Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 56

विष्णुवीरभद्रसंवादः

अध्याय 55अध्याय-सूचीअध्याय 57

श्लोक 1 (shiva.rudra.56.1)

ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिः सुरैः सार्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

brahmovāca | indro'pi prahasan viṣṇumātmavādarataṁ tadā | vajrapāṇiḥ suraiḥ sārdhaṁ yoddhukāmo'bhavattadā

ब्रह्मा ने कहा — तब आत्म-मत में लीन विष्णु पर हँसते हुए वज्रधारी इंद्र भी अन्य देवों सहित युद्ध करने के इच्छुक हो उठे।

श्लोक 2 (shiva.rudra.56.2)

तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

tadendro gajamārūḍho bastārūḍho'nalastathā | yamo mahiṣamārūḍho nirṛtiḥ pretameva ca

तब इंद्र हाथी पर चढ़े, अग्नि मेंढे पर, यम भैंसे पर, और निर्ऋति प्रेत पर सवार हुए।

श्लोक 3 (shiva.rudra.56.3)

पाशी च मकरारूढो मृगारूढः सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढः सन्नद्धोऽभूदतन्द्रितः

pāśī ca makarārūḍho mṛgārūḍhaḥ sadāgatiḥ | kuberaḥ puṣpakārūḍhaḥ sannaddho'bhūdatandritaḥ

पाशधारी वरुण मकर पर, सदा-गतिशील वायु मृग पर, और कुबेर पुष्पक-विमान पर सवार होकर सतर्कतापूर्वक सज्जित हुए।

श्लोक 4 (shiva.rudra.56.4)

तथान्ये सुरसङ्घाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः

tathānye surasaṅghāśca yakṣacāraṇaguhyakāḥ | āruhya vāhanānyeva svāni svāni pratāpinaḥ

इसी प्रकार अन्य देव-समूह, यक्ष, चारण और गुह्यक भी अपने-अपने वाहनों पर चढ़कर प्रतापी हो उठे।

श्लोक 5 (shiva.rudra.56.5)

तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदन्तिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत

teṣāmudyogamālokya dakṣaścāsṛṅmukhastathā | tadantikaṁ samāgatya sakalatro'bhyabhāṣata

उनकी उस तैयारी को देखकर, मुख से रक्त बहाता हुआ दक्ष अपनी पत्नी सहित उनके समीप आकर बोला।

श्लोक 6 (shiva.rudra.56.6)

दक्ष उवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारम्भितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणाः स्युर्महाप्रभाः

dakṣa uvāca | yuṣmadbalenaiva mayā yajñaḥ prārambhito mahān | satkarmasiddhaye yūyaṁ pramāṇāḥ syurmahāprabhāḥ

दक्ष ने कहा — तुम सबके बल से ही मैंने यह महान यज्ञ आरंभ किया था। हे महाप्रभावशाली! सत्कर्म की सिद्धि के लिए तुम ही मेरे प्रमाण बनो।

श्लोक 7 (shiva.rudra.56.7)

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवाः सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः

brahmovāca | tacchrutvā dakṣavacanaṁ sarve devāḥ savāsavāḥ | niryayustvaritaṁ tatra yuddhaṁ kartuṁ samudyatāḥ

ब्रह्मा ने कहा — दक्ष का यह वचन सुनकर वासव सहित सभी देवगण शीघ्र ही युद्ध करने को उद्यत होकर वहाँ निकल पड़े।

श्लोक 8 (shiva.rudra.56.8)

अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया

atha devagaṇāḥ sarve yuyudhuste balānvitāḥ | śakrādayo lokapālā mohitāḥ śivamāyayā

तब बलशाली सभी देवगण युद्ध करने लगे — शक्र आदि लोकपाल शिव-माया से मोहित थे।

श्लोक 9 (shiva.rudra.56.9)

देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्

devānāṁ ca gaṇānāṁ ca tadāsītsamaro mahān | tīkṣṇatomaranārācairyuyudhuste parasparam

तब देवों और गणों के बीच एक महान संग्राम हुआ; वे तीक्ष्ण भालों और बाणों से परस्पर लड़ने लगे।

श्लोक 10 (shiva.rudra.56.10)

नेदुः शङ्खाश्च भेर्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुन्दुभयो नेदुः पटहा डिण्डिमादयः

neduḥ śaṅkhāśca bheryaśca tasmin raṇamahotsave | mahādundubhayo neduḥ paṭahā ḍiṇḍimādayaḥ

उस रण-महोत्सव में शंख और भेरियाँ बज उठीं; महान दुंदुभि, पटह और डिंडिम आदि भी बज उठे।

श्लोक 11 (shiva.rudra.56.11)

तेन शब्देन महता श्लाघ्यमानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्तान् शिवकिङ्करान्

tena śabdena mahatā ślāghyamānāstadā surāḥ | lokapālaiśca sahitā jaghnustān śivakiṅkarān

उस महान शब्द से स्वयं को सराहते हुए देवगण लोकपालों सहित शिव के उन सेवकों पर टूट पड़े।

श्लोक 12 (shiva.rudra.56.12)

इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाः शम्भोः पराङ्मुखाः । कृताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मन्त्रबलेन च

indrādyairlokapālaiśca gaṇāḥ śambhoḥ parāṅmukhāḥ | kṛtāśca muniśārdūla bhṛgormantrabalena ca

हे मुनिश्रेष्ठ! इंद्र आदि लोकपालों और भृगु के मंत्र-बल से शम्भु के गण पीछे हट गये।

श्लोक 13 (shiva.rudra.56.13)

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

uccāṭanaṁ kṛtaṁ teṣāṁ bhṛguṇā yajvanā tadā | yajanārthaṁ ca devānāṁ tuṣṭyarthaṁ dīkṣitasya ca

यज्वा भृगु ने देवों के यजन और दीक्षित दक्ष की तुष्टि के लिए उनका उच्चाटन कर दिया था।

श्लोक 14 (shiva.rudra.56.14)

पराजितान् स्वकान् दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः

parājitān svakān dṛṣṭvā vīrabhadro ruṣānvitaḥ | bhūtapretapiśācāṁśca kṛtvā tāneva pṛṣṭhataḥ

अपने ही गणों को पराजित देखकर क्रोधित वीरभद्र ने भूत, प्रेत और पिशाचों को पीछे कर लिया।

श्लोक 15 (shiva.rudra.56.15)

वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्

vṛṣabhasthān puraskṛtya svayaṁ caiva mahābalaḥ | mahātriśūlamādāya pātayāmāsa nirjarān

और वृषभ-वाहन गणों को आगे कर, वे महाबली स्वयं भी महात्रिशूल उठाकर देवताओं पर टूट पड़े।

श्लोक 16 (shiva.rudra.56.16)

देवान् यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च ते सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे

devān yakṣān sādhyagaṇān guhyakān cāraṇānapi | śūlaghātaiśca te sarve gaṇā vegāt prajaghnire

उन सब गणों ने त्रिशूल के प्रहारों से वेगपूर्वक देवों, यक्षों, साध्य-गणों, गुह्यकों और चारणों को भी मार गिराया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.56.17)

केचिद् द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैः शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाभवन्

kecid dvidhā kṛtāḥ khaḍgairmudgaraiśca vipothitāḥ | anyaiḥ śastrairapi surā gaṇairbhinnāstadābhavan

कुछ खड्गों से दो भागों में कट गये, कुछ मुद्गरों से कुचल दिये गये; अन्य शस्त्रों से भी देवगण गणों द्वारा घायल हो गये।

श्लोक 18 (shiva.rudra.56.18)

एवं पराजिताः सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्

evaṁ parājitāḥ sarve palāyanaparāyaṇāḥ | parasparaṁ parityajya gatā devāstriviṣṭapam

इस प्रकार पराजित होकर, भागने में तत्पर देवगण एक-दूसरे को छोड़कर स्वर्गलोक चले गये।

श्लोक 19 (shiva.rudra.56.19)

केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । सङ्ग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः

kevalaṁ lokapālāste śakrādyāstasthurutsukāḥ | saṅgrāme dāruṇe tasmin dhṛtvā dhairyaṁ mahābalāḥ

केवल शक्र आदि लोकपाल ही उस भयंकर संग्राम में धैर्य धारण किये, महाबली, उत्सुक होकर डटे रहे।

श्लोक 20 (shiva.rudra.56.20)

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा

sarve militvā śakrādyā devāstatra raṇājire | bṛhaspatiṁ ca papracchurvinayāvanatāstadā

शक्र आदि सभी देव उस रणभूमि में एकत्र होकर विनयपूर्वक झुककर बृहस्पति से पूछने लगे।

श्लोक 21 (shiva.rudra.56.21)

लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽस्माकं जयो भवेत्

lokapālā ūcuḥ | guro bṛhaspate tāta mahāprājña dayānidhe | śīghraṁ vada pṛcchato naḥ kuto'smākaṁ jayo bhavet

लोकपालों ने कहा — हे गुरु बृहस्पते! हे तात! हे महाप्राज्ञ! हे दयानिधे! हम पूछते हैं, शीघ्र बताइए — हमारी विजय कहाँ से होगी?

श्लोक 22 (shiva.rudra.56.22)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शम्भुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्

brahmovāca | ityākarṇya vacasteṣāṁ smṛtvā śambhuṁ prayatnavān | bṛhaspatiruvācedaṁ mahendraṁ jñānadurbalam

ब्रह्मा ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, प्रयत्नपूर्वक शम्भु का स्मरण कर बृहस्पति ने ज्ञान में दुर्बल महेंद्र से यह कहा।

श्लोक 23 (shiva.rudra.56.23)

बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु

bṛhaspatiruvāca | yaduktaṁ viṣṇunā pūrvaṁ tatsarvaṁ jātamadya vai | tadeva vivṛṇomīndra sāvadhānatayā śṛṇu

बृहस्पति ने कहा — विष्णु ने पहले जो कहा था, वह सब आज सत्य हो गया। हे इंद्र! वही मैं तुम्हें बताता हूँ, सावधानी से सुनो।

श्लोक 24 (shiva.rudra.56.24)

अस्ति यश्चेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न स्वकर्तुः प्रभुर्हि सः

asti yaśceśvaraḥ kaścit phaladaḥ sarvakarmaṇām | kartāraṁ bhajate so'pi na svakartuḥ prabhurhi saḥ

एक ऐसा ईश्वर है जो सम्पूर्ण कर्मों का फल देने वाला है; कर्ता भी उसी की उपासना करता है, क्योंकि वह स्वयं अपने ही कर्म का स्वामी नहीं है।

श्लोक 25 (shiva.rudra.56.25)

न मन्त्रौषधयः सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

na mantrauṣadhayaḥ sarve nābhicārā na laukikāḥ | na karmāṇi na vedāśca na mīmāṁsādvayaṁ tathā

न सभी मंत्र-औषधियाँ, न अभिचार, न लौकिक उपाय; न कर्म, न वेद, न ही दोनों मीमांसाएँ —

श्लोक 26 (shiva.rudra.56.26)

अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं सम्भवन्ति वदन्त्येवं पुरातनाः

anyānyapi ca śāstrāṇi nānāvedayutāni ca | jñātuṁ neśaṁ sambhavanti vadantyevaṁ purātanāḥ

— और न ही नाना वेदों से युक्त अन्य शास्त्र भी उस ईश्वर को जानने में समर्थ हैं — ऐसा प्राचीन पुरुष कहते हैं।

श्लोक 27 (shiva.rudra.56.27)

न स्वज्ञेयो महेशानः सर्ववेदायुतेन सः । भक्तैरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः

na svajñeyo maheśānaḥ sarvavedāyutena saḥ | bhaktairananyaśaraṇairnānyatheti mahāśrutiḥ

महेश्वर स्वयं के प्रयत्न से, सम्पूर्ण वेदों से युक्त होकर भी, नहीं जाने जा सकते — केवल अनन्य-शरण भक्तों द्वारा ही, अन्य किसी प्रकार नहीं — यही महाश्रुति कहती है।

श्लोक 28 (shiva.rudra.56.28)

शान्त्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

śāntyā ca parayā dṛṣṭyā sarvathā nirvikārayā | tadanugrahato nūnaṁ jñātavyo hi sadāśivaḥ

परम शांति और सर्वथा निर्विकार दृष्टि से ही, और उन्हीं की कृपा से, सदाशिव अवश्य जाने जा सकते हैं।

श्लोक 29 (shiva.rudra.56.29)

परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिद्धयंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै

paraṁ tu saṁvadiṣyāmi kāryākārya vivakṣitau | siddhayaṁśaṁ ca sureśāna taṁ śṛṇu tvaṁ hitāya vai

किंतु अब मैं तुम्हें कार्य और अकार्य के विषय में, और सिद्धि के अंश के विषय में भी बताऊँगा — हे देवेश्वर! उसे अपने हित के लिए सुनो।

श्लोक 30 (shiva.rudra.56.30)

त्वमिन्द्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सहाद्य वै । आगतो दक्षयज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्

tvamindra bāliśo bhūtvā lokapālaiḥ sahādya vai | āgato dakṣayajñaṁ hi kiṁ kariṣyasi vikramam

हे इंद्र! तुम बालक के समान लोकपालों सहित आज दक्ष के यज्ञ में आये हो — कौन-सा पराक्रम करोगे?

श्लोक 31 (shiva.rudra.56.31)

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यन्त्यसंशयम्

ete rudrasahāyāśca gaṇāḥ paramakopanāḥ | āgatā yajñavighnārthaṁ taṁ kariṣyantyasaṁśayam

रुद्र के ये अत्यंत क्रोधित सहायक गण यज्ञ में विघ्न डालने के लिए ही आये हैं, और वह विघ्न वे अवश्य करेंगे, इसमें कोई संदेह नहीं।

श्लोक 32 (shiva.rudra.56.32)

सर्वथा न ह्युपायोऽत्र केषाञ्चिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थं सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

sarvathā na hyupāyo'tra keṣāñcidapi tattvataḥ | yajñavighnavināśārthaṁ satyaṁ satyaṁ bravīmyaham

यज्ञ के इस विघ्न को नष्ट करने के लिए वास्तव में किसी के पास भी कोई उपाय नहीं है — मैं यह सत्य-सत्य कह रहा हूँ।

श्लोक 33 (shiva.rudra.56.33)

ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिन्तामापेदिरे सर्वे लोकपालाः सवासवाः

brahmovāca | evaṁ bṛhaspatervākyaṁ śrutvā te hi divaukasaḥ | cintāmāpedire sarve lokapālāḥ savāsavāḥ

ब्रह्मा ने कहा — बृहस्पति का यह वचन सुनकर वासव सहित वे सभी स्वर्गवासी लोकपाल चिंता में डूब गये।

श्लोक 34 (shiva.rudra.56.34)

ततोऽब्रवीद् वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शङ्करम्

tato'bravīd vīrabhadro mahāvīragaṇairvṛtaḥ | indrādīn lokapālāṁstān smṛtvā manasi śaṅkaram

तब महावीर गणों से घिरे वीरभद्र ने मन में शंकर का स्मरण कर, इंद्र आदि उन लोकपालों से यह कहा।

श्लोक 35 (shiva.rudra.56.35)

वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममान्तिकम्

vīrabhadra uvāca | sarve yūyaṁ bāliśatvādavadānārthamāgatāḥ | avadānaṁ prayacchāmi āgacchata mamāntikam

वीरभद्र ने कहा — तुम सब बालपन के कारण ही यहाँ भाग (हविष्य-अंश) पाने की आशा से आये हो — मैं तुम्हें भाग देता हूँ, मेरे समीप आओ।

श्लोक 36 (shiva.rudra.56.36)

हे शक्र हे शुचे भानो हे शशिन् हे धनाधिप । हे पाशपाणे हे वायो निरृते यम शेष हे

he śakra he śuce bhāno he śaśin he dhanādhipa | he pāśapāṇe he vāyo nirṛte yama śeṣa he

हे शक्र! हे प्रकाशमान सूर्य! हे शशि! हे धनाधिप कुबेर! हे पाशधारी वरुण! हे वायु! हे निर्ऋति! हे यम! हे शेष!

श्लोक 37 (shiva.rudra.56.37)

हे सुरासुरसङ्घा हीहैत यूयं विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वरान्

he surāsurasaṅghā hīhaita yūyaṁ vicakṣaṇāḥ | avadānāni dāsyāmi ātṛptyādyāsatāṁ varān

हे सुर-असुरों के समूह! आओ, तुम सब तो अत्यंत चतुर हो — मैं तुम्हें तृप्ति होने तक भाग दूँगा, अच्छे लोग आगे आयें।

श्लोक 38 (shiva.rudra.56.38)

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहताःसर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः

brahmovāca | evamuktvā sitairbāṇairjaghānātha ruṣānvitaḥ | nikhilāṁstān surān sadyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ | tairbāṇairnihatāḥsarve vāsavādyāḥ sureśvarāḥ

ब्रह्मा ने कहा — यह कहकर, क्रोध से भरे गणों में अग्रणी वीरभद्र ने तत्काल श्वेत बाणों से उन सम्पूर्ण देवों को मार गिराया — इंद्र आदि सभी सुरेश्वर उन्हीं बाणों से आहत हो गये।

श्लोक 39 (shiva.rudra.56.39)

पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च ॥ यज्ञवाटोपकण्ठे हि वीरभद्रोऽगमद् गणैः

palāyanaparā bhūtvā jagmuste ca diśo daśa | gateṣu lokapāleṣu vidruteṣu sureṣu ca || yajñavāṭopakaṇṭhe hi vīrabhadro'gamad gaṇaiḥ

भागने में तत्पर होकर वे दसों दिशाओं में तितर-बितर हो गये; लोकपालों के जाने और देवों के भाग जाने पर वीरभद्र अपने गणों सहित यज्ञ-स्थल के समीप जा पहुँचे।

श्लोक 40 (shiva.rudra.56.40)

तदा ते ऋषयः सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामाः सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्

tadā te ṛṣayaḥ sarve subhītā hi rameśvaram | vijñaptukāmāḥ sahasā śīghramūcurnatā bhṛśam

तब अत्यंत भयभीत वे सभी ऋषि रमेश्वर (विष्णु) से प्रार्थना करने की इच्छा से सहसा शीघ्र ही अत्यंत नतमस्तक होकर बोले।

श्लोक 41 (shiva.rudra.56.41)

ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोऽसि त्वं न संशयः

ṛṣaya ūcuḥ | devadeva ramānātha sarveśvara mahāprabho | rakṣa yajñaṁ hi dakṣasya yajño'si tvaṁ na saṁśayaḥ

ऋषियों ने कहा — हे देवाधिदेव! हे रमानाथ! हे सर्वेश्वर! हे महाप्रभो! दक्ष के इस यज्ञ की रक्षा कीजिए — आप ही यह यज्ञ हैं, इसमें कोई संदेह नहीं।

श्लोक 42 (shiva.rudra.56.42)

यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञाङ्गो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोऽन्यो न हि रक्षकः

yajñakarmā yajñarūpo yajñāṅgo yajñarakṣakaḥ | rakṣa yajñamato rakṣa tvatto'nyo na hi rakṣakaḥ

आप यज्ञ के कर्ता हैं, यज्ञ-रूप हैं, यज्ञ के अंग हैं, यज्ञ के रक्षक हैं — इसलिए यज्ञ की रक्षा कीजिए, रक्षा कीजिए; आपके अतिरिक्त और कोई रक्षक नहीं है।

श्लोक 43 (shiva.rudra.56.43)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामोऽभवद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै

brahmovāca | ityākarṇya vacasteṣāmṛṣīṇāṁ vacanaṁ hariḥ | yoddhukāmo'bhavadviṣṇurvīrabhadreṇa tena vai

ब्रह्मा ने कहा — उन ऋषियों का यह वचन सुनकर हरि विष्णु उसी वीरभद्र से युद्ध करने के इच्छुक हो उठे।

श्लोक 44 (shiva.rudra.56.44)

चतुर्भुजः सुसन्नद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोऽमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ

caturbhujaḥ susannaddho cakrāyudhadharaḥ karaiḥ | mahābalo'maragaṇairyajñavāṭātsa niryayau

चतुर्भुज, सुसज्जित, हाथों में चक्र आदि आयुध धारण किये वे महाबली, अमरगणों सहित यज्ञ-स्थल से बाहर निकले।

श्लोक 45 (shiva.rudra.56.45)

वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं सन्नद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्

vīrabhadraḥ śūlapāṇirnānāgaṇasamanvitaḥ | dadarśa viṣṇuṁ sannaddhaṁ yoddhukāmaṁ mahāprabhum

शूलपाणि, नाना गणों से युक्त वीरभद्र ने युद्ध के लिए सन्नद्ध, महाप्रभावशाली विष्णु को देखा।

श्लोक 46 (shiva.rudra.56.46)

तं दृष्ट्वा वीरभद्रोऽभूद् भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतान्त इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्

taṁ dṛṣṭvā vīrabhadro'bhūd bhrukuṭīkuṭilānanaḥ | kṛtānta iva pāpiṣṭhaṁ mṛgendra iva vāraṇam

उन्हें देखकर वीरभद्र की भौंहें टेढ़ी हो गयीं, उनका मुख कुटिल हो उठा — मानो कोई पापी के समक्ष यमराज हो, अथवा गज के समक्ष सिंह हो।

श्लोक 47 (shiva.rudra.56.47)

तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रोऽरिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैः समावृतः

tathāvidhaṁ hariṁ dṛṣṭvā vīrabhadro'rimardanaḥ | avadattvaritaḥ kruddho gaṇairvīraiḥ samāvṛtaḥ

उस रूप में हरि को देखकर, शत्रुओं का मर्दन करने वाले, वीर गणों से घिरे वीरभद्र ने त्वरित होकर क्रोधपूर्वक कहा।

श्लोक 48 (shiva.rudra.56.48)

वीरभद्र उवाच । रे रे हरे महादेवशपथोल्लङ्घनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव

vīrabhadra uvāca | re re hare mahādevaśapathollaṅghanaṁ tvayā | kathamadya kṛtaṁ citte garvaḥ kimabhavattava

वीरभद्र ने कहा — अरे-अरे हरि! तूने आज महादेव की शपथ का उल्लंघन कैसे कर दिया? तेरे चित्त में यह गर्व कहाँ से आया?

श्लोक 49 (shiva.rudra.56.49)

तव श्रीरुद्रशपथोल्लङ्घने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसि को वा ते रक्षकोऽस्ति जगत्त्रये

tava śrīrudraśapathollaṅghane śaktirasti kim | ko vā tvamasi ko vā te rakṣako'sti jagattraye

क्या तुझमें श्रीरुद्र की शपथ का उल्लंघन करने की सामर्थ्य है? तू है कौन, और तीनों लोकों में तेरा रक्षक कौन है?

श्लोक 50 (shiva.rudra.56.50)

अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपाता त्वं कथं जातोऽसि तद्वद

atra tvamāgataḥ kasmādvayaṁ tannaiva vidmahe | dakṣasya yajñapātā tvaṁ kathaṁ jāto'si tadvada

तू यहाँ किसलिए आया है, यह हम जानते ही नहीं — तू दक्ष के यज्ञ का रक्षक कैसे बन गया, वह बता।

श्लोक 51 (shiva.rudra.56.51)

दाक्षायण्या कृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया

dākṣāyaṇyā kṛtaṁ yacca tanna dṛṣṭaṁ kimu tvayā | proktaṁ yacca dadhīcena śrutaṁ tanna kimu tvayā

क्या तूने नहीं देखा कि दाक्षायणी ने क्या किया? और क्या तूने नहीं सुना कि दधीचि ने क्या कहा था?

श्लोक 52 (shiva.rudra.56.52)

त्वं चापि दक्षयज्ञेऽस्मिन् अवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज

tvaṁ cāpi dakṣayajñe'smin avadānārthamāgataḥ | avadānaṁ prayacchāmi tava cāpi mahābhuja

तू भी दक्ष के इस यज्ञ में भाग पाने की आशा से आया है — तो, हे महाभुज! मैं तुझे भी तेरा भाग देता हूँ।

श्लोक 53 (shiva.rudra.56.53)

वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोऽद्य ममान्तिकम्

vakṣo vidārayiṣyāmi triśūlena hare tava | kastavāsti samāyāto rakṣako'dya mamāntikam

हे हरि! मैं त्रिशूल से तेरा वक्षस्थल विदीर्ण कर दूँगा — आज तुझे बचाने कौन समीप आया है?

श्लोक 54 (shiva.rudra.56.54)

पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवन्तमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्

pātayiṣyāmi bhūpṛṣṭhe jvālayiṣyāmi vahninā | dagdhaṁ bhavantamadhunā peṣayiṣyāmi satvaram

मैं तुझे भूमि पर पटक दूँगा, अग्नि से जला दूँगा — और अभी दग्ध किये हुए तुझे शीघ्र ही पीस डालूँगा।

श्लोक 55 (shiva.rudra.56.55)

रे रे हरे दुराचार महेशविमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्

re re hare durācāra maheśavimukhādhama | śrīmahārudramāhātmyaṁ kinna jānāsi pāvanam

अरे-अरे दुराचारी हरि! हे महेश-विमुख अधम! क्या तू श्रीमहारुद्र की पवित्र महिमा को नहीं जानता?

श्लोक 56 (shiva.rudra.56.56)

अथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोऽग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

athāpi tvaṁ mahābāho yoddhukāmo'grataḥ sthitaḥ | neṣyāmi punarāvṛttiṁ yadi tiṣṭhestvamātmanā

फिर भी हे महाबाहो! यदि तू युद्ध की इच्छा से आगे खड़ा है, तो यदि तू स्वयं ही डटा रहे तो मैं तुझे लौटने नहीं दूँगा।

श्लोक 57 (shiva.rudra.56.57)

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्तत्र सुरेश्वरः

brahmovāca | tasya tadvacanaṁ śrutvā vīrabhadrasya buddhimān | uvāca vihasan prītyā viṣṇustatra sureśvaraḥ

ब्रह्मा ने कहा — वीरभद्र का यह वचन सुनकर बुद्धिमान देवेश्वर विष्णु वहाँ हँसते हुए प्रेमपूर्वक बोले।

श्लोक 58 (shiva.rudra.56.58)

विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शङ्करसेवकम्

viṣṇuruvāca | śṛṇu tvaṁ vīrabhadrādya pravakṣyāmi tvadagrataḥ | na rudravimukhaṁ māṁ tvaṁ vada śaṅkarasevakam

विष्णु ने कहा — हे वीरभद्र! सुनो, आज मैं तुम्हारे समक्ष कहूँगा — मुझे रुद्र-विमुख न कहो, शंकर का सेवक कहो।

श्लोक 59 (shiva.rudra.56.59)

अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः

anena prārthitaḥ pūrvaṁ yajñārthaṁ ca punaḥ punaḥ | dakṣeṇāviditārthena karmaniṣṭhena mauḍhyataḥ

इस अज्ञानी, कर्म-निष्ठ दक्ष ने ही मूढ़तावश बार-बार यज्ञ के लिए मुझसे पहले प्रार्थना की थी।

श्लोक 60 (shiva.rudra.56.60)

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोऽपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे

ahaṁ bhaktaparādhīnastathā so'pi maheśvaraḥ | dakṣo bhakto hi me tāta tasmādatrāgato makhe

मैं सदा अपने भक्तों के अधीन रहता हूँ, वैसे ही वह महेश्वर भी — हे तात! दक्ष मेरा ही भक्त है, इसीलिए मैं यहाँ इस यज्ञ में आया हूँ।

श्लोक 61 (shiva.rudra.56.61)

शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजःस्वरूपो हि सुप्रतापालय प्रभो

śṛṇu pratijñāṁ me vīra rudrakopasamudbhava | rudratejaḥsvarūpo hi supratāpālaya prabho

हे रुद्र-क्रोध से उत्पन्न वीर! मेरी प्रतिज्ञा सुनो — हे रुद्र-तेज-स्वरूप, महाप्रतापशाली प्रभो!

श्लोक 62 (shiva.rudra.56.62)

अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्

ahaṁ nivārayāmi tvāṁ tvaṁ ca māṁ vinivāraya | tadbhaviṣyati yadbhāvi kariṣye'haṁ parākramam

मैं तुम्हें रोकूँगा, और तुम भी मुझे रोकना — जो होना है वही होगा, मैं भी अपना पराक्रम दिखाऊँगा।

श्लोक 63 (shiva.rudra.56.63)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोऽस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्

brahmovāca | ityuktavati govinde prahasya sa mahābhujaḥ | avadatsuprasanno'smi tvāṁ jñātvāsmatprabhoḥ priyam

ब्रह्मा ने कहा — गोविंद के यह कहने पर, वे महाभुज वीरभद्र हँसकर बोले — 'मैं अत्यंत प्रसन्न हूँ, क्योंकि मैंने जान लिया कि तुम हमारे प्रभु के प्रिय हो।'

श्लोक 64 (shiva.rudra.56.64)

ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोऽवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः

tato vihasya suprīto vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ | praśrayāvanato'vādīdviṣṇuṁ devaṁ hi tattvataḥ

तब हँसकर अत्यंत प्रसन्न होकर, गणों में अग्रणी वीरभद्र ने विनयपूर्वक झुककर देव विष्णु से यथार्थ रूप से यह कहा।

श्लोक 65 (shiva.rudra.56.65)

वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः

vīrabhadra uvāca | tava bhāvaparīkṣārthamityuktaṁ me mahāprabho | idānīṁ tattvato vacmi śṛṇu tvaṁ sāvadhānataḥ

वीरभद्र ने कहा — हे महाप्रभो! मैंने जो कुछ कहा, वह केवल आपके भाव की परीक्षा के लिए ही कहा था। अब मैं सत्य कहता हूँ, सावधानीपूर्वक सुनिए।

श्लोक 66 (shiva.rudra.56.66)

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयन्ति शिवशासनतो हरे

yathā śivastathā tvaṁ hi yathā tvaṁ ca tathā śivaḥ | iti vedā varṇayanti śivaśāsanato hare

जैसे शिव हैं, वैसे ही आप हैं; जैसे आप हैं, वैसे ही शिव हैं — हे हरि! ऐसा ही वेद शिव की आज्ञा से वर्णन करते हैं।

श्लोक 67 (shiva.rudra.56.67)

शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शङ्करस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्

śivājñayā vayaṁ sarve sevakāḥ śaṅkarasya vai | tathāpi ca ramānātha pravādocitamādarāt

शिव की आज्ञा से हम सब शंकर के ही सेवक हैं — फिर भी, हे रमानाथ! यह सब उचित लोकाचार के अनुरूप, आदरपूर्वक ही कहा गया था।

श्लोक 68 (shiva.rudra.56.68)

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः

brahmovāca | tacchrutvā vacanaṁ tasya vīrabhadrasya so'cyutaḥ | prahasya cedaṁ provāca vīrabhadramidaṁ vacaḥ

ब्रह्मा ने कहा — वीरभद्र का यह वचन सुनकर वे अच्युत विष्णु हँसकर वीरभद्र से यह वचन बोले।

श्लोक 69 (shiva.rudra.56.69)

विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्धमशङ्कितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोऽहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्

viṣṇuruvāca | yuddhaṁ kuru mahāvīra mayā sārdhamaśaṅkitaḥ | tavāstraiḥ pūryamāṇo'haṁ gamiṣyāmi svamāśramam

विष्णु ने कहा — हे महावीर! निःशंक होकर मेरे साथ युद्ध करो — तुम्हारे अस्त्रों से पूरित होकर ही मैं अपने धाम को जाऊँगा।

श्लोक 70 (shiva.rudra.56.70)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोऽभूद् रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोऽपि सन्नद्धोऽभून्महाबलः

brahmovāca | ityuktvā hi viramyāsau sannaddho'bhūd raṇāya ca | svagaṇairvīrabhadro'pi sannaddho'bhūnmahābalaḥ

ब्रह्मा ने कहा — यह कहकर वे विराम पाकर युद्ध के लिए सन्नद्ध हो गये; और महाबली वीरभद्र भी अपने गणों सहित युद्ध के लिए सज्जित हो गये।

अध्याय 55अध्याय-सूचीअध्याय 57