रुद्र संहिता · अध्याय 38
शिव-सती विवाह
श्लोक 1 (shiva.rudra.38.1)
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्
nārada uvāca | rudrapārśve tvayi gate kimabhūccaritaṁ tataḥ | kā vārtā hyabhavattāta kiṁ cakāra haraḥ svayam
नारद ने कहा - हे तात! रुद्र के समीप जाने पर आपका आगे क्या वृत्तान्त हुआ? क्या समाचार हुआ, और हर ने स्वयं क्या किया?
श्लोक 2 (shiva.rudra.38.2)
ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्
brahmovāca | athāhaṁ śivamānetuṁ prasannaḥ parameśvaram | āsadaṁ hi mahādevaṁ himavadgirisaṁsthitam
ब्रह्मा ने कहा - तब मैं शिव को लाने के लिये प्रसन्नतापूर्वक हिमालय पर्वत पर स्थित महादेव, उन परमेश्वर के समीप पहुँचा।
श्लोक 3 (shiva.rudra.38.3)
मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायान्तं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः
māṁ vīkṣya lokasraṣṭāramāyāntaṁ vṛṣabhadhvajaḥ | manasā saṁśayaṁ cakre satīprāptau muhurmuhuḥ
लोक-स्रष्टा मुझे आते देखकर वृषभध्वज के मन में सती की प्राप्ति को लेकर बारम्बार संशय उत्पन्न हुआ।
श्लोक 4 (shiva.rudra.38.4)
अथ प्रीत्या हरो लोके गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा
atha prītyā haro loke gatimāśritya līlayā | satyā bhaktyā ca māṁ kṣipramuvāca prākṛto yathā
तब लोकाचार का लीलापूर्वक आश्रय लेकर हर ने स्नेह और सती के प्रति भक्ति से मुझसे शीघ्र एक सामान्य प्राणी की भाँति यह कहा।
श्लोक 5 (shiva.rudra.38.5)
ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतः स माम् । कथयस्व यथा स्वान्तं न दीर्येन्मन्मथेन हि
īśvara uvāca | kimakārṣītsurajyeṣṭha satyarthe tvatsutaḥ sa mām | kathayasva yathā svāntaṁ na dīryenmanmathena hi
ईश्वर ने कहा - हे देवश्रेष्ठ! सती के विषय में आपके पुत्र ने मुझसे क्या कहा? बताइये, जिससे मेरा हृदय कामदेव से विदीर्ण न हो।
श्लोक 6 (shiva.rudra.38.6)
धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहन्ति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्
dhāvamāno viprayogo māmeva ca satīṁ prati | abhihanti surajyeṣṭha tyaktvānyāṁ prāṇadhāriṇīm
हे देवश्रेष्ठ! यह वियोग दौड़ता हुआ केवल मुझ पर ही सती के कारण प्रहार करता है, मानो अन्य सभी प्राणधारियों को छोड़कर।
श्लोक 7 (shiva.rudra.38.7)
सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा
satīti satataṁ brahman vada kāryaṁ karomyaham | abhedānmama sā prāpyā tadvidhe kriyatāṁ tathā
हे ब्रह्मन्! निरन्तर 'सती' ही कहते रहिये, बताइये, मैं वही कार्य करूँगा; अभेद होने से वह मुझे अवश्य प्राप्य है, हे विधे! वैसा ही कीजिये।
श्लोक 8 (shiva.rudra.38.8)
ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सान्त्वयन्नगदं शिवम्
brahmovāca | iti rudroktavacanaṁ lokācārasugarbhitam | śrutvāhaṁ nāradamune sāntvayannagadaṁ śivam
ब्रह्मा ने कहा - रुद्र के लोकाचार से परिपूर्ण इस वचन को सुनकर, हे नारदमुने! मैंने शिव को सान्त्वना देते हुए यह कहा।
श्लोक 9 (shiva.rudra.38.9)
ब्रह्मोवाच सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्यं सिद्धमित्यवधारय
brahmovāca satyarthaṁ yanmama suto vadati sma vṛṣadhvaja | tacchraṇuṣva nijāsādhyaṁ siddhamityavadhāraya
ब्रह्मा ने कहा - हे वृषध्वज! सती के विषय में मेरे पुत्र ने जो कहा, उसे सुनिये; जो आपको असाध्य लगता था, उसे अब सिद्ध हुआ समझिये।
श्लोक 10 (shiva.rudra.38.10)
देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः
deyā tasmai mayā putrī tadarthaṁ parikalpitā | mamābhīṣṭamidaṁ kāryaṁ tvadvākyādadhikaṁ punaḥ
'उसके लिये ही नियत की गयी अपनी पुत्री मुझे उसे देनी है' - यह मेरा भी अभीष्ट कार्य है, आपके वचन से भी अधिक।
श्लोक 11 (shiva.rudra.38.11)
मत्पुत्र्याराधितः शम्भुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोऽप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे
matputryārādhitaḥ śambhuretadarthaṁ svayaṁ punaḥ | so'pyanviṣyati māṁ yasmāttadā deyā mayā hare
'मेरी पुत्री द्वारा आराधित शम्भु इसी कारण स्वयं फिर मुझे ढूँढेंगे; तभी, हे हरे! मैं उसे दूँगा।'
श्लोक 12 (shiva.rudra.38.12)
शुभे लग्ने सुमुहूर्ते समागच्छतु सेऽन्तिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शम्भवे विधे
śubhe lagne sumuhūrte samāgacchatu se'ntikam | tadā dāsyāmi tanayāṁ bhikṣārthaṁ śambhave vidhe
'शुभ लग्न और उत्तम मुहूर्त में वे मेरे समीप आयें; तभी, हे विधे! मैं शम्भु को भिक्षा-रूप में अपनी पुत्री दूँगा।'
श्लोक 13 (shiva.rudra.38.13)
इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च
ityuvāca sa māṁ dakṣastasmāttvaṁ vṛṣabhadhvaja | śubhe muhūrte tadveśma gaccha tāmānayasva ca
इस प्रकार दक्ष ने मुझसे कहा था; अतः, हे वृषभध्वज! आप शुभ मुहूर्त में उसके घर जाइये और उसे ले आइये।
श्लोक 14 (shiva.rudra.38.14)
ब्रह्मोवाच इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकीं गतिमाश्रितः । उवाच विहसन् रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः
brahmovāca iti śrutvā mama vaco laukikīṁ gatimāśritaḥ | uvāca vihasan rudro mune māṁ bhaktavatsalaḥ
ब्रह्मा ने कहा - मेरे इस वचन को सुनकर, हे मुने! लोकाचार का आश्रय लेते हुए भक्तवत्सल रुद्र ने हँसते हुए मुझसे यह कहा।
श्लोक 15 (shiva.rudra.38.15)
रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर
rudra uvāca | gamiṣye bhavatā sārdhaṁ nāradena ca tadgṛham | ahameva jagatsraṣṭastasmāttvaṁ nāradaṁ smara
रुद्र ने कहा - मैं आपके और नारद के साथ उस घर को जाऊँगा; मैं ही जगत् का स्रष्टा हूँ (गणों का स्वामी हूँ), अतः आप नारद का स्मरण कीजिये।
श्लोक 16 (shiva.rudra.38.16)
मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे
marīcyādīn svaputrāṁśca mānasānapi saṁsmara | taiḥ sārdhaṁ dakṣanilayaṁ gamiṣye sagaṇo vidhe
मरीचि आदि अपने मानस पुत्रों का भी स्मरण कीजिये; उनके साथ, हे विधे! मैं भी अपने गणों सहित दक्ष के घर जाऊँगा।
श्लोक 17 (shiva.rudra.38.17)
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोऽहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यादीन्सुतांस्तथा
brahmovāca | ityājñapto'hamīśena lokācārapareṇa ha | saṁsmaraṁ nāradaṁ tvāṁ ca marīcyādīnsutāṁstathā
ब्रह्मा ने कहा - लोकाचार में तत्पर ईश्वर की इस आज्ञा को पाकर मैंने आपका, नारद का, और मरीचि आदि पुत्रों का स्मरण किया।
श्लोक 18 (shiva.rudra.38.18)
ततः समागताः सर्वे मानसास्तनयास्त्वया । मम स्मरणमात्रेण हृष्टास्ते द्रुतमादरात्
tataḥ samāgatāḥ sarve mānasāstanayāstvayā | mama smaraṇamātreṇa hṛṣṭāste drutamādarāt
तब मेरे स्मरण-मात्र से, हे नारद! आपके सहित वे सभी मानस पुत्र हर्षित होकर शीघ्र और आदरपूर्वक वहाँ आ गये।
श्लोक 19 (shiva.rudra.38.19)
विष्णुः समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । स स्वसैन्यैः कमलया गरुडारूढ एव च
viṣṇuḥ samāgatastūrṇaṁ smṛto rudreṇa śaivarāṭ | sa svasainyaiḥ kamalayā garuḍārūḍha eva ca
रुद्र द्वारा स्मरण किये गये शैवराज विष्णु भी शीघ्र ही अपनी सेना सहित, लक्ष्मी के साथ गरुड़ पर आरूढ़ होकर आ पहुँचे।
श्लोक 20 (shiva.rudra.38.20)
अथ चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निर्गच्छत्स महेश्वरः
atha caitrasite pakṣe nakṣatre bhagadaivate | trayodaśyāṁ dine bhānau nirgacchatsa maheśvaraḥ
तत्पश्चात् चैत्र के शुक्ल पक्ष में, भग-देवता वाले नक्षत्र में, त्रयोदशी के दिन, सूर्योदय के समय महेश्वर प्रस्थान करने लगे।
श्लोक 21 (shiva.rudra.38.21)
सर्वैः सुरगणैः सार्धं ब्रह्मविष्णुपुरःसरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शङ्करः
sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṁ brahmaviṣṇupuraḥsaraiḥ | tathā tairmunibhirgacchan sa babhau pathi śaṅkaraḥ
ब्रह्मा और विष्णु को आगे किये हुए समस्त देवगणों तथा उन मुनियों के साथ चलते हुए मार्ग में शंकर सुशोभित हुए।
श्लोक 22 (shiva.rudra.38.22)
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानन्दमनसामति
mārge samutsavo jāto devādīnāṁ ca gacchatām | tathā haragaṇānāṁ ca sānandamanasāmati
मार्ग में जाते हुए देवगणों का, तथा आनन्दित मन वाले हर के गणों का भी अत्यन्त उत्सव हो गया।
श्लोक 23 (shiva.rudra.38.23)
गजगोव्याघ्रसर्पाश्च जटा चन्द्रकला तथा । जग्मुः सर्वे भूषणत्वं यथायोग्यं शिवेच्छया
gajagovyāghrasarpāśca jaṭā candrakalā tathā | jagmuḥ sarve bhūṣaṇatvaṁ yathāyogyaṁ śivecchayā
हाथी, गाय, व्याघ्र, सर्प, जटा और चन्द्रकला - शिव की इच्छा से ये सभी यथायोग्य आभूषण-रूप हो गये।
श्लोक 24 (shiva.rudra.38.24)
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन वेगिना । सविष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः
tataḥ kṣaṇena balinā balīvardena veginā | saviṣṇupramukhaḥ prītyā prāpa dakṣālayaṁ haraḥ
तत्पश्चात् क्षणभर में ही अपने बलवान, वेगवान बैल पर सवार होकर विष्णु आदि सहित हर प्रसन्नतापूर्वक दक्ष के घर पहुँचे।
श्लोक 25 (shiva.rudra.38.25)
ततो दक्षो विनीतात्मा सम्प्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सम्मुखं तस्य संयुक्तः सकलैर्निजैः
tato dakṣo vinītātmā samprahṛṣṭatanūruhaḥ | prayayau sammukhaṁ tasya saṁyuktaḥ sakalairnijaiḥ
तब विनम्र हृदय, रोमांचित शरीर वाले दक्ष अपने समस्त बन्धुजनों सहित उनके स्वागत के लिये आगे गये।
श्लोक 26 (shiva.rudra.38.26)
सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्
sarve suragaṇāstatra svayaṁ dakṣeṇa satkṛtāḥ | pārśve śreṣṭhaṁ ca munibhirupaviṣṭā yathākramam
वहाँ समस्त देवगणों का दक्ष ने स्वयं सत्कार किया, और मुनियों के साथ श्रेष्ठजन क्रमशः पास में बैठाये गये।
श्लोक 27 (shiva.rudra.38.27)
परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षः समानयामास गृहाभ्यन्तरतः शिवम्
parivāryākhilāndevāngaṇāṁśca munibhiryathā | dakṣaḥ samānayāmāsa gṛhābhyantarataḥ śivam
समस्त देवताओं और गणों को मुनियों सहित घेरकर दक्ष शिव को घर के भीतर ले गये।
श्लोक 28 (shiva.rudra.38.28)
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्
atha dakṣaḥ prasannātmā svayaṁ sarveśvaraṁ haram | samānarca vidhānena dattvāsanamanuttamam
तब प्रसन्नचित्त दक्ष ने स्वयं सर्वेश्वर हर की विधिपूर्वक पूजा की और उन्हें सर्वोत्तम आसन दिया।
श्लोक 29 (shiva.rudra.38.29)
ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः
tato viṣṇuṁ ca māṁ viprānsurānsarvāngaṇāṁstathā | pūjayāmāsa sadbhaktyā yathocitavidhānataḥ
फिर उन्होंने विष्णु को, मुझे, ब्राह्मणों को, समस्त देवताओं को और गणों को भी यथोचित विधि से सद्भक्तिपूर्वक पूजा।
श्लोक 30 (shiva.rudra.38.30)
कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः
kṛtvā yathocitāṁ pūjāṁ teṣāṁ pūjyādibhistathā | cakāra saṁvidaṁ dakṣo munibhirmānasaiḥ punaḥ
उन सबकी यथोचित पूजा, आदर के अनुक्रम में, करके दक्ष ने पुनः मानस-पुत्र मुनियों के साथ वार्तालाप किया।
श्लोक 31 (shiva.rudra.38.31)
ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो
tato māṁ pitaraṁ prāha dakṣaḥ prītyā hi matsutaḥ | praṇipatya tvayā karma kāryaṁ vaivāhikaṁ vibho
तब मेरा पुत्र दक्ष स्नेहपूर्वक मुझ पितामह से बोला, प्रणाम करके - 'हे विभो! अब विवाह-कर्म आपके द्वारा सम्पन्न होना चाहिये'।
श्लोक 32 (shiva.rudra.38.32)
वाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा
vāḍhamityahamapyuktvā prahṛṣṭenāntarātmanā | samutthāya tato'kārṣaṁ tatkāryamakhilaṁ tathā
'ऐसा ही हो' कहकर मैं भी हर्षित अन्तरात्मा से उठा और तब वह सम्पूर्ण कार्य मैंने सम्पन्न किया।
श्लोक 33 (shiva.rudra.38.33)
ततः शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सतीं निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शम्भवे
tataḥ śubhe muhūrte hi lagne grahabalānvite | satīṁ nijasutāṁ dakṣo dadau harṣeṇa śambhave
तत्पश्चात् ग्रहबल से युक्त शुभ लग्न और मुहूर्त में दक्ष ने हर्षपूर्वक अपनी पुत्री सती शम्भु को दे दी।
श्लोक 34 (shiva.rudra.38.34)
उद्वाहविधिना सोऽपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः
udvāhavidhinā so'pi pāṇiṁ jagrāha harṣitaḥ | dākṣāyaṇyā varatanostadānīṁ vṛṣabhadhvajaḥ
उस समय विवाह-विधि के अनुसार हर्षित वृषभध्वज वर ने दाक्षायणी का पाणिग्रहण किया।
श्लोक 35 (shiva.rudra.38.35)
अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुः सर्वे संस्तुतिभिः तोषयामासुरीश्वरम्
ahaṁ haristvadādyā vai munayaśca surā gaṇāḥ | nemuḥ sarve saṁstutibhiḥ toṣayāmāsurīśvaram
मैं, हरि, आप और अन्य मुनि, देवता और गणों ने भी स्तुतियों से प्रणाम करके ईश्वर को सन्तुष्ट किया।
श्लोक 36 (shiva.rudra.38.36)
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरःसरः । आनन्दं परमं जग्मुः सर्वे मुनिगणाः सुराः
samutsavo mahānāsīnnṛtyagānapuraḥsaraḥ | ānandaṁ paramaṁ jagmuḥ sarve munigaṇāḥ surāḥ
नृत्य-गान से पूर्ण एक महान उत्सव हुआ; समस्त मुनिगण और देवता परम आनन्द को प्राप्त हुए।
श्लोक 37 (shiva.rudra.38.37)
कन्यां दत्त्वा कृतार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मङ्गलालयम्
kanyāṁ dattvā kṛtārtho'bhūttadā dakṣo hi matsutaḥ | śivāśivau prasannau ca nikhilaṁ maṅgalālayam
कन्यादान करके मेरा पुत्र दक्ष उस समय कृतार्थ हो गया; शिवा और शिव दोनों प्रसन्न हुए, और सर्वत्र मंगल का ही आलय बन गया।