Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 37

सती का वर-लाभ

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38

श्लोक 1 (shiva.rudra.37.1)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सर्वदेवैश्च कृता शम्भोर्नुतिः परा । शिवाच्च सा वरं प्राप्ता शृणु ह्यादरतो मुने

brahmovāca | ityuktvā sarvadevaiśca kṛtā śambhornutiḥ parā | śivācca sā varaṁ prāptā śṛṇu hyādarato mune

ब्रह्मा ने कहा - इस प्रकार कहकर समस्त देवताओं द्वारा शम्भु की परम स्तुति की गयी, और उन शिव से उसने वर प्राप्त किया - हे मुने! उसे आदरपूर्वक सुनो।

श्लोक 2 (shiva.rudra.37.2)

अथो सती पुनः शुक्लपक्षेऽष्टम्यामुपोषिता । आश्विने मासि सर्वेशं पूजयामास भक्तितः

atho satī punaḥ śuklapakṣe'ṣṭamyāmupoṣitā | āśvine māsi sarveśaṁ pūjayāmāsa bhaktitaḥ

तत्पश्चात् सती ने पुनः आश्विन मास की शुक्ल अष्टमी को उपवास रखकर भक्तिपूर्वक सर्वेश्वर की पूजा की।

श्लोक 3 (shiva.rudra.37.3)

इति नन्दाव्रते पूर्णे नवम्यां दिनभागतः । तस्यास्तु ध्यानमग्नायाः प्रत्यक्षमभवद् हरः

iti nandāvrate pūrṇe navamyāṁ dinabhāgataḥ | tasyāstu dhyānamagnāyāḥ pratyakṣamabhavad haraḥ

इस प्रकार नन्दाव्रत पूर्ण होने पर नवमी के दिन, ध्यानमग्न सती के समक्ष हर साक्षात् प्रकट हुए।

श्लोक 4 (shiva.rudra.37.4)

सर्वाङ्गसुन्दरो गौरः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः । चन्द्रभालः प्रसन्नात्मा शितिकण्ठश्चतुर्भुजः

sarvāṅgasundaro gauraḥ pañcavaktrastrilocanaḥ | candrabhālaḥ prasannātmā śitikaṇṭhaścaturbhujaḥ

वे सभी अंगों में सुन्दर, गौरवर्ण, पंचमुख, त्रिनेत्र, चन्द्र-ललाट, प्रसन्नचित्त, नीलकण्ठ और चतुर्भुज थे।

श्लोक 5 (shiva.rudra.37.5)

त्रिशूलब्रह्मकवराभयधृग्भस्मभास्वरः । स्वर्धुन्या विलसच्छीर्षः सकलाङ्गमनोहरः

triśūlabrahmakavarābhayadhṛgbhasmabhāsvaraḥ | svardhunyā vilasacchīrṣaḥ sakalāṅgamanoharaḥ

त्रिशूल, जटा और अभय-मुद्रा धारण किये, भस्म से देदीप्यमान, स्वर्ग-गंगा की क्रीड़ा से सुशोभित मस्तक वाले, समस्त अंगों में मनोहर थे।

श्लोक 6 (shiva.rudra.37.6)

महालावण्यधामा च कोटिचन्द्रसमाननः । कोटिस्मरसमा कान्तिः सर्वथा स्त्रीप्रियाकृतिः

mahālāvaṇyadhāmā ca koṭicandrasamānanaḥ | koṭismarasamā kāntiḥ sarvathā strīpriyākṛtiḥ

वे महान सौन्दर्य के धाम, करोड़ों चन्द्रमाओं के समान मुख वाले, करोड़ों कामदेवों के समान कान्ति वाले, सर्वथा स्त्रियों को प्रिय लगने वाले रूप के धारक थे।

श्लोक 7 (shiva.rudra.37.7)

प्रत्यक्षतो हरं वीक्ष्य सती सेदृग्विधं प्रभुम् । ववन्दे चरणौ तस्य सुलज्जावनतानना

pratyakṣato haraṁ vīkṣya satī sedṛgvidhaṁ prabhum | vavande caraṇau tasya sulajjāvanatānanā

उस रूपवान् प्रभु हर को साक्षात् देखकर सती ने अत्यन्त लज्जा से मुख झुकाकर उनके चरणों में वन्दना की।

श्लोक 8 (shiva.rudra.37.8)

अथ प्राह महादेवः सतीं तद्व्रतधारिणीम् । तामिच्छन्नपि भार्यार्थं तपश्चर्याफलप्रदः

atha prāha mahādevaḥ satīṁ tadvratadhāriṇīm | tāmicchannapi bhāryārthaṁ tapaścaryāphalapradaḥ

तब उस व्रत को धारण करने वाली सती से, तप के फल को देने वाले महादेव ने कहा, यद्यपि वे स्वयं भी उसे पत्नी रूप में चाहते थे।

श्लोक 9 (shiva.rudra.37.9)

महादेव उवाच । दक्षनन्दिनि प्रीतोऽस्मि व्रतेनानेन सुव्रते । वरं वरय सन्दास्ये यत्तवाभिमतं भवेत्

mahādeva uvāca | dakṣanandini prīto'smi vratenānena suvrate | varaṁ varaya sandāsye yattavābhimataṁ bhavet

महादेव ने कहा - हे दक्षनन्दिनि! हे सुव्रते! मैं इस व्रत से प्रसन्न हूँ; वर माँगो, जो तुम्हें अभीष्ट हो वह मैं दूँगा।

श्लोक 10 (shiva.rudra.37.10)

ब्रह्मोवाच । जानन्नपीह तद्भावं महादेवो जगत्पतिः । जगौ वरं वृणीष्वेति तद्वाक्यश्रवणेच्छया

brahmovāca | jānannapīha tadbhāvaṁ mahādevo jagatpatiḥ | jagau varaṁ vṛṇīṣveti tadvākyaśravaṇecchayā

ब्रह्मा ने कहा - जगत्पति महादेव उसके मनोभाव को जानते हुए भी, उसके ही वचन सुनने की इच्छा से 'वर माँगो' यह बोले।

श्लोक 11 (shiva.rudra.37.11)

सापि त्रपावशा युक्ता वक्तुं नो हृदि यत्स्थितम् । शशाक सा त्वभीष्टं यत्तल्लज्जाच्छादितं पुनः

sāpi trapāvaśā yuktā vaktuṁ no hṛdi yatsthitam | śaśāka sā tvabhīṣṭaṁ yattallajjācchāditaṁ punaḥ

वह भी लज्जावश अपने हृदय में स्थित बात कहने में असमर्थ रही; उसकी वह अभीष्ट कामना पुनः लज्जा से ढक गयी।

श्लोक 12 (shiva.rudra.37.12)

प्रेममग्नाभवत्साति श्रुत्वा शिववचः प्रियम् । तज्ज्ञात्वा सुप्रसन्नोऽभूच्छङ्करो भक्तवत्सलः

premamagnābhavatsāti śrutvā śivavacaḥ priyam | tajjñātvā suprasanno'bhūcchaṅkaro bhaktavatsalaḥ

शिव के प्रिय वचन सुनकर सती प्रेम में मग्न हो गयीं; इसे जानकर भक्तवत्सल शंकर अत्यन्त प्रसन्न हुए।

श्लोक 13 (shiva.rudra.37.13)

वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि प्राहेति स पुनर्द्रुतम् । सतीभक्तिवशः शम्भुरन्तर्यामी सतां गतिः

varaṁ brūhi varaṁ brūhi prāheti sa punardrutam | satībhaktivaśaḥ śambhurantaryāmī satāṁ gatiḥ

सन्तों की गति, अन्तर्यामी शम्भु, सती की भक्ति के वशीभूत होकर पुनः शीघ्रता से बोले - 'वर कहो, वर कहो'।

श्लोक 14 (shiva.rudra.37.14)

अथ त्रपां स्वां सन्धाय यदा प्राह हरं सती । यथेष्टं देहि वरद वरमित्यनिवारकम्

atha trapāṁ svāṁ sandhāya yadā prāha haraṁ satī | yatheṣṭaṁ dehi varada varamityanivārakam

तब अपनी लज्जा को सँभालकर जब सती ने हर से कहा - 'हे वरद! जो चाहूँ वह अवश्य दीजिये', तब -

श्लोक 15 (shiva.rudra.37.15)

तदा वाक्यस्यावसानमनवेक्ष्य वृषध्वजः । भव त्वं मम भार्येति प्राह तां भक्तवत्सलः

tadā vākyasyāvasānamanavekṣya vṛṣadhvajaḥ | bhava tvaṁ mama bhāryeti prāha tāṁ bhaktavatsalaḥ

- वृषभध्वज ने उसके वाक्य का अन्त सुने बिना ही, भक्तवत्सल होकर उससे कहा - 'तुम मेरी पत्नी बनो'।

श्लोक 16 (shiva.rudra.37.16)

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य साभीष्टफलभावनम् । तूष्णीं तस्थौ प्रमुदिता वरं प्राप्य मनोगतम्

etacchrutvā vacastasya sābhīṣṭaphalabhāvanam | tūṣṇīṁ tasthau pramuditā varaṁ prāpya manogatam

अपने अभीष्ट फल को देने वाला यह वचन सुनकर वह अपने मनचाहा वर पाकर हर्षित होकर मौन खड़ी रह गयी।

श्लोक 17 (shiva.rudra.37.17)

सकामस्य हरस्याग्रे स्थिता सा चारुहासिनी । अकरोन्निजभावांश्च हावान्कामविवर्धनान्

sakāmasya harasyāgre sthitā sā cāruhāsinī | akaronnijabhāvāṁśca hāvānkāmavivardhanān

मनोहर हास्य वाली वह कामाकुल हर के समक्ष खड़ी होकर काम को बढ़ाने वाले अपने स्वाभाविक भाव-हाव प्रकट करने लगी।

श्लोक 18 (shiva.rudra.37.18)

ततो भावान्समादाय शृङ्गाराख्यो रसस्तदा । तयोश्चित्ते विवेशाशु कला हावा यथोदितम्

tato bhāvānsamādāya śṛṅgārākhyo rasastadā | tayościtte viveśāśu kalā hāvā yathoditam

तब उन भावों को ग्रहण करके शृंगार नामक रस उन दोनों के चित्त में जैसा उत्पन्न हुआ था, वैसी ही कला और भाव-भंगिमाओं सहित शीघ्र प्रविष्ट हो गया।

श्लोक 19 (shiva.rudra.37.19)

तत्प्रवेशात्तु देवर्षे लोकलीलानुसारिणोः । काप्यभिख्या तयोरासीच्चित्राचन्द्रमसोर्यथा

tatpraveśāttu devarṣe lokalīlānusāriṇoḥ | kāpyabhikhyā tayorāsīccitrācandramasoryathā

हे देवर्षे! उसके प्रवेश से, लोक-लीला का अनुसरण करने वाले उन दोनों की कोई अवर्णनीय आभा हो गयी, मानो चित्रित चन्द्रमा हो।

श्लोक 20 (shiva.rudra.37.20)

रेजे सती हरं प्राप्य स्निग्धभिन्नाञ्जनप्रभा । चन्द्राभ्याशेऽभ्रलेखेव स्फटिकोज्ज्वलवर्ष्मणः

reje satī haraṁ prāpya snigdhabhinnāñjanaprabhā | candrābhyāśe'bhralekheva sphaṭikojjvalavarṣmaṇaḥ

हर को पाकर सती शोभित हुईं, उनकी स्निग्ध कान्ति भिन्न अंजन के समान थी, मानो स्फटिक-उज्ज्वल शरीर वाले चन्द्रमा के समीप कोई मेघ-रेखा हो।

श्लोक 21 (shiva.rudra.37.21)

अथ सा तमुवाचेदं हरं दाक्षायणी मुहुः । सुप्रसन्ना करौ बद्ध्वा नतका भक्तवत्सलम्

atha sā tamuvācedaṁ haraṁ dākṣāyaṇī muhuḥ | suprasannā karau baddhvā natakā bhaktavatsalam

तब वह दाक्षायणी अत्यन्त प्रसन्न होकर, हाथ जोड़े, नतमस्तक होकर, बारम्बार भक्तवत्सल हर से यह कहने लगी।

श्लोक 22 (shiva.rudra.37.22)

सत्युवाच । देवदेव महादेव विवाहविधिना प्रभो । पितुर्मे गोचरीकृत्य मां गृहाण जगत्पते

satyuvāca | devadeva mahādeva vivāhavidhinā prabho | piturme gocarīkṛtya māṁ gṛhāṇa jagatpate

सती ने कहा - हे देवाधिदेव! हे महादेव! हे प्रभो! विवाह-विधि के अनुसार मुझे मेरे पिता से जानकर, हे जगत्पते! मुझे ग्रहण कीजिये।

श्लोक 23 (shiva.rudra.37.23)

ब्रह्मोवाच । एवं सतीवचः श्रुत्वा महेशो भक्तवत्सलः । तथास्त्विति वचः प्राह निरीक्ष्य प्रेमतश्च ताम्

brahmovāca | evaṁ satīvacaḥ śrutvā maheśo bhaktavatsalaḥ | tathāstviti vacaḥ prāha nirīkṣya premataśca tām

ब्रह्मा ने कहा - सती के इस वचन को सुनकर भक्तवत्सल महेश ने प्रेमपूर्वक उसे देखकर 'तथास्तु' यह वचन कहा।

श्लोक 24 (shiva.rudra.37.24)

दाक्षायण्यपि तं नत्वा शम्भुं विज्ञाप्य भक्तितः । प्राप्ताज्ञा मातुरभ्याशमगान्मोहमुदान्विता

dākṣāyaṇyapi taṁ natvā śambhuṁ vijñāpya bhaktitaḥ | prāptājñā māturabhyāśamagānmohamudānvitā

दाक्षायणी ने भी शम्भु को प्रणाम कर भक्तिपूर्वक निवेदन करके, और उनकी आज्ञा पाकर, प्रेम-विह्वल होकर अपनी माता के समीप गयी।

श्लोक 25 (shiva.rudra.37.25)

हरोऽपि हिमवत्प्रस्थं प्रविश्य च निजाश्रमम् । दाक्षायणीवियोगाद्वै कृच्छ्रं ध्यानपरोऽभवत्

haro'pi himavatprasthaṁ praviśya ca nijāśramam | dākṣāyaṇīviyogādvai kṛcchraṁ dhyānaparo'bhavat

हर भी हिमालय की उपत्यका पर स्थित अपने आश्रम में प्रवेश करके, दाक्षायणी के वियोग से कठिनाई से ध्यान में तत्पर हुए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.37.26)

समाधाय मनः शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । चिन्तयामास देवर्षे मनसा मां वृषध्वजः

samādhāya manaḥ śambhurlaukikīṁ gatimāśritaḥ | cintayāmāsa devarṣe manasā māṁ vṛṣadhvajaḥ

हे देवर्षे! अपने मन को स्थिर करके, लौकिक व्यवहार का आश्रय लेते हुए वृषभध्वज शम्भु ने मन-ही-मन मेरा स्मरण किया।

श्लोक 27 (shiva.rudra.37.27)

ततः सञ्चिन्त्यमानोऽहं महेशेन त्रिशूलिना । पुरस्तात्प्राविशत्तूर्णं हरसिद्धिप्रचोदितः

tataḥ sañcintyamāno'haṁ maheśena triśūlinā | purastātprāviśattūrṇaṁ harasiddhipracoditaḥ

तब त्रिशूलधारी महेश द्वारा इस प्रकार स्मरण किया गया मैं, हर की सिद्धि से प्रेरित होकर तुरन्त उनके समक्ष उपस्थित हो गया।

श्लोक 28 (shiva.rudra.37.28)

यत्रासौ हिमवत्प्रस्थे तद्वियोगी हरः स्थितः । सरस्वतीयुतस्तात तत्रैव समुपस्थितः

yatrāsau himavatprasthe tadviyogī haraḥ sthitaḥ | sarasvatīyutastāta tatraiva samupasthitaḥ

हे तात! जहाँ वियोगी हर हिमालय की उपत्यका में स्थित थे, वहीं सरस्वती सहित मैं भी जा पहुँचा।

श्लोक 29 (shiva.rudra.37.29)

सरस्वतीयुतं मां च देवर्षे वीक्ष्य स प्रभुः । उत्सुकः प्रेमबद्धश्च सत्या शम्भुरुवाच ह

sarasvatīyutaṁ māṁ ca devarṣe vīkṣya sa prabhuḥ | utsukaḥ premabaddhaśca satyā śambhuruvāca ha

हे देवर्षे! सरस्वती सहित मुझे देखकर, सती के प्रति उत्सुक और प्रेम में बँधे हुए प्रभु शम्भु ने यह कहा।

श्लोक 30 (shiva.rudra.37.30)

शम्भुरुवाच । अहं ब्रह्मन्स्वार्थपरः परिग्रहकृतौ च यत् । तदा स्वत्वमिव स्वार्थे प्रतिभाति ममाधुना

śambhuruvāca | ahaṁ brahmansvārthaparaḥ parigrahakṛtau ca yat | tadā svatvamiva svārthe pratibhāti mamādhunā

शम्भु ने कहा - हे ब्रह्मन्! मैं स्वार्थ में तत्पर रहने वाला हूँ, फिर भी विवाह के इस विषय में, अभी मुझे अपना ही स्वार्थ जैसे उसी में प्रतीत हो रहा है।

श्लोक 31 (shiva.rudra.37.31)

अहमाराधितः सत्या दाक्षायण्याथ भक्तितः । तस्यै वरो मया दत्तो नन्दाव्रतप्रभावतः

ahamārādhitaḥ satyā dākṣāyaṇyātha bhaktitaḥ | tasyai varo mayā datto nandāvrataprabhāvataḥ

मैं दाक्षायणी सती द्वारा भक्तिपूर्वक आराधित हुआ, और नन्दाव्रत के प्रभाव से मैंने उसे वर दिया।

श्लोक 32 (shiva.rudra.37.32)

भर्ता भवेति च तया मत्तो ब्रह्मन् वरो वृतः । मम भार्या भवेत्युक्तं मया तुष्टेन सर्वथा

bhartā bhaveti ca tayā matto brahman varo vṛtaḥ | mama bhāryā bhavetyuktaṁ mayā tuṣṭena sarvathā

हे ब्रह्मन्! 'तुम मेरे पति बनो' - यही वर उसने मुझसे माँगा; और अत्यन्त प्रसन्न होकर मैंने कहा - 'वह मेरी पत्नी बने'।

श्लोक 33 (shiva.rudra.37.33)

अथावदत्तदा मां सा सती दाक्षायणी त्विति । पितुर्मे गोचरीकृत्य मां गृहाण जगत्पते

athāvadattadā māṁ sā satī dākṣāyaṇī tviti | piturme gocarīkṛtya māṁ gṛhāṇa jagatpate

तब उस सती दाक्षायणी ने मुझसे कहा - 'मुझे मेरे पिता से जानकर, हे जगत्पते! मुझे ग्रहण कीजिये'।

श्लोक 34 (shiva.rudra.37.34)

तदप्यङ्गीकृतं ब्रह्मन्मया तद्भक्तितुष्टितः । सा गता भवनं मातुरहमत्रागतो विधे

tadapyaṅgīkṛtaṁ brahmanmayā tadbhaktituṣṭitaḥ | sā gatā bhavanaṁ māturahamatrāgato vidhe

हे ब्रह्मन्! उसकी भक्ति से प्रसन्न होकर वह भी मैंने स्वीकार कर लिया; वह अपनी माता के भवन को गयी और मैं यहाँ आ गया, हे विधे!

श्लोक 35 (shiva.rudra.37.35)

तस्मात्त्वं गच्छ भवनं दक्षस्य मम शासनात् । तां दक्षोऽपि यथा कन्यां दद्यान्मेऽरं तथा वद

tasmāttvaṁ gaccha bhavanaṁ dakṣasya mama śāsanāt | tāṁ dakṣo'pi yathā kanyāṁ dadyānme'raṁ tathā vada

अतः तुम मेरी आज्ञा से दक्ष के घर जाओ; और ऐसा कहो कि दक्ष अपनी उस कन्या को मुझे शीघ्र दे दे।

श्लोक 36 (shiva.rudra.37.36)

सतीवियोगभङ्गः स्याद्यथा मे त्वं तथा कुरु । समाश्वासय तं दक्षं सर्वविद्याविशारदः

satīviyogabhaṅgaḥ syādyathā me tvaṁ tathā kuru | samāśvāsaya taṁ dakṣaṁ sarvavidyāviśāradaḥ

जैसे सती के वियोग का यह अन्तराल मेरे लिये शीघ्र समाप्त हो, वैसा ही तुम करो; समस्त विद्याओं में निपुण दक्ष को समझाओ।

श्लोक 37 (shiva.rudra.37.37)

ब्रह्मोवाच । इत्युदीर्य महादेवः सकाशे मे प्रजापतेः । सरस्वतीं विलोक्याशु वियोगवशगोऽभवत्

brahmovāca | ityudīrya mahādevaḥ sakāśe me prajāpateḥ | sarasvatīṁ vilokyāśu viyogavaśago'bhavat

ब्रह्मा ने कहा - ऐसा कहकर महादेव ने, मेरे समक्ष सरस्वती को देखकर, तुरन्त ही वियोग के वशीभूत हो गये।

श्लोक 38 (shiva.rudra.37.38)

तेनाहमपि चाज्ञप्तः कृतकृत्यो मुदान्वितः । प्रावोचं चेति जगतां नाथं तं भक्तवत्सलम्

tenāhamapi cājñaptaḥ kṛtakṛtyo mudānvitaḥ | prāvocaṁ ceti jagatāṁ nāthaṁ taṁ bhaktavatsalam

उनकी उस आज्ञा से मैं भी कृतकृत्य होकर अत्यन्त हर्षित हुआ, और भक्तवत्सल जगन्नाथ से इस प्रकार कहा।

श्लोक 39 (shiva.rudra.37.39)

ब्रह्मोवाच यदात्थ भगवन् शम्भो तद्विचार्य सुनिश्चितम् । मुख्यः स्वार्थो हि देवानां ममापि वृषभध्वज

brahmovāca yadāttha bhagavan śambho tadvicārya suniścitam | mukhyaḥ svārtho hi devānāṁ mamāpi vṛṣabhadhvaja

ब्रह्मा ने कहा - हे भगवन् शम्भो! आपने जो कहा उस पर भलीभाँति विचार करने पर, हे वृषभध्वज! देवताओं का और मेरा भी मुख्य स्वार्थ यही है।

श्लोक 40 (shiva.rudra.37.40)

दक्षस्तुभ्यं सुतां स्वां च स्वयमेव प्रदास्यति । अहं चापि वदिष्यामि त्वद्वाक्यं तत्समक्षतः

dakṣastubhyaṁ sutāṁ svāṁ ca svayameva pradāsyati | ahaṁ cāpi vadiṣyāmi tvadvākyaṁ tatsamakṣataḥ

दक्ष स्वयं ही आपको अपनी पुत्री सौंप देगा; और उसके समक्ष मैं भी आपका यह वचन कहूँगा।

श्लोक 41 (shiva.rudra.37.41)

ब्रह्मोवाच इत्युदीर्य महादेवमहं सर्वेश्वरं प्रभुम् । अगमं दक्षनिलयं स्यन्दनेनातिवेगिना

brahmovāca ityudīrya mahādevamahaṁ sarveśvaraṁ prabhum | agamaṁ dakṣanilayaṁ syandanenātiveginā

ब्रह्मा ने कहा - सर्वेश्वर प्रभु महादेव से ऐसा कहकर मैं अत्यन्त वेगवान रथ से दक्ष के भवन को गया।

श्लोक 42 (shiva.rudra.37.42)

नारद उवाच । विधे प्राज्ञ महाभाग वद नो वदतां वर । सत्यै गृहागतायै स दक्षः किमकरोत्ततः

nārada uvāca | vidhe prājña mahābhāga vada no vadatāṁ vara | satyai gṛhāgatāyai sa dakṣaḥ kimakarottataḥ

नारद ने कहा - हे विधे! हे प्राज्ञ! हे महाभाग! हे वक्ताओं में श्रेष्ठ! बताइये, घर लौटी सती के साथ दक्ष ने फिर क्या किया?

श्लोक 43 (shiva.rudra.37.43)

ब्रह्मोवाच । तपस्तप्त्वा वरं प्राप्य मनोऽभिलषितं सती । गृहं गत्वा पितुर्मातुः प्रणाममकरोत्तदा

brahmovāca | tapastaptvā varaṁ prāpya mano'bhilaṣitaṁ satī | gṛhaṁ gatvā piturmātuḥ praṇāmamakarottadā

ब्रह्मा ने कहा - तप करके मनचाहा वर पाकर सती ने घर जाकर अपने माता-पिता को प्रणाम किया।

श्लोक 44 (shiva.rudra.37.44)

मात्रे पित्रेऽथ तत्सर्वं समाचख्यौ महेश्वरात् । वरप्राप्तिः स्वसख्या वै सत्यास्तुष्टात्तु भक्तितः

mātre pitre'tha tatsarvaṁ samācakhyau maheśvarāt | varaprāptiḥ svasakhyā vai satyāstuṣṭāttu bhaktitaḥ

तब उसने माता-पिता को यह सब सुनाया - महेश्वर से वर की प्राप्ति; और उसकी प्रिय सखी ने भी सती की भक्ति से प्रसन्न होकर उसका समर्थन किया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.37.45)

माता पिता च वृत्तान्तं सर्वं श्रुत्वा सखीमुखात् । आनन्दं परमं लेभे चक्रे च परमोत्सवम्

mātā pitā ca vṛttāntaṁ sarvaṁ śrutvā sakhīmukhāt | ānandaṁ paramaṁ lebhe cakre ca paramotsavam

माता और पिता ने सखी के मुख से यह सारा वृत्तान्त सुनकर परम आनन्द प्राप्त किया और एक महान उत्सव मनाया।

श्लोक 46 (shiva.rudra.37.46)

द्रव्यं ददौ द्विजातिभ्यो यथाभीष्टमुदारधीः । अन्येभ्यश्चान्धदीनेभ्यो वीरिणी च महामनाः

dravyaṁ dadau dvijātibhyo yathābhīṣṭamudāradhīḥ | anyebhyaścāndhadīnebhyo vīriṇī ca mahāmanāḥ

उदारचित्त वीरिणी ने द्विजों को उनकी इच्छानुसार धन दिया, तथा अन्य अन्धों, दीनों को भी दान दिया।

श्लोक 47 (shiva.rudra.37.47)

वीरिणी तां समालिङ्ग्य स्वसुतां प्रीतिवर्द्धिनीम् । मूर्ध्न्युपाघ्राय मुदिता प्रशशंशुर्मुहुर्मुहुः

vīriṇī tāṁ samāliṅgya svasutāṁ prītivarddhinīm | mūrdhnyupāghrāya muditā praśaśaṁśurmuhurmuhuḥ

वीरिणी ने प्रेम बढ़ाने वाली अपनी उस पुत्री का आलिंगन करके, प्रसन्नतापूर्वक उसका मस्तक सूँघकर बारम्बार उसकी प्रशंसा की।

श्लोक 48 (shiva.rudra.37.48)

अथ दक्षः कियत्काले व्यतीते धर्मवित्तमः । चिन्तयामास देयेयं स्वसुता शम्भवे कथम्

atha dakṣaḥ kiyatkāle vyatīte dharmavittamaḥ | cintayāmāsa deyeyaṁ svasutā śambhave katham

तत्पश्चात् कुछ समय बीतने पर धर्मज्ञों में श्रेष्ठ दक्ष विचार करने लगे - 'अपनी इस पुत्री को शम्भु को किस प्रकार दूँ?'

श्लोक 49 (shiva.rudra.37.49)

आगतोऽपि महादेवः प्रसन्नः स जगाम ह । पुनरेव कथं सोऽपि सुतार्थेऽत्रागमिष्यति

āgato'pi mahādevaḥ prasannaḥ sa jagāma ha | punareva kathaṁ so'pi sutārthe'trāgamiṣyati

'महादेव स्वयं यहाँ आकर प्रसन्न होकर चले गये; वे पुत्री के लिये पुनः यहाँ स्वयं कैसे आयेंगे?'

श्लोक 50 (shiva.rudra.37.50)

प्रस्थाप्योऽथ मया कश्चिच्छम्भोर्निकटमञ्जसा । नैतद्योग्यं न गृह्णीयाद्यद्येवं विफलार्दना

prasthāpyo'tha mayā kaścicchambhornikaṭamañjasā | naitadyogyaṁ na gṛhṇīyādyadyevaṁ viphalārdanā

'यदि मैं अभी किसी को शम्भु के पास शीघ्र भेजूँ, तो यह उचित नहीं होगा; यदि वे स्वीकार न करें तो यह व्यर्थ का कष्ट होगा।'

श्लोक 51 (shiva.rudra.37.51)

अथवा पूजयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम् । मदीयतनया भक्त्या स्वयमेव यथा भवेत्

athavā pūjayiṣyāmi tameva vṛṣabhadhvajam | madīyatanayā bhaktyā svayameva yathā bhavet

'अथवा मैं स्वयं ही उस वृषभध्वज की पूजा करूँगा, जिससे मेरी पुत्री की भक्ति से यह कार्य स्वयं ही सिद्ध हो जाये।'

श्लोक 52 (shiva.rudra.37.52)

तयैव पूजितः सोऽपि वाञ्छत्यार्यप्रयत्नतः । शम्भुर्भवतु मद्भर्तेत्येवं दत्तवरेण तत्

tayaiva pūjitaḥ so'pi vāñchatyāryaprayatnataḥ | śambhurbhavatu madbhartetyevaṁ dattavareṇa tat

'उसी के द्वारा पूजित होकर वे भी उत्तम प्रयत्न से स्वयं यह चाहेंगे - शम्भु मेरे पति बनें - इस प्रकार वर देने से यह कार्य सिद्ध होगा।'

श्लोक 53 (shiva.rudra.37.53)

इति चिन्तयतस्तस्य दक्षस्य पुरतोऽन्वहम् । उपस्थितोऽहं सहसा सरस्वत्यन्वितस्तदा

iti cintayatastasya dakṣasya purato'nvaham | upasthito'haṁ sahasā sarasvatyanvitastadā

इस प्रकार प्रतिदिन विचार करते हुए उस दक्ष के समक्ष उस समय सरस्वती सहित मैं सहसा उपस्थित हो गया।

श्लोक 54 (shiva.rudra.37.54)

मां दृष्ट्वा पितरं दक्षः प्रणम्यावनतः स्थितः । आसनं च ददौ मह्यं स्वभवाय यथोचितम्

māṁ dṛṣṭvā pitaraṁ dakṣaḥ praṇamyāvanataḥ sthitaḥ | āsanaṁ ca dadau mahyaṁ svabhavāya yathocitam

अपने पिता मुझे देखकर दक्ष प्रणाम करके झुककर खड़े हुए, और अपने घर के अनुरूप उचित आसन मुझे दिया।

श्लोक 55 (shiva.rudra.37.55)

ततो मां सर्वलोकेशं तत्रागमनकारणम् । दक्षः पप्रच्छ स क्षिप्रं चिन्ताविष्टोऽपि हर्षितः

tato māṁ sarvalokeśaṁ tatrāgamanakāraṇam | dakṣaḥ papraccha sa kṣipraṁ cintāviṣṭo'pi harṣitaḥ

तब चिन्ता में डूबे हुए भी हर्षित दक्ष ने सर्वलोकेश मुझसे शीघ्र ही वहाँ आने का कारण पूछा।

श्लोक 56 (shiva.rudra.37.56)

दक्ष उवाच । तवात्रागमने हेतुः कः प्रवेशे स सृष्टिकृत् । ममोपरि सुप्रसादं कृत्वाचक्ष्व जगद्गुरो

dakṣa uvāca | tavātrāgamane hetuḥ kaḥ praveśe sa sṛṣṭikṛt | mamopari suprasādaṁ kṛtvācakṣva jagadguro

दक्ष ने कहा - हे सृष्टिकर्ता! यहाँ आपके आगमन का क्या कारण है? हे जगद्गुरो! मुझ पर कृपा करके बताइये।

श्लोक 57 (shiva.rudra.37.57)

पुत्रस्नेहात्कार्यवशादथवा लोककारक । ममाश्रमं समायातो हृष्टस्य तव दर्शनात्

putrasnehātkāryavaśādathavā lokakāraka | mamāśramaṁ samāyāto hṛṣṭasya tava darśanāt

हे लोक-निर्माता! क्या पुत्र-स्नेह से, या किसी कार्यवश आप मेरे आश्रम में पधारे हैं? आपके दर्शन से मैं हर्षित हूँ।

श्लोक 58 (shiva.rudra.37.58)

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टः स्वपुत्रेण दक्षेण मुनिसत्तम । विहसन्नब्रुवं वाक्यं मोदयंस्तं प्रजापतिम्

brahmovāca | iti pṛṣṭaḥ svaputreṇa dakṣeṇa munisattama | vihasannabruvaṁ vākyaṁ modayaṁstaṁ prajāpatim

ब्रह्मा ने कहा - हे मुनिश्रेष्ठ! अपने पुत्र दक्ष द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर मैंने मुस्कुराते हुए उस प्रजापति को प्रसन्न करने वाला वचन कहा।

श्लोक 59 (shiva.rudra.37.59)

ब्रह्मोवाच शृणु दक्ष यदर्थं त्वत्समीपमहमागतः । त्वत्तो कस्य हितं मेऽपि भवतोऽपि तदीप्सितम्

brahmovāca śṛṇu dakṣa yadarthaṁ tvatsamīpamahamāgataḥ | tvatto kasya hitaṁ me'pi bhavato'pi tadīpsitam

ब्रह्मा ने कहा - हे दक्ष! सुनो, जिस कारण मैं तुम्हारे पास आया हूँ; तुम्हारा जो भी हित है वही मुझे भी अभीष्ट है।

श्लोक 60 (shiva.rudra.37.60)

तव पुत्री समाराध्य महादेवं जगत्पतिम् । यो वरः प्रार्थितस्तस्य समयोऽयमुपागतः

tava putrī samārādhya mahādevaṁ jagatpatim | yo varaḥ prārthitastasya samayo'yamupāgataḥ

तुम्हारी पुत्री ने जगत्पति महादेव की आराधना करके जो वर माँगा था, उसका समय अब आ पहुँचा है।

श्लोक 61 (shiva.rudra.37.61)

शम्भुना तव पुत्र्यर्थं त्वत्सकाशमहं ध्रुवम् । प्रस्थापितोऽस्मि यत्कृत्यं श्रेयस्तदवधारय

śambhunā tava putryarthaṁ tvatsakāśamahaṁ dhruvam | prasthāpito'smi yatkṛtyaṁ śreyastadavadhāraya

तुम्हारी पुत्री के लिये शम्भु ने ही निश्चय ही मुझे तुम्हारे पास भेजा है; जो कार्य श्रेयस्कर हो, उसका निश्चय करो।

श्लोक 62 (shiva.rudra.37.62)

वरं दत्त्वा गतो रुद्रस्तावत्प्रभृति शङ्करः । त्वत्सुताया वियोगेन न शर्म लभतेऽञ्जसा

varaṁ dattvā gato rudrastāvatprabhṛti śaṅkaraḥ | tvatsutāyā viyogena na śarma labhate'ñjasā

वर देकर रुद्र शंकर चले तो गये, किन्तु तभी से तुम्हारी पुत्री के वियोग में उन्हें तनिक भी शान्ति नहीं मिल रही है।

श्लोक 63 (shiva.rudra.37.63)

अलब्धच्छिद्रमदनो जिगाय गिरिशं न यम् । सर्वैः पुष्पमयैर्बाणैर्यत्नं कृत्वापि भूरिशः

alabdhacchidramadano jigāya giriśaṁ na yam | sarvaiḥ puṣpamayairbāṇairyatnaṁ kṛtvāpi bhūriśaḥ

काम ने अनेक प्रयत्न करके भी सभी पुष्पमय बाणों से गिरीश में कोई छिद्र न पाकर उन्हें जीत नहीं सका।

श्लोक 64 (shiva.rudra.37.64)

स कामबाणविद्धोऽपि परित्यज्यात्मचिन्तनम् । सतीं विचिन्तयन्नास्ते व्याकुलः प्राकृतो यथा

sa kāmabāṇaviddho'pi parityajyātmacintanam | satīṁ vicintayannāste vyākulaḥ prākṛto yathā

फिर भी वे मानो कामबाण से बिंधे हुए ही, अपने आत्म-चिन्तन को छोड़कर, एक सामान्य प्राणी की भाँति व्याकुल होकर सती का ही ध्यान करते रहते हैं।

श्लोक 65 (shiva.rudra.37.65)

विस्मृत्य प्रश्रुतां वाणीं गणाग्रे विप्रयोगतः । क्व सतीत्येवमभितो भाषते निकृतावपि

vismṛtya praśrutāṁ vāṇīṁ gaṇāgre viprayogataḥ | kva satītyevamabhito bhāṣate nikṛtāvapi

अपने गणों के समक्ष स्वयं कही गयी प्रतिज्ञा को भी भूलकर, इस वियोग के कारण वे सर्वत्र, अनुचित स्थानों में भी, 'सती कहाँ है' कहकर पूछते रहते हैं।

श्लोक 66 (shiva.rudra.37.66)

मया यद्वाञ्छितं पूर्वं त्वया च मदनेन च । मरीच्याद्यैर्मुनिवरैस्तत्सिद्धमधुना सुत

mayā yadvāñchitaṁ pūrvaṁ tvayā ca madanena ca | marīcyādyairmunivaraistatsiddhamadhunā suta

हे पुत्र! मैंने, तुमने, कामदेव ने और मरीचि आदि श्रेष्ठ मुनियों ने पहले जो चाहा था, वह अब सिद्ध हो गया है।

श्लोक 67 (shiva.rudra.37.67)

त्वत्पुत्र्याराधितः शम्भुः सोऽपि तस्या विचिन्तनात् । अनुशोधयितुं प्रेप्सुर्वर्तते हिमवद्गिरौ

tvatputryārādhitaḥ śambhuḥ so'pi tasyā vicintanāt | anuśodhayituṁ prepsurvartate himavadgirau

तुम्हारी पुत्री द्वारा आराधित शम्भु स्वयं भी उसके ही चिन्तन से व्याकुल होकर, सान्त्वना पाने की इच्छा से हिमालय पर्वत पर स्थित हैं।

श्लोक 68 (shiva.rudra.37.68)

यथा नानाविधैर्भावैः सत्त्वात्तेन व्रतेन च । शम्भुराराधितस्तेन तथैवाराध्यते सती

yathā nānāvidhairbhāvaiḥ sattvāttena vratena ca | śambhurārādhitastena tathaivārādhyate satī

जैसे उसने नाना भावों से, अपने स्वभाव से और उस व्रत से शम्भु की आराधना की, वैसे ही अब सती भी उनके द्वारा आराधित हो रही है।

श्लोक 69 (shiva.rudra.37.69)

तस्मात्तु दक्ष तनयां शम्भ्वर्थं परिकल्पिताम् । तस्मै देह्यविलम्बेन कृता ते कृतकृत्यता

tasmāttu dakṣa tanayāṁ śambhvarthaṁ parikalpitām | tasmai dehyavilambena kṛtā te kṛtakṛtyatā

अतः, हे दक्ष! शम्भु के लिये ही नियत की गयी अपनी पुत्री को बिना विलम्ब उन्हें दे दो; इससे तुम्हारा कर्तव्य पूर्ण होगा।

श्लोक 70 (shiva.rudra.37.70)

अहं तमानयिष्यामि नारदेन त्वदालयम् । तस्मै त्वमेनां संयच्छ तदर्थे परिकल्पिताम्

ahaṁ tamānayiṣyāmi nāradena tvadālayam | tasmai tvamenāṁ saṁyaccha tadarthe parikalpitām

मैं स्वयं नारद के साथ उन्हें तुम्हारे घर लाऊँगा; तुम उनके लिये नियत की गयी इस पुत्री को उन्हें सौंप देना।

श्लोक 71 (shiva.rudra.37.71)

ब्रह्मोवाच श्रुत्वा मम वचश्चेति स मे पुत्रोऽतिहर्षितः । एवमेवेति मां दक्ष उवाच परहर्षितः

brahmovāca śrutvā mama vacaśceti sa me putro'tiharṣitaḥ | evameveti māṁ dakṣa uvāca paraharṣitaḥ

ब्रह्मा ने कहा - मेरी यह बात सुनकर मेरा वह पुत्र अत्यन्त हर्षित हो उठा, और परम प्रसन्न दक्ष ने मुझसे 'ऐसा ही हो' कहा।

श्लोक 72 (shiva.rudra.37.72)

ततः सोऽहं मुने तत्रागममत्यन्तहर्षितः । उत्सुको लोकनिरतो गिरिशो यत्र संस्थितः

tataḥ so'haṁ mune tatrāgamamatyantaharṣitaḥ | utsuko lokanirato giriśo yatra saṁsthitaḥ

हे मुने! तत्पश्चात् मैं अत्यन्त हर्षित होकर वहाँ गया, उत्सुक होकर, जहाँ लोक-कल्याण में तत्पर गिरीश स्थित थे।

श्लोक 73 (shiva.rudra.37.73)

गते नारद दक्षोऽपि सदारतनयो ह्यपि । अभवत्पूर्णकामस्तु पीयूषैरिव पूरितः

gate nārada dakṣo'pi sadāratanayo hyapi | abhavatpūrṇakāmastu pīyūṣairiva pūritaḥ

हे नारद! मेरे जाने पर दक्ष भी अपनी पत्नी और पुत्री सहित पूर्णकाम हो गये, मानो अमृत से तृप्त हो गये हों।

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38