Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 40

सती का विवाहोत्सव

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41

श्लोक 1 (shiva.rudra.40.1)

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्त वरप्रभो । श्रावितं चरितं शम्भोरद्भुतं मङ्गलायनम्

nārada uvāca | brahman vidhe mahābhāga śivabhakta varaprabho | śrāvitaṁ caritaṁ śambhoradbhutaṁ maṅgalāyanam

नारद ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे विधे! हे महाभाग! हे शिवभक्त! हे वरप्रभो! मैंने शम्भु का यह अद्भुत, मंगलकारी चरित्र सुना।

श्लोक 2 (shiva.rudra.40.2)

ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः । सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्

tataḥ kimabhavattāta kathyatāṁ śaśimaulinaḥ | satyāśca caritaṁ divyaṁ sarvāghaughavināśanam

हे तात! उसके बाद क्या हुआ? चन्द्रमौलि शिव और सती का वह दिव्य, सभी पापों के समूह का नाश करने वाला चरित्र बताइये।

श्लोक 3 (shiva.rudra.40.3)

ब्रह्मोवाच । निवृत्ते शङ्करे चास्मद्वधाद्भक्तानुकम्पिनि । अभवन्निर्भयाः सर्वे सुखिनः सुप्रसन्नकाः

brahmovāca | nivṛtte śaṅkare cāsmadvadhādbhaktānukampini | abhavannirbhayāḥ sarve sukhinaḥ suprasannakāḥ

ब्रह्मा ने कहा - भक्तों पर दया करने वाले शंकर के मेरे वध से निवृत्त होने पर सभी निर्भय, सुखी और प्रसन्न हो गये।

श्लोक 4 (shiva.rudra.40.4)

नतस्कन्धाः साञ्जलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते । तुष्टुवुः शङ्करं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा

nataskandhāḥ sāñjalayaḥ praṇemurnikhilāśca te | tuṣṭuvuḥ śaṅkaraṁ bhaktyā cakrurjayaravaṁ mudā

उन सबने सिर झुकाकर, हाथ जोड़कर प्रणाम किया; भक्तिपूर्वक शंकर की स्तुति की और हर्षपूर्वक जय-जयकार किया।

श्लोक 5 (shiva.rudra.40.5)

एतस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने । अस्तवं शङ्करं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः

etasminneva kāle'haṁ prasanno nirbhayo mune | astavaṁ śaṅkaraṁ bhaktyā vividhaiśca śubhastavaiḥ

हे मुने! उसी समय मैं भी प्रसन्न और निर्भय होकर विविध शुभ स्तोत्रों से भक्तिपूर्वक शंकर की स्तुति करने लगा।

श्लोक 6 (shiva.rudra.40.6)

ततस्तुष्टमनाः शम्भुर्बहुलीलाकरः प्रभुः । मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा

tatastuṣṭamanāḥ śambhurbahulīlākaraḥ prabhuḥ | mune māṁ samuvācedaṁ sarveṣāṁ śṛṇvatāṁ tadā

तब सन्तुष्ट मन वाले, अनेक लीलाएँ करने वाले प्रभु शम्भु ने, हे मुने! सबके सुनते हुए मुझसे यह कहा।

श्लोक 7 (shiva.rudra.40.7)

रुद्र उवाच । ब्रह्मन् तात प्रसन्नोऽहं निर्भयस्त्वं भवाधुना । स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्

rudra uvāca | brahman tāta prasanno'haṁ nirbhayastvaṁ bhavādhunā | svaśīrṣaṁ spṛśa hastena madājñāṁ kurvasaṁśayam

रुद्र ने कहा - हे ब्रह्मन्! हे तात! मैं प्रसन्न हूँ, अब निर्भय हो जाओ; अपने ही हाथ से अपने सिर को स्पर्श करो, निःसंदेह मेरी यह आज्ञा मानो।

श्लोक 8 (shiva.rudra.40.8)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः । स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्

brahmovāca | ityākarṇya vacaḥ śambhorbahulīlākṛtaḥ prabhoḥ | spṛśan svaṁ kaṁ tathā bhūtvā prāṇamaṁ vṛṣabhadhvajam

ब्रह्मा ने कहा - बहुत लीला करने वाले प्रभु शम्भु का यह वचन सुनकर, अपने ही सिर को स्पर्श करके, वैसा होकर मैंने वृषभध्वज को प्रणाम किया।

श्लोक 9 (shiva.rudra.40.9)

यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना । तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्

yāvadevamahaṁ svaṁ kaṁ spṛśāmi nijapāṇinā | tāvattatra sthitaṁ sadyastadrūpavṛṣavāhanam

जैसे ही मैंने अपने ही हाथ से अपने सिर को स्पर्श किया, वैसे ही वहाँ तत्काल उसी रूप का, बैल पर सवार, एक स्वरूप स्थित हो गया।

श्लोक 10 (shiva.rudra.40.10)

ततो लज्जापरीताङ्गः स्थितश्चाहमधोमुखः । इन्द्राद्यैरमरैः सर्वैः सुदृष्टः सर्वतः स्थितैः

tato lajjāparītāṅgaḥ sthitaścāhamadhomukhaḥ | indrādyairamaraiḥ sarvaiḥ sudṛṣṭaḥ sarvataḥ sthitaiḥ

तब लज्जा से आवृत शरीर वाला मैं मुँह नीचा किये खड़ा रहा, चारों ओर खड़े इन्द्र आदि समस्त देवताओं द्वारा भलीभाँति देखा जाता हुआ।

श्लोक 11 (shiva.rudra.40.11)

अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् । प्रावोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति

athāhaṁ lajjayāviṣṭaḥ praṇipatya maheśvaram | prāvocaṁ saṁstutiṁ kṛtvā kṣamyatāṁ kṣamyatāmiti

तब लज्जा से आविष्ट होकर, महेश्वर को प्रणाम करके, स्तुति करते हुए मैंने कहा - 'क्षमा कीजिये, क्षमा कीजिये'।

श्लोक 12 (shiva.rudra.40.12)

अस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो । निग्रहं च तथा न्यायं येन पापं प्रयातु मे

asya pāpasya śuddhyarthaṁ prāyaścittaṁ vada prabho | nigrahaṁ ca tathā nyāyaṁ yena pāpaṁ prayātu me

हे प्रभो! इस पाप की शुद्धि के लिये प्रायश्चित्त और उचित दण्ड भी बताइये, जिससे मेरा यह पाप दूर हो जाये।

श्लोक 13 (shiva.rudra.40.13)

इत्युक्तस्तु मया शम्भुरुवाच प्रणतं हि माम् । सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः

ityuktastu mayā śambhuruvāca praṇataṁ hi mām | suprasannataro bhūtvā sarveśo bhaktavatsalaḥ

मेरे इस प्रकार कहने पर सर्वेश्वर, भक्तवत्सल शम्भु ने अत्यन्त प्रसन्न होकर प्रणत मुझसे यह कहा।

श्लोक 14 (shiva.rudra.40.14)

शम्भुरुवाच । अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि । तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः

śambhuruvāca | anenaiva svarūpeṇa madadhiṣṭhitakena hi | tapaḥ kuru prasannātmā madārādhanatatparaḥ

शम्भु ने कहा - मेरे द्वारा अधिष्ठित इसी स्वरूप में, प्रसन्नचित्त होकर, मेरी आराधना में तत्पर रहकर तप करो।

श्लोक 15 (shiva.rudra.40.15)

ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ । साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्

khyātiṁ yāsyasi sarvatra nāmnā rudraśiraḥ kṣitau | sādhakaḥ sarvakṛtyānāṁ tejobhājāṁ dvijanmanām

पृथ्वी पर तुम 'रुद्रशिरस्' नाम से सर्वत्र प्रसिद्ध होओगे, तेजस्वी द्विजों के समस्त कार्यों को सिद्ध करने वाले।

श्लोक 16 (shiva.rudra.40.16)

मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्यं त्वयाधुना । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले

manuṣyāṇāmidaṁ kṛtyaṁ yasmādvīryaṁ tvayādhunā | tasmāttvaṁ mānuṣo bhūtvā vicariṣyasi bhūtale

चूँकि तुमने अभी मनुष्यों जैसा यह कर्म किया है, अतः तुम मानुष रूप धारण करके पृथ्वी पर विचरण करोगे।

श्लोक 17 (shiva.rudra.40.17)

यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति । किमेतद् ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः

yastvāṁ cānena rūpeṇa dṛṣṭvā kau vicariṣyati | kimetad brahmaṇo mūrdhni vadanniti purāntakaḥ

जो भी तुम्हें इस रूप में देखकर पूछेगा - 'ब्रह्मा के सिर पर यह क्या है?' - ऐसा त्रिपुरान्तक कहते हैं।

श्लोक 18 (shiva.rudra.40.18)

ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः । परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यः स यास्यति

tataste ceṣṭitaṁ sarvaṁ kautukācchroṣyatīti yaḥ | paradārakṛtāttyāgānmuktiṁ sadyaḥ sa yāsyati

तत्पश्चात् जो भी कौतुकवश तुम्हारी इस सम्पूर्ण घटना को सुनेगा, वह परस्त्री-सम्बन्धी त्याग के कारण शीघ्र ही मुक्ति पायेगा।

श्लोक 19 (shiva.rudra.40.19)

यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यं ते कीर्तयिष्यति । तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति

yathā yathā janaścaitatkṛtyaṁ te kīrtayiṣyati | tathā tathā viśuddhiste pāpasyāsya bhaviṣyati

जिस-जिस मात्रा में लोग तुम्हारे इस कर्म का कीर्तन करेंगे, उतनी ही मात्रा में तुम्हारे इस पाप की शुद्धि होती जायेगी।

श्लोक 20 (shiva.rudra.40.20)

एतदेव हि ते ब्रह्मन् प्रायश्चित्तं मयेरितम् । जनहास्यकरं लोके तव गर्हाकरं परम्

etadeva hi te brahman prāyaścittaṁ mayeritam | janahāsyakaraṁ loke tava garhākaraṁ param

हे ब्रह्मन्! यही मैंने तुम्हारे लिये प्रायश्चित्त बताया है - संसार में लोगों के लिये हास्य का कारण, किन्तु तुम्हारी निन्दा को दूर करने का परम उपाय।

श्लोक 21 (shiva.rudra.40.21)

एतच्च तव वीर्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् । कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति

etacca tava vīryaṁ hi patitaṁ vedimadhyagam | kāmārtasya mayā dṛṣṭaṁ naitaddhāryaṁ bhaviṣyati

और कामातुर तुम्हारा जो यह वीर्य वेदी के मध्य गिरा हुआ मैंने देखा है, वह ऐसे ही नहीं रहने दिया जायेगा।

श्लोक 22 (shiva.rudra.40.22)

चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव । तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयङ्कराः

caturbindumitaṁ retaḥ patitaṁ yatkṣitau tava | tanmitāstoyadā vyomni bhaveyuḥ pralayaṅkarāḥ

पृथ्वी पर गिरा हुआ तुम्हारा जो चार बूँदों का वीर्य है, उसके बराबर संख्या में आकाश में प्रलय करने वाले मेघ उत्पन्न होंगे।

श्लोक 23 (shiva.rudra.40.23)

एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् । तद्रेतसः समभवंस्तन्मिताश्च बलाहकाः

etasminnantare tatra devarṣīṇāṁ puro drutam | tadretasaḥ samabhavaṁstanmitāśca balāhakāḥ

इसी बीच वहाँ देव-ऋषियों के समक्ष उसी वीर्य से शीघ्र ही उतनी ही संख्या में मेघ उत्पन्न हो गये।

श्लोक 24 (shiva.rudra.40.24)

संवर्तकस्तथावर्तः पुष्करो द्रोण एव च । एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयङ्कराः

saṁvartakastathāvartaḥ puṣkaro droṇa eva ca | ete caturvidhāstāta mahāmeghā layaṅkarāḥ

हे तात! संवर्तक, आवर्त, पुष्कर और द्रोण - ये चार प्रकार के महामेघ प्रलयकारी हैं।

श्लोक 25 (shiva.rudra.40.25)

गर्जन्तश्चाथ मुञ्चन्तस्तोयानीषच्छिवेच्छया । फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः

garjantaścātha muñcantastoyānīṣacchivecchayā | phelurvyomni muniśreṣṭha toyadāste kadāravāḥ

हे मुनिश्रेष्ठ! शिव की इच्छा से गर्जना करते और थोड़ा-थोड़ा जल छोड़ते हुए वे कठोर स्वर वाले मेघ आकाश में फैल गये।

श्लोक 26 (shiva.rudra.40.26)

तैस्तु सञ्छादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शङ्करः । प्रशान् दाक्षायणी देवी भृशं शान्तोऽभवद् द्रुतम्

taistu sañchādite vyomni sugarjadbhiśca śaṅkaraḥ | praśān dākṣāyaṇī devī bhṛśaṁ śānto'bhavad drutam

उन ज़ोर से गरजते मेघों से आकाश ढक जाने पर शंकर शीघ्र ही अत्यन्त शान्त हो गये, और दाक्षायणी देवी भी शान्त हो गयीं।

श्लोक 27 (shiva.rudra.40.27)

अथ चाहं वीतभयः शङ्करस्याज्ञया तदा । शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने

atha cāhaṁ vītabhayaḥ śaṅkarasyājñayā tadā | śeṣaṁ vaivāhikaṁ karma samāptimanayaṁ mune

हे मुने! तब भयरहित होकर मैंने शंकर की आज्ञा से शेष विवाह-कर्म पूर्ण किया।

श्लोक 28 (shiva.rudra.40.28)

पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः । सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता

papāta puṣpavṛṣṭiśca śivāśivaśiraskayoḥ | sarvatra ca muniśreṣṭha mudā devagaṇojjhitā

हे मुनिश्रेष्ठ! सर्वत्र देवगणों द्वारा हर्षपूर्वक छोड़ी गयी पुष्पवर्षा शिवा-शिव दोनों के सिर पर गिरने लगी।

श्लोक 29 (shiva.rudra.40.29)

वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च । पठत्सु विप्रवर्गेषु वेदान् भक्त्यान्वितेषु च

vādyamāneṣu vādyeṣu gāyamāneṣu teṣu ca | paṭhatsu vipravargeṣu vedān bhaktyānviteṣu ca

वाद्य बज रहे थे, गीत गाये जा रहे थे, और भक्तिभाव से युक्त ब्राह्मणों के समूह वेदों का पाठ कर रहे थे,

श्लोक 30 (shiva.rudra.40.30)

रम्भादिषु पुरन्ध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् । महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद

rambhādiṣu purandhrīṣu nṛtyamānāsu sādaram | mahotsavo mahānāsīddevapatnīṣu nārada

हे नारद! रम्भा आदि अप्सराओं के आदरपूर्वक नृत्य करने पर, देवपत्नियों के मध्य एक महान उत्सव हुआ।

श्लोक 31 (shiva.rudra.40.31)

अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः । प्राह मां प्राञ्जलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः

atha karmavitāneśaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ | prāha māṁ prāñjaliṁ prītyā laukikīṁ gatimāśritaḥ

तब उस सम्पूर्ण अनुष्ठान के स्वामी, प्रसन्न परमेश्वर ने लौकिक व्यवहार का आश्रय लेते हुए हाथ जोड़े मुझसे प्रेमपूर्वक यह कहा।

श्लोक 32 (shiva.rudra.40.32)

ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् । प्रसन्नोऽस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्

īśvara uvāca | he brahman sukṛtaṁ karma sarvaṁ vaivāhikaṁ ca yat | prasanno'smi tvamācāryo dadyāṁ te dakṣiṇāṁ ca kām

ईश्वर ने कहा - हे ब्रह्मन्! सम्पूर्ण विवाह-कर्म भलीभाँति सम्पन्न हुआ; मैं प्रसन्न हूँ, तुम आचार्य हो, तुम्हें मैं कौन-सी दक्षिणा दूँ?

श्लोक 33 (shiva.rudra.40.33)

याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम

yācasva tāṁ surajyeṣṭha yadyapi syātsudurlabhā | brūhi śīghraṁ mahābhāga nādeyaṁ vidyate mama

हे देवश्रेष्ठ! भले ही वह अत्यन्त दुर्लभ हो, माँग लो; हे महाभाग! शीघ्र कहो, मेरे पास कुछ भी अदेय नहीं है।

श्लोक 34 (shiva.rudra.40.34)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः सोऽहं शङ्करस्य कृताञ्जलिः । मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः

brahmovāca | ityākarṇya vacaḥ so'haṁ śaṅkarasya kṛtāñjaliḥ | mune'vocaṁ vinītātmā praṇamyeśaṁ muhurmuhuḥ

ब्रह्मा ने कहा - हे मुने! यह वचन सुनकर मैं शंकर से हाथ जोड़कर, विनम्र होकर, बारम्बार प्रभु को प्रणाम करके यह बोला।

श्लोक 35 (shiva.rudra.40.35)

यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योऽस्म्यहं यदि । तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्

yadi prasanno deveśa varayogyo'smyahaṁ yadi | tatkuru tvaṁ maheśāna suprītyā yadvadāmyaham

हे देवेश! यदि आप प्रसन्न हैं और यदि मैं वर पाने योग्य हूँ, तो हे महेशान! मैं जो कहता हूँ प्रेमपूर्वक वही कीजिये।

श्लोक 36 (shiva.rudra.40.36)

अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर । त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये

anenaiva tu rūpeṇa vedyāmasyāṁ maheśvara | tvayā stheyaṁ sadaivātra nṛṇāṁ pāpaviśuddhaye

हे महेश्वर! इसी रूप में, इसी वेदी पर, मनुष्यों के पापों की शुद्धि के लिये आप सदा यहीं स्थित रहें।

श्लोक 37 (shiva.rudra.40.37)

येनास्य सन्निधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशिशेखर । तपः कुर्यां विनाशाय स्वपापस्यास्य शङ्कर

yenāsya sannidhau kṛtvā svāśramaṁ śaśiśekhara | tapaḥ kuryāṁ vināśāya svapāpasyāsya śaṅkara

हे शशिशेखर! जिससे इसके समीप अपना आश्रम बनाकर मैं अपने इस पाप के नाश के लिये तप कर सकूँ, हे शंकर!

श्लोक 38 (shiva.rudra.40.38)

चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते । सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः

caitraśuklatrayodaśyāṁ nakṣatre bhagadaivate | sūryavāre ca yo bhaktyā vīkṣeta bhuvi mānavaḥ

चैत्र की शुक्ल त्रयोदशी को, भग-देवता वाले नक्षत्र में, रविवार के दिन जो मनुष्य भक्तिपूर्वक पृथ्वी पर इसका दर्शन करे -

श्लोक 39 (shiva.rudra.40.39)

तदैव तस्य पापानि प्रयान्तु हर सङ्क्षयम् । वर्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यन्तु सर्वशः

tadaiva tasya pāpāni prayāntu hara saṅkṣayam | vardhate vipulaṁ puṇyaṁ rogā naśyantu sarvaśaḥ

- हे हर! उसी क्षण उसके पाप पूर्णतः नष्ट हो जायें; प्रचुर पुण्य बढ़े, और सभी रोग पूर्णतः नष्ट हो जायें।

श्लोक 40 (shiva.rudra.40.40)

या नारी दुर्भगा वन्ध्या काणा रूपविवर्जिता । सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा सम्भवेद् ध्रुवम्

yā nārī durbhagā vandhyā kāṇā rūpavivarjitā | sāpi tvaddarśanādeva nirdoṣā sambhaved dhruvam

जो स्त्री दुर्भाग्यशाली, बाँझ, काणी या रूपहीन हो, वह भी आपके दर्शन-मात्र से निश्चय ही सभी दोषों से रहित हो जाये।

श्लोक 41 (shiva.rudra.40.41)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् । तथास्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

brahmovāca | ityākarṇya vaco me hi svātmasarvasukhāvaham | tathāstviti śivaḥ prāha suprasannena cetasā

ब्रह्मा ने कहा - अपने लिये भी सर्वथा सुखदायक मेरे इस वचन को सुनकर शिव ने अत्यन्त प्रसन्नचित्त होकर 'तथास्तु' कहा।

श्लोक 42 (shiva.rudra.40.42)

शिव उवाच । हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः । स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे

śiva uvāca | hitāya sarvalokasya vedyāṁ tasyāṁ vyavasthitaḥ | sthāsyāmi sahitaḥ patnyā satyā tvadvacanādvidhe

शिव ने कहा - हे विधे! समस्त लोक के हित के लिये, तुम्हारे इस वचन से, इसी वेदी पर स्थित होकर मैं अपनी पत्नी सती सहित यहीं रहूँगा।

श्लोक 43 (shiva.rudra.40.43)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः । उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्

brahmovāca | ityuktvā bhagavāṁstatra sabhāryo vṛṣabhadhvajaḥ | uvāca vedimadhyastho mūrtiṁ kṛtvāṁśarūpiṇīm

ब्रह्मा ने कहा - ऐसा कहकर वहाँ पत्नी सहित भगवान वृषभध्वज ने वेदी के मध्य में स्थित होकर अपना एक अंशरूप स्वरूप स्थापित कर दिया।

श्लोक 44 (shiva.rudra.40.44)

ततो दक्षं समामन्त्र्य शङ्करः परमेश्वरः । पत्न्या सत्या गन्तुमना अभूत्स्वजनवत्सलः

tato dakṣaṁ samāmantrya śaṅkaraḥ parameśvaraḥ | patnyā satyā gantumanā abhūtsvajanavatsalaḥ

तत्पश्चात् दक्ष से विदा लेकर, अपने भक्तों पर स्नेह रखने वाले परमेश्वर शंकर पत्नी सती सहित जाने के लिये उद्यत हुए।

श्लोक 45 (shiva.rudra.40.45)

एतस्मिन्नन्तरे दक्षो विनयावनतः सुधीः । साञ्जलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्

etasminnantare dakṣo vinayāvanataḥ sudhīḥ | sāñjalirnatakaḥ prītyā tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

इसी बीच बुद्धिमान दक्ष विनयपूर्वक झुककर, हाथ जोड़कर, प्रेमपूर्वक प्रणाम करते हुए वृषभध्वज की स्तुति करने लगे।

श्लोक 46 (shiva.rudra.40.46)

विष्ण्वादयः सुराः सर्वे मुनयश्च गणास्तदा । नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा

viṣṇvādayaḥ surāḥ sarve munayaśca gaṇāstadā | natvā saṁstūya vividhaṁ cakrurjayaravaṁ mudā

विष्णु आदि सभी देवगण, मुनि और गण भी उस समय प्रणाम करके विविध प्रकार से स्तुति करते हुए हर्षपूर्वक जय-जयकार करने लगे।

श्लोक 47 (shiva.rudra.40.47)

आरोप्य वृषभे शम्भुः सतीं दक्षाज्ञया मुदा । जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थः स्वयं प्रभुः

āropya vṛṣabhe śambhuḥ satīṁ dakṣājñayā mudā | jagāma himavatprasthaṁ vṛṣabhasthaḥ svayaṁ prabhuḥ

दक्ष की आज्ञा से हर्षपूर्वक सती को बैल पर बिठाकर, स्वयं भी बैल पर सवार होकर प्रभु शम्भु हिमालय की उपत्यका को चल पड़े।

श्लोक 48 (shiva.rudra.40.48)

अथ सा शङ्कराभ्याशे सुदती चारुहासिनी । विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रान्ते कालिका यथा

atha sā śaṅkarābhyāśe sudatī cāruhāsinī | vireje vṛṣabhasthā vai candrānte kālikā yathā

तब सुन्दर दन्त पंक्ति और मनोहर हास्य वाली वह शंकर के समीप बैल पर बैठी हुई, मानो चन्द्रमा के पास कालिका की भाँति सुशोभित हुई।

श्लोक 49 (shiva.rudra.40.49)

विष्ण्वादयः सुराः सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः । दक्षोऽपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः

viṣṇvādayaḥ surāḥ sarve marīcyādyāstatharṣayaḥ | dakṣo'pi mohitaścāsīttathānye niścalā janāḥ

विष्णु आदि सभी देवगण, मरीचि आदि ऋषिगण, तथा दक्ष भी और वहाँ खड़े अन्य सभी स्थिर लोग मोहित हो गये।

श्लोक 50 (shiva.rudra.40.50)

केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायन्तः सुस्वरं परे । शिवं शिवयशः शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा

kecidvādyānvādayanto gāyantaḥ susvaraṁ pare | śivaṁ śivayaśaḥ śuddhamanujagmuḥ śivaṁ mudā

कुछ लोग वाद्य बजाते हुए, कुछ मधुर स्वर में गाते हुए, हर्षपूर्वक शिव की पवित्र कीर्ति और स्वयं शिव के पीछे चलने लगे।

श्लोक 51 (shiva.rudra.40.51)

मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना । स्वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः

madhyamārgādvisṛṣṭo hi dakṣaḥ prītyātha śambhunā | svadhāma prāpa sagaṇaḥ śambhuḥ premasamākulaḥ

मार्ग के मध्य से ही शम्भु द्वारा प्रेमपूर्वक विदा किये गये दक्ष अपने धाम को लौट गये, और प्रेम में विह्वल शम्भु अपने गणों सहित आगे बढ़े।

श्लोक 52 (shiva.rudra.40.52)

विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याः शम्भुना पुनरेव ते । अनुजग्मुः शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा

visṛṣṭā api viṣṇvādyāḥ śambhunā punareva te | anujagmuḥ śivaṁ bhaktyā surāḥ paramayā mudā

विदा किये जाने पर भी विष्णु आदि देवगण पुनः भक्तिपूर्वक और परम हर्ष के साथ शिव के पीछे-पीछे चलने लगे।

श्लोक 53 (shiva.rudra.40.53)

तैः सर्वैः सगणैः शम्भुः सत्या च स्वस्त्रिया युतः । प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद् गिरिशोभितम्

taiḥ sarvaiḥ sagaṇaiḥ śambhuḥ satyā ca svastriyā yutaḥ | prāpa svaṁ dhāma saṁhṛṣṭo himavad giriśobhitam

उन सभी गणों और अपनी पत्नी सती सहित प्रसन्न शम्भु हिमालय पर्वत से सुशोभित अपने धाम को जा पहुँचे।

श्लोक 54 (shiva.rudra.40.54)

तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा । मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्

tatra gatvākhilāndevānmunīnapi parāṁstathā | mudā visarjayāmāsa bahu sammānya sādaram

वहाँ जाकर उन्होंने समस्त देवताओं और अन्य श्रेष्ठ मुनियों को भी बड़े आदर और सम्मान के साथ हर्षपूर्वक विदा किया।

श्लोक 55 (shiva.rudra.40.55)

शम्भुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदिताननाः । स्वं स्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयः सुराः

śambhumābhāṣya te sarve viṣṇvādyā muditānanāḥ | svaṁ svaṁ dhāma yayurnatvā stutvā ca munayaḥ surāḥ

प्रसन्नमुख विष्णु आदि सभी उन शम्भु को सम्बोधित करके, प्रणाम और स्तुति करके, मुनि और देवगण अपने-अपने धाम को चले गये।

श्लोक 56 (shiva.rudra.40.56)

शिवोऽपि मुदितोऽत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया । हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः

śivo'pi mudito'tyarthaṁ svapatnyā dakṣakanyayā | himavatprasthasaṁstho hi vijahāra bhavānugaḥ

शिव भी अपनी पत्नी दक्ष-कन्या के साथ अत्यन्त प्रसन्न होकर हिमालय की उपत्यका में स्थित रहते हुए भाव-सहित विहार करने लगे।

श्लोक 57 (shiva.rudra.40.57)

ततः स शङ्करः सत्या सगणः सूतिकृन्मुने । प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलासं पर्वतोत्तमम्

tataḥ sa śaṅkaraḥ satyā sagaṇaḥ sūtikṛnmune | prāpa svaṁ dhāma saṁhṛṣṭaḥ kailāsaṁ parvatottamam

हे मुने! तत्पश्चात् सृष्टि के मूल कारण शंकर सती और अपने गणों सहित प्रसन्नतापूर्वक अपने धाम, पर्वतश्रेष्ठ कैलास को जा पहुँचे।

श्लोक 58 (shiva.rudra.40.58)

एतद् वः सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराभवत् । विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायम्भुवान्तरे

etad vaḥ sarvamākhyātaṁ yathā tasya purābhavat | vivāho vṛṣayānasya manusvāyambhuvāntare

स्वायम्भुव मन्वन्तर में हुआ बैल पर सवार होने वाले उन शिव का यह विवाह-चरित्र, जैसा पहले हुआ था, वह सब तुम्हें बता दिया गया।

श्लोक 59 (shiva.rudra.40.59)

विवाहसमये यज्ञे प्रारम्भे वा शृणोति यः । एतदाख्यानमव्यग्रः सम्पूज्य वृषभध्वजम्

vivāhasamaye yajñe prārambhe vā śṛṇoti yaḥ | etadākhyānamavyagraḥ sampūjya vṛṣabhadhvajam

जो कोई भी विवाह के समय या यज्ञ के आरम्भ में एकाग्रचित्त होकर वृषभध्वज की भलीभाँति पूजा करके यह आख्यान सुनता है -

श्लोक 60 (shiva.rudra.40.60)

तस्याविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् । शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्

tasyāvighnaṁ bhavetsarvaṁ karma vaivāhikaṁ ca yat | śubhākhyamaparaṁ karma nirvighnaṁ sarvadā bhavet

- उसके विवाह-सम्बन्धी सभी कार्य निर्विघ्न होंगे, और अन्य कोई भी शुभ कार्य सदा बाधारहित होगा।

श्लोक 61 (shiva.rudra.40.61)

कन्या च सुखसौभाग्यशीलाचारगुणान्विता । साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्

kanyā ca sukhasaubhāgyaśīlācāraguṇānvitā | sādhvī syātputriṇī prītyā śrutvākhyānamidaṁ śubham

और यह शुभ आख्यान प्रेमपूर्वक सुनने वाली कन्या सुख, सौभाग्य, शील, सदाचार और गुणों से सम्पन्न, पतिव्रता और सन्तानवती हो।

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41