रुद्र संहिता · अध्याय 53
वीरभद्रयात्रा
श्लोक 1 (shiva.rudra.53.1)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोऽतिसन्तुष्टः प्रणनाम महेश्वरम्
brahmovāca | ityuktaṁ śrīmaheśasya śrutvā vacanamādarāt | vīrabhadro'tisantuṣṭaḥ praṇanāma maheśvaram
ब्रह्मा ने कहा — श्री महेश का यह वचन आदरपूर्वक सुनकर वीरभद्र अत्यंत संतुष्ट हुए और महेश्वर को प्रणाम किया।
श्लोक 2 (shiva.rudra.53.2)
शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । प्रचचाल ततः शीघ्रं वीरभद्रो मखं प्रति
śāsanaṁ śirasā dhṛtvā devadevasya śūlinaḥ | pracacāla tataḥ śīghraṁ vīrabhadro makhaṁ prati
देवदेव शूलधारी की आज्ञा को मस्तक पर धारण कर, वीरभद्र फिर शीघ्र ही यज्ञ की ओर चल पड़े।
श्लोक 3 (shiva.rudra.53.3)
शिवोऽथ प्रेषयामास शोभार्थं कोटिशो गणान् । तेन सार्धं महावीरान्प्रलयानलसन्निभान्
śivo'tha preṣayāmāsa śobhārthaṁ koṭiśo gaṇān | tena sārdhaṁ mahāvīrānpralayānalasannibhān
तब शिव ने उनकी शोभा बढ़ाने के लिए करोड़ों गणों को भेजा, उनके साथ प्रलयाग्नि के समान महावीर भी थे।
श्लोक 4 (shiva.rudra.53.4)
अथ ते वीरभद्रस्य पुरतः प्रबला गणाः । पश्चादपि ययुर्वीराः कुतूहलकरा गणाः
atha te vīrabhadrasya purataḥ prabalā gaṇāḥ | paścādapi yayurvīrāḥ kutūhalakarā gaṇāḥ
तब वे बलशाली गण वीरभद्र के आगे-आगे चले, और उत्सुक वीर गण उनके पीछे-पीछे भी चले।
श्लोक 5 (shiva.rudra.53.5)
वीरभद्रसमेता ये गणाः शतसहस्रशः । पार्षदाः कालकालस्य सर्वे रुद्रस्वरूपिणः
vīrabhadrasametā ye gaṇāḥ śatasahasraśaḥ | pārṣadāḥ kālakālasya sarve rudrasvarūpiṇaḥ
वीरभद्र के साथ चलने वाले वे गण लाखों की संख्या में थे — काल के भी काल के पार्षद, सब रुद्र के ही स्वरूप।
श्लोक 6 (shiva.rudra.53.6)
गणैः समेतः किल तैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः । सहस्रबाहुर्भुजगाधिपाढ्यो ययौ रथस्थः प्रबलोऽतिभीकरः
gaṇaiḥ sametaḥ kila tairmahātmā sa vīrabhadro haraveṣabhūṣaṇaḥ | sahasrabāhurbhujagādhipāḍhyo yayau rathasthaḥ prabalo'tibhīkaraḥ
उन गणों से घिरे हुए, हर के ही वेष-भूषण धारण किये महात्मा वीरभद्र, सहस्र-भुज, नाग-राजों से अलंकृत, अत्यंत बलशाली और भयंकर, रथ पर चढ़कर चले।
श्लोक 7 (shiva.rudra.53.7)
नल्वानं च सहस्रे द्वे प्रमाणं स्यन्दनस्य हि । अयुतेनैव सिंहानां वाहनानां प्रयत्नतः
nalvānaṁ ca sahasre dve pramāṇaṁ syandanasya hi | ayutenaiva siṁhānāṁ vāhanānāṁ prayatnataḥ
उनके रथ का प्रमाण दो हजार नल्व (एक दूरी-माप) था, और वह अत्यंत प्रयत्नपूर्वक दस हजार सिंहों द्वारा खींचा जाता था।
श्लोक 8 (shiva.rudra.53.8)
तथैव प्रबलाः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजास्तत्र सहस्रशः
tathaiva prabalāḥ siṁhā bahavaḥ pārśvarakṣakāḥ | śārdūlā makarā matsyā gajāstatra sahasraśaḥ
इसी प्रकार अनेक बलशाली सिंह उनके पार्श्व-रक्षक थे, और वहाँ हजारों की संख्या में व्याघ्र, मकर, मत्स्य और गज भी थे।
श्लोक 9 (shiva.rudra.53.9)
वीरभद्रे प्रचलिते दक्षनाशाय सत्वरम् । कल्पवृक्षसमुत्सृष्टा पुष्पवृष्टिरभूत्तदा
vīrabhadre pracalite dakṣanāśāya satvaram | kalpavṛkṣasamutsṛṣṭā puṣpavṛṣṭirabhūttadā
दक्ष के शीघ्र विनाश के लिए चलते हुए वीरभद्र पर उस समय कल्पवृक्षों से बरसाये गये पुष्पों की वर्षा हुई।
श्लोक 10 (shiva.rudra.53.10)
तुष्टुवुश्च गणा वीरं शिपिविष्टे प्रचेष्टितम् । चक्रुः कुतूहलं सर्वे तस्मिंश्च गमनोत्सवे
tuṣṭuvuśca gaṇā vīraṁ śipiviṣṭe praceṣṭitam | cakruḥ kutūhalaṁ sarve tasmiṁśca gamanotsave
गणों ने तेजस्वी और महान प्रयत्नरत उस वीर की स्तुति की, और उस विजय-यात्रा के उत्सव में सभी ने कुतूहलपूर्वक आनंद मनाया।
श्लोक 11 (shiva.rudra.53.11)
काली कात्यायनीशानी चामुण्डा मुण्डमर्दिनी । भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा
kālī kātyāyanīśānī cāmuṇḍā muṇḍamardinī | bhadrakālī tathā bhadrā tvaritā vaiṣṇavī tathā
काली, कात्यायनी, ईशानी, मुण्ड का मर्दन करने वाली चामुंडा, भद्रकाली, भद्रा तथा त्वरिता और वैष्णवी भी —
श्लोक 12 (shiva.rudra.53.12)
एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता । ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैः सह
etābhirnavadurgābhirmahākālī samanvitā | yayau dakṣavināśāya sarvabhūtagaṇaiḥ saha
— इन नौ दुर्गाओं के साथ महाकाली भी समस्त भूत-गणों सहित दक्ष के विनाश के लिए चल पड़ीं।
श्लोक 13 (shiva.rudra.53.13)
डाकिनी शाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्माण्डाः पर्पटाश्चैव चटका ब्रह्मराक्षसाः
ḍākinī śākinī caiva bhūtapramathaguhyakāḥ | kūṣmāṇḍāḥ parpaṭāścaiva caṭakā brahmarākṣasāḥ
डाकिनी, शाकिनी, भूत, प्रमथ, गुह्यक, कूष्मांड, पर्पट, चटक और ब्रह्मराक्षस —
श्लोक 14 (shiva.rudra.53.14)
भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराः शिवाज्ञाप्रतिपालकाः
bhairavāḥ kṣetrapālāśca dakṣayajñavināśakāḥ | niryayustvaritaṁ vīrāḥ śivājñāpratipālakāḥ
— भैरव और क्षेत्रपाल, ये सभी दक्ष के यज्ञ का विनाश करने वाले, शिव की आज्ञा का पालन करने वाले वीर, शीघ्र ही निकल पड़े।
श्लोक 15 (shiva.rudra.53.15)
तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम्
tathaiva yoginīcakraṁ catuḥṣaṣṭigaṇānvitam | niryayau sahasā kruddhaṁ dakṣayajñaṁ vināśitum
इसी प्रकार चौंसठ गणों से युक्त योगिनी-चक्र भी दक्ष के यज्ञ को नष्ट करने के लिए सहसा क्रुद्ध होकर निकल पड़ा।
श्लोक 16 (shiva.rudra.53.16)
तेषां गणानां सर्वेषां सङ्ख्यानं शृणु नारद । महाबलवतां सङ्घो मुख्यानां धैर्यशालिनाम्
teṣāṁ gaṇānāṁ sarveṣāṁ saṅkhyānaṁ śṛṇu nārada | mahābalavatāṁ saṅgho mukhyānāṁ dhairyaśālinām
हे नारद! उन सम्पूर्ण महाबली, धैर्यशाली, प्रमुख गणों की संख्या सुनिए।
श्लोक 17 (shiva.rudra.53.17)
अभ्ययाच्छङ्कुकर्णश्च दशकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च
abhyayācchaṅkukarṇaśca daśakoṭyā gaṇeśvaraḥ | daśabhiḥ kekarākṣaśca vikṛto'ṣṭābhireva ca
गणेश्वर शंकुकर्ण दस करोड़ के साथ आगे बढ़े; केकराक्ष भी दस करोड़ के साथ, और विकृत आठ करोड़ के साथ।
श्लोक 18 (shiva.rudra.53.18)
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिः सर्वाङ्कको वीरस्तथैव विकृताननः
catuḥṣaṣṭyā viśākhaśca navabhiḥ pāriyātrikaḥ | ṣaḍbhiḥ sarvāṅkako vīrastathaiva vikṛtānanaḥ
विशाख चौंसठ करोड़ के साथ, पारियात्रिक नौ करोड़ के साथ, वीर सर्वांगक छह करोड़ के साथ और इसी प्रकार विकृताानन भी।
श्लोक 19 (shiva.rudra.53.19)
ज्वालकेशो द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुङ्गवः । सप्तभिः समदज्जीमान् दुद्रभोऽष्टाभिरेव च
jvālakeśo dvādaśabhiḥ koṭibhirgaṇapuṅgavaḥ | saptabhiḥ samadajjīmān dudrabho'ṣṭābhireva ca
गणों में श्रेष्ठ ज्वालकेश बारह करोड़ के साथ, समदज्जीमान सात करोड़ के साथ, और दुद्रभ आठ करोड़ के साथ।
श्लोक 20 (shiva.rudra.53.20)
पञ्चभिश्च कपालीशः षड्भिः सन्दारको गणः । कोटिकोटिभिरेवेह कोटिकुण्डस्तथैव च
pañcabhiśca kapālīśaḥ ṣaḍbhiḥ sandārako gaṇaḥ | koṭikoṭibhireveha koṭikuṇḍastathaiva ca
कपालीश पाँच करोड़ के साथ, गण संदारक छह करोड़ के साथ, और यहाँ कोटिकुंड करोड़ों करोड़ के साथ।
श्लोक 21 (shiva.rudra.53.21)
विष्टम्भोऽष्टाष्टभिर्वीरैः कोटिभिर्गणसत्तमः । सहस्रकोटिभिस्तात सन्नादः पिप्पलस्तथा
viṣṭambho'ṣṭāṣṭabhirvīraiḥ koṭibhirgaṇasattamaḥ | sahasrakoṭibhistāta sannādaḥ pippalastathā
गणों में श्रेष्ठ विष्टंभ चौंसठ करोड़ वीरों के साथ; हे तात! सन्नाद हज़ार करोड़ के साथ, और इसी प्रकार पिप्पल भी।
श्लोक 22 (shiva.rudra.53.22)
आवेशनस्तथाष्टाभिरष्टाभिश्चन्द्रतापनः । महावेशः सहस्रेण कोटिना गणपो वृतः
āveśanastathāṣṭābhiraṣṭābhiścandratāpanaḥ | mahāveśaḥ sahasreṇa koṭinā gaṇapo vṛtaḥ
आवेशन भी आठ करोड़ के साथ, चंद्रतापन आठ करोड़ के साथ; गणपति महावेश हज़ार करोड़ से घिरे हुए थे।
श्लोक 23 (shiva.rudra.53.23)
कुण्डी द्वादशकोटीभिस्तथा पर्वतको मुने । विनाशितुं दक्षयज्ञं निर्ययौ गणसत्तमः
kuṇḍī dvādaśakoṭībhistathā parvatako mune | vināśituṁ dakṣayajñaṁ niryayau gaṇasattamaḥ
हे मुने! कुंडी बारह करोड़ के साथ, और इसी प्रकार गणों में श्रेष्ठ पर्वतक भी दक्ष के यज्ञ को नष्ट करने के लिए निकले।
श्लोक 24 (shiva.rudra.53.24)
कालश्च कालकश्चैव महाकालस्तथैव च । कोटीनां शतकेनैव दक्षयज्ञं ययौ प्रति
kālaśca kālakaścaiva mahākālastathaiva ca | koṭīnāṁ śatakenaiva dakṣayajñaṁ yayau prati
काल, कालक और महाकाल भी, प्रत्येक सौ करोड़ के साथ, दक्ष के यज्ञ की ओर बढ़े।
श्लोक 25 (shiva.rudra.53.25)
अग्निकृच्छतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः
agnikṛcchatakoṭyā ca koṭyāgnimukha eva ca | ādityamūrdhā koṭyā ca tathā caiva ghanāvahaḥ
अग्निकृत सौ करोड़ के साथ, और अग्निमुख एक करोड़ के साथ; आदित्यमूर्धा एक करोड़ के साथ, और इसी प्रकार घनावह भी।
श्लोक 26 (shiva.rudra.53.26)
सन्नाहः शतकोट्या च कोट्या च कुमुदो गणः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या गणाधिपः
sannāhaḥ śatakoṭyā ca koṭyā ca kumudo gaṇaḥ | amoghaḥ kokilaścaiva koṭikoṭyā gaṇādhipaḥ
सन्नाह सौ करोड़ के साथ, और गण कुमुद एक करोड़ के साथ; गणाधिप अमोघ और कोकिल, दोनों करोड़ों करोड़ के साथ।
श्लोक 27 (shiva.rudra.53.27)
काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । सुमन्त्रको गणाधीशस्तथा तात सुनिर्ययौ
kāṣṭhāgūḍhaścatuḥṣaṣṭyā sukeśo vṛṣabhastathā | sumantrako gaṇādhīśastathā tāta suniryayau
काष्ठागूढ़ चौंसठ करोड़ के साथ, इसी प्रकार सुकेश और वृषभ भी; और गणाधीश सुमंत्रक भी, हे तात! भलीभाँति निकल पड़े।
श्लोक 28 (shiva.rudra.53.28)
काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणसत्तमः । तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणपुङ्गवः
kākapādodaraḥ ṣaṣṭikoṭibhirgaṇasattamaḥ | tathā santānakaḥ ṣaṣṭikoṭibhirgaṇapuṅgavaḥ
गणों में श्रेष्ठ काकपादोदर साठ करोड़ के साथ, और गणों में उत्तम संतानक भी साठ करोड़ के साथ।
श्लोक 29 (shiva.rudra.53.29)
महाबलश्च नवभिः कोटिभिः पुङ्गवस्तथा
mahābalaśca navabhiḥ koṭibhiḥ puṅgavastathā
और महाबली पुंगव भी नौ करोड़ के साथ।
श्लोक 30 (shiva.rudra.53.30)
मधुपिङ्गस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च
madhupiṅgastathā tāta gaṇādhīśo hi niryayau | nīlo navatyā koṭīnāṁ pūrṇabhadrastathaiva ca
हे तात! गणाधीश मधुपिंग भी निकल पड़े; नील नब्बे करोड़ के साथ, और इसी प्रकार पूर्णभद्र भी।
श्लोक 31 (shiva.rudra.53.31)
निर्ययौ शतकोटीभिश्चतुर्वक्त्रो गणाधिपः
niryayau śatakoṭībhiścaturvaktro gaṇādhipaḥ
गणाधिप चतुर्वक्त्र सौ करोड़ के साथ निकल पड़े।
श्लोक 32 (shiva.rudra.53.32)
विरूपाक्षश्च कोटीनां चतुःषष्ट्या गणेश्वरः । तालकेतुः षडास्यश्च पञ्चास्यश्च गणाधिपः
virūpākṣaśca koṭīnāṁ catuḥṣaṣṭyā gaṇeśvaraḥ | tālaketuḥ ṣaḍāsyaśca pañcāsyaśca gaṇādhipaḥ
गणेश्वर विरूपाक्ष चौंसठ करोड़ के साथ; तथा गणाधिप तालकेतु, षडास्य और पंचास्य भी।
श्लोक 33 (shiva.rudra.53.33)
संवर्तकस्तथा चैव कुलीशश्च स्वयं प्रभुः । लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने
saṁvartakastathā caiva kulīśaśca svayaṁ prabhuḥ | lokāntakaśca dīptātmā tathā daityāntako mune
इसी प्रकार संवर्तक और स्वयं प्रभु कुलीश भी; तेजस्वी लोकांतक, और हे मुने! दैत्यांतक भी।
श्लोक 34 (shiva.rudra.53.34)
गणो भृङ्गीरिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा । अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सहस्रकः
gaṇo bhṛṅgīriṭiḥ śrīmān devadevapriyastathā | aśanirbhālakaścaiva catuḥṣaṣṭyā sahasrakaḥ
देवदेव के प्रिय, श्रीमान गण भृंगिरिटि; तथा अशनि और भालक भी, चौंसठ हजार के साथ।
श्लोक 35 (shiva.rudra.53.35)
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः । वीरेशो ह्यभ्ययाद्वीरः वीरभद्रः शिवाज्ञया
koṭikoṭisahasrāṇāṁ śatairviṁśatibhirvṛtaḥ | vīreśo hyabhyayādvīraḥ vīrabhadraḥ śivājñayā
करोड़ों-करोड़ों की बीस सौ सहस्र संख्या से घिरे हुए वीरों के स्वामी वीर वीरभद्र शिव की आज्ञा से आगे बढ़े।
श्लोक 36 (shiva.rudra.53.36)
भूतकोटिसहस्रैस्तु प्रययौ कोटिभिस्त्रिभिः । रोमजैः श्वगणैश्चैव तथा वीरो ययौ द्रुतम्
bhūtakoṭisahasraistu prayayau koṭibhistribhiḥ | romajaiḥ śvagaṇaiścaiva tathā vīro yayau drutam
वे हज़ारों करोड़ भूत-गणों के साथ, और तीन करोड़ अन्य के साथ आगे बढ़े; और अपने रोमों से उत्पन्न श्वान-गणों के साथ भी वह वीर शीघ्रता से चले।
श्लोक 37 (shiva.rudra.53.37)
तदा भेरीमहानादः शङ्खाश्च विविधस्वनाः । जटाहरो मुखाश्चैव शृङ्गाणि विविधानि च
tadā bherīmahānādaḥ śaṅkhāśca vividhasvanāḥ | jaṭāharo mukhāścaiva śṛṅgāṇi vividhāni ca
तब भेरी की महागर्जना, शंखों की विविध ध्वनियाँ, जटाधारी मुख और नाना प्रकार के सींग-बाजे बज उठे।
श्लोक 38 (shiva.rudra.53.38)
ते तानि विततान्येव बन्धनानि सुखानि च । वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे
te tāni vitatānyeva bandhanāni sukhāni ca | vāditrāṇi vineduśca vividhāni mahotsave
उस महोत्सव में वे विस्तृत, सुखदायी बंधन (शोभा-सामग्री) और नाना प्रकार के वाद्य-यंत्र बज उठे।
श्लोक 39 (shiva.rudra.53.39)
वीरभद्रस्य यात्रायां सबलस्य महामुने । शकुनान्यभवंस्तत्र भूरीणि सुखदानि च
vīrabhadrasya yātrāyāṁ sabalasya mahāmune | śakunānyabhavaṁstatra bhūrīṇi sukhadāni ca
हे महामुने! सेना सहित वीरभद्र की उस यात्रा में वहाँ अनेक सुखदायी शुभ शकुन प्रकट हुए।