vinamrakāḥ
वहाँ जाकर प्रभु को देखकर, अत्यन्त उत्सुकतापूर्वक भलीभाँति प्रणाम करके, हाथ जोड़े हुए विनम्र होकर उन्होंने विविध स्तोत्रों से उनकी स्तुति की।
श्लोक 36 (shiva.rudra.35.36)
देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं यत एतच्चराचरम् । पुरुषाय महेशाय परेशाय महात्मने
devā ūcuḥ | namo bhagavate tubhyaṁ yata etaccarācaram | puruṣāya maheśāya pareśāya mahātmane
देवताओं ने कहा - हे भगवन्! आपको नमस्कार है, जिनसे यह चराचर जगत् है; हे पुरुष! हे महेश! हे परेश! हे महात्मन्!
श्लोक 37 (shiva.rudra.35.37)
आदिबीजाय सर्वेषां चिद्रूपाय पराय च । ब्रह्मणे निर्विकाराय प्रकृतेः पुरुषस्य च
ādibījāya sarveṣāṁ cidrūpāya parāya ca | brahmaṇe nirvikārāya prakṛteḥ puruṣasya ca
हे सबके आदि-बीज! हे चिद्रूप! हे परे! हे निर्विकार ब्रह्मन्! हे प्रकृति और पुरुष के स्वामी!
श्लोक 38 (shiva.rudra.35.38)
य इदं प्रतिपच्येदं येनेदं विचकास्ति हि । यस्मादिदं यतश्चेदं यस्येदं त्वं च यत्रतः
ya idaṁ pratipacyedaṁ yenedaṁ vicakāsti hi | yasmādidaṁ yataścedaṁ yasyedaṁ tvaṁ ca yatrataḥ
जिनके द्वारा यह जगत् जाना जाता है, जिनसे यह प्रकाशित होता है, जिनसे यह उत्पन्न है, जिनके लिये यह है, जिनका यह है और जिसमें यह स्थित है -
श्लोक 39 (shiva.rudra.35.39)
योऽस्मात्परस्माच्च परो निर्विकारी महाप्रभुः । ईक्षते यः स्वात्मनीदं तं नताः स्म स्वयम्भुवम्
yo'smātparasmācca paro nirvikārī mahāprabhuḥ | īkṣate yaḥ svātmanīdaṁ taṁ natāḥ sma svayambhuvam
जो इस परे से भी परे हैं, वह निर्विकार महाप्रभु जो अपनी ही आत्मा में इस जगत् को देखते हैं - हम उन स्वयम्भू को प्रणाम करते हैं।
श्लोक 40 (shiva.rudra.35.40)
अविद्धदृक् परः साक्षी सर्वात्मानेकरूपधृक् । आत्मभूतः परब्रह्म तपन्तं शरणं गताः
aviddhadṛk paraḥ sākṣī sarvātmānekarūpadhṛk | ātmabhūtaḥ parabrahma tapantaṁ śaraṇaṁ gatāḥ
जिनकी दृष्टि निर्मल है, जो सर्वोपरि साक्षी हैं, सबकी आत्मा होते हुए भी अनेक रूप धारण करने वाले हैं, स्वयंभूत परब्रह्म हैं - उस तेजोमय की हमने शरण ली है।
श्लोक 41 (shiva.rudra.35.41)
न यस्य देवा ऋषयः सिद्धाश्च न विदुः पदम् । कः पुनर्जन्तुरपरो ज्ञातुमर्हति वेदितुम्
na yasya devā ṛṣayaḥ siddhāśca na viduḥ padam | kaḥ punarjanturaparo jñātumarhati veditum
जिनके पद को देवता, ऋषि और सिद्ध भी नहीं जानते, फिर कोई अन्य साधारण प्राणी उसे जानने या समझने योग्य कैसे हो सकता है?
श्लोक 42 (shiva.rudra.35.42)
दिदृक्षवो यस्य पदं मुक्तसङ्गाः सुसाधवः । चरितं सुगतिर्नस्त्वं सलोकव्रतमव्रणम्
didṛkṣavo yasya padaṁ muktasaṅgāḥ susādhavaḥ | caritaṁ sugatirnastvaṁ salokavratamavraṇam
जिनके पद को देखने की इच्छा आसक्तिरहित सुसाधुजन भी करते हैं, आप ही हमारे लिये सुगति और लोक-व्रत-सहित निर्दोष आचरण हैं।
श्लोक 43 (shiva.rudra.35.43)
त्वज्जन्मादिविकारा नो विद्यन्ते केऽपि दुःखदाः । तथापि मायया त्वं हि गृह्णासि कृपया च तान्
tvajjanmādivikārā no vidyante ke'pi duḥkhadāḥ | tathāpi māyayā tvaṁ hi gṛhṇāsi kṛpayā ca tān
आपमें जन्म आदि कोई भी दुःखदायी विकार विद्यमान नहीं है, तथापि आप माया से और कृपावश ही उन्हें धारण करते हैं।
श्लोक 44 (shiva.rudra.35.44)
तस्मै नमः परेशाय तुभ्यमाश्चर्यकर्मणे । नमो गिरां विदूराय ब्रह्मणे परमात्मने
tasmai namaḥ pareśāya tubhyamāścaryakarmaṇe | namo girāṁ vidūrāya brahmaṇe paramātmane
उन परेश आपको, आश्चर्यकर्मा को, नमस्कार है; वाणी से परे ब्रह्म, परमात्मा को नमस्कार है।
श्लोक 45 (shiva.rudra.35.45)
अरूपायोरुरूपाय परायानन्तशक्तये । त्रिलोकपतये सर्वसाक्षिणे सर्वगाय च
arūpāyorurūpāya parāyānantaśaktaye | trilokapataye sarvasākṣiṇe sarvagāya ca
अरूप होते हुए भी विशाल रूप वाले, परे, अनन्त शक्ति वाले, त्रिलोकपति, सबके साक्षी और सर्वव्यापी को नमस्कार है।
श्लोक 46 (shiva.rudra.35.46)
नम आत्मप्रदीपाय निर्वाणसुखसम्पदे । ज्ञानात्मने नमस्तेऽस्तु व्यापकायेश्वराय च
nama ātmapradīpāya nirvāṇasukhasampade | jñānātmane namaste'stu vyāpakāyeśvarāya ca
स्वयं-प्रकाश, निर्वाण-सुख की सम्पत्ति स्वरूप को नमस्कार है; ज्ञानस्वरूप, व्यापक ईश्वर को नमस्कार हो।
श्लोक 47 (shiva.rudra.35.47)
नैष्कर्म्येण सुलभ्याय कैवल्यपतये नमः । पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च
naiṣkarmyeṇa sulabhyāya kaivalyapataye namaḥ | puruṣāya pareśāya namaste sarvadāya ca
नैष्कर्म्य से सुलभ, कैवल्य के स्वामी को नमस्कार है; हे पुरुष! हे परेश! हे सर्वदाता! आपको नमस्कार है।
श्लोक 48 (shiva.rudra.35.48)
क्षेत्रज्ञायात्मरूपाय सर्वप्रत्ययहेतवे
kṣetrajñāyātmarūpāya sarvapratyayahetave
क्षेत्रज्ञ, आत्मस्वरूप, सभी प्रतीतियों के कारणस्वरूप को नमस्कार है।
श्लोक 49 (shiva.rudra.35.49)
सर्वाध्यक्षाय महते मूलप्रकृतये नमः । पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च
sarvādhyakṣāya mahate mūlaprakṛtaye namaḥ | puruṣāya pareśāya namaste sarvadāya ca
सबके अधिष्ठाता, महान, मूल-प्रकृति को नमस्कार है; हे पुरुष! हे परेश! हे सर्वदाता! आपको नमस्कार है।
श्लोक 50 (shiva.rudra.35.50)
त्रिनेत्रायेषुवक्त्राय सदाभासाय ते नमः । सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे निष्कारण नमोऽस्तु ते
trinetrāyeṣuvaktrāya sadābhāsāya te namaḥ | sarvendriyaguṇadraṣṭre niṣkāraṇa namo'stu te
त्रिनेत्र, बाण-मुख (धनुर्धर) को, सदा प्रकाशमान को नमस्कार है; समस्त इन्द्रिय-गुणों के द्रष्टा, निष्कारण आपको नमस्कार हो।
श्लोक 51 (shiva.rudra.35.51)
त्रिलोककारणायाथापवर्गाय नमो नमः । अपवर्गप्रदायाशु शरणागततारिणे
trilokakāraṇāyāthāpavargāya namo namaḥ | apavargapradāyāśu śaraṇāgatatāriṇe
त्रिलोक के कारण और मोक्ष के लिये बारम्बार नमस्कार; शरणागत का शीघ्र उद्धार करने वाले, मोक्ष देने वाले को नमस्कार।
श्लोक 52 (shiva.rudra.35.52)
सर्वाम्नायागमानां चोदधये परमेष्ठिने । परायणाय भक्तानां गुणानां च नमोऽस्तु ते
sarvāmnāyāgamānāṁ codadhaye parameṣṭhine | parāyaṇāya bhaktānāṁ guṇānāṁ ca namo'stu te
समस्त वेद-आम्नायों और आगमों के महासागर, परमेष्ठी को, भक्तों और सद्गुणों के परम आश्रय आपको नमस्कार है।
श्लोक 53 (shiva.rudra.35.53)
नमो गुणारणिच्छन्नचिदूष्माय महेश्वर । मूढदुष्प्राप्तरूपाय ज्ञानिहृद्वासिने सदा
namo guṇāraṇicchannacidūṣmāya maheśvara | mūḍhaduṣprāptarūpāya jñānihṛdvāsine sadā
हे महेश्वर! गुण-रूपी अरणि से आच्छादित चेतन-तेज वाले, मूढ़ों के लिये दुष्प्राप्य रूप वाले, सदा ज्ञानियों के हृदय में निवास करने वाले आपको नमस्कार है।
श्लोक 54 (shiva.rudra.35.54)
पशुपाशविमोक्षाय भक्तसन्मुक्तिदाय च । स्वप्रकाशाय नित्यायाव्ययायाजस्रसंविदे
paśupāśavimokṣāya bhaktasanmuktidāya ca | svaprakāśāya nityāyāvyayāyājasrasaṁvide
पशुओं (जीवों) को पाश से मुक्त करने वाले, भक्तों को सच्ची मुक्ति देने वाले, स्वप्रकाश, नित्य, अव्यय, निरन्तर चैतन्यस्वरूप को नमस्कार है।
श्लोक 55 (shiva.rudra.35.55)
प्रत्यग्द्रष्टेऽविकाराय परमैश्वर्यधारिणे । यं भजन्ति चतुर्वर्गं कामयन्तीष्टसद्गतिम् ॥ सोऽभूदकरुणस्त्वं नः प्रसन्नो भव ते नमः
pratyagdraṣṭe'vikārāya paramaiśvaryadhāriṇe | yaṁ bhajanti caturvargaṁ kāmayantīṣṭasadgatim || so'bhūdakaruṇastvaṁ naḥ prasanno bhava te namaḥ
अन्तर्द्रष्टा, निर्विकार, परम ऐश्वर्यधारी को नमस्कार, जिनकी भक्ति चारों पुरुषार्थ चाहने वाले अपनी वांछित सद्गति के लिये करते हैं - हे नाथ! जो हमारे प्रति निष्कृप-से प्रतीत हुए, वही आप अब प्रसन्न हों, आपको नमस्कार है।
श्लोक 56 (shiva.rudra.35.56)
एकान्तिनः कञ्चनार्थं भक्ता वाञ्छन्ति यस्य न । केवलं चरितं ते ते गायन्ति परमङ्गलम्
ekāntinaḥ kañcanārthaṁ bhaktā vāñchanti yasya na | kevalaṁ caritaṁ te te gāyanti paramaṅgalam
एकनिष्ठ भक्तजन आपसे कुछ भी नहीं चाहते; वे केवल आपके परम मंगलमय चरित्र का ही गान करते हैं।
श्लोक 57 (shiva.rudra.35.57)
अक्षरं परमं ब्रह्म तमव्यक्ताकृतिं विभुम् । अध्यात्मयोगगम्यं त्वां परिपूर्णं स्तुमो वयम्
akṣaraṁ paramaṁ brahma tamavyaktākṛtiṁ vibhum | adhyātmayogagamyaṁ tvāṁ paripūrṇaṁ stumo vayam
उस अक्षर परम ब्रह्म, अव्यक्त आकृति वाले, व्यापक, अध्यात्म-योग से जानने योग्य, परिपूर्ण आपकी हम स्तुति करते हैं।
श्लोक 58 (shiva.rudra.35.58)
अतीन्द्रियमनाधारं सर्वाधारमहेतुकम् । अनन्तमाद्यं सूक्ष्मं त्वां प्रणमामोऽखिलेश्वरम्
atīndriyamanādhāraṁ sarvādhāramahetukam | anantamādyaṁ sūkṣmaṁ tvāṁ praṇamāmo'khileśvaram
इन्द्रियों से परे, आधाररहित होते हुए भी सबके आधार, अकारण, अनन्त, आदि, सूक्ष्म आपको, हे अखिलेश्वर! हम प्रणाम करते हैं।
श्लोक 59 (shiva.rudra.35.59)
हर्यादयोऽखिला देवास्तथा लोकाश्चराचराः । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः
haryādayo'khilā devāstathā lokāścarācarāḥ | nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ
इन्द्र आदि समस्त देवगण तथा चराचर लोक भी नाम-रूप के भेद से आपकी ही एक तुच्छ-सी कला से रचे गये हैं।
श्लोक 60 (shiva.rudra.35.60)
यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्यान्ति निर्यान्ति वासकृत् । गभस्तयस्तथायं वै प्रवाहो गौण उच्यते
yathārciṣo'gneḥ savituryānti niryānti vāsakṛt | gabhastayastathāyaṁ vai pravāho gauṇa ucyate
जैसे अग्नि या सूर्य की किरणें निकलती और लौटती रहती हैं, उसी प्रकार यह [जगत् का] प्रवाह भी गौण (आपकी शक्ति का ही परिणाम) कहा जाता है।
श्लोक 61 (shiva.rudra.35.61)
न त्वं देवोऽसुरो मर्त्यो न तिर्यङ् न द्विजः प्रभो । न स्त्री न षण्ढो न पुमान्सदसन्न च किञ्चन
na tvaṁ devo'suro martyo na tiryaṅ na dvijaḥ prabho | na strī na ṣaṇḍho na pumānsadasanna ca kiñcana
हे प्रभो! आप न देवता हैं, न असुर, न मनुष्य, न पशु-पक्षी, न द्विज; न स्त्री, न नपुंसक, न पुरुष; न सत्, न असत्, न कुछ भी।
श्लोक 62 (shiva.rudra.35.62)
निषेधशेषः सर्वं त्वं विश्वकृद्विश्वपालकः । विश्वलयकृद्विश्वात्मा प्रणताः स्मः तमीश्वरम्
niṣedhaśeṣaḥ sarvaṁ tvaṁ viśvakṛdviśvapālakaḥ | viśvalayakṛdviśvātmā praṇatāḥ smaḥ tamīśvaram
इन सभी निषेधों के बाद जो शेष रहता है, वह सब आप ही हैं - विश्व के रचयिता, विश्व के पालक, विश्व के संहारकर्ता, विश्वात्मा; हम उन ईश्वर को प्रणाम करते हैं।
श्लोक 63 (shiva.rudra.35.63)
योगरन्धितकर्माणो यं प्रपश्यन्ति योगिनः । योगसम्भाविते चित्ते योगेशं त्वां नता वयम्
yogarandhitakarmāṇo yaṁ prapaśyanti yoginaḥ | yogasambhāvite citte yogeśaṁ tvāṁ natā vayam
योग से कर्मों को भस्म कर चुके योगीजन जिन्हें योग से परिपक्व चित्त में साक्षात् देखते हैं, उन योगेश्वर आपको हम नमस्कार करते हैं।
श्लोक 64 (shiva.rudra.35.64)
नमोऽस्तु तेऽसह्यवेग शक्तित्रय त्रयीमय । नमः प्रसन्नपालाय नमस्ते भूरिशक्तये
namo'stu te'sahyavega śaktitraya trayīmaya | namaḥ prasannapālāya namaste bhūriśaktaye
हे असह्य-वेगशाली! हे त्रयीमय! हे त्रिशक्ति-स्वरूप! आपको नमस्कार हो; प्रसन्नतापूर्वक पालन करने वाले को नमस्कार, प्रचुर शक्ति वाले आपको नमस्कार है।
श्लोक 65 (shiva.rudra.35.65)
कदिन्द्रियाणां दुर्गेशानवाप्य परवर्त्मने । भक्तोद्धाररतायाथ नमस्ते गूढवर्चसे
kadindriyāṇāṁ durgeśānavāpya paravartmane | bhaktoddhāraratāyātha namaste gūḍhavarcase
इन्द्रियों के दुर्गम दुर्ग को पार करके परम मार्ग को प्राप्त, भक्तों के उद्धार में तत्पर, गूढ़ तेज वाले आपको नमस्कार है।
श्लोक 66 (shiva.rudra.35.66)
यच्छक्त्याहन्धियात्मानं हन्त वेद न मूढधीः । तं दुरत्ययमाहात्म्यं त्वां नताः स्मो महाप्रभुम्
yacchaktyāhandhiyātmānaṁ hanta veda na mūḍhadhīḥ | taṁ duratyayamāhātmyaṁ tvāṁ natāḥ smo mahāprabhum
जिनकी शक्ति से मोहित बुद्धि हा! अपने ही आत्मा को नहीं जान पाती, उस दुरत्यय महिमा वाले महाप्रभु आपको हम नमस्कार करते हैं।
श्लोक 67 (shiva.rudra.35.67)
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महादेवं सर्वे विष्ण्वादिकाः सुराः । तूष्णीमासन्प्रभोरग्रे सद्भक्तिनतकन्धराः
brahmovāca | iti stutvā mahādevaṁ sarve viṣṇvādikāḥ surāḥ | tūṣṇīmāsanprabhoragre sadbhaktinatakandharāḥ
ब्रह्मा ने कहा - इस प्रकार महादेव की स्तुति करके विष्णु आदि समस्त देवगण सद्भक्तिपूर्वक सिर झुकाये हुए प्रभु के सम्मुख मौन खड़े रहे।