रुद्र संहिता · अध्याय 73
भौम की उत्पत्ति और उनकी ग्रह-पदवी की प्राप्ति
श्लोक 1 (shiva.rudra.73.1)
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि
nārada uvāca viṣṇuśiṣya mahābhāga vidhe śaivavara prabho śivalīlāmimāṁ vyāsātprītyā me vaktumarhasi
नारद ने कहा — हे महाभाग! हे विष्णु-शिष्य! हे शैव-श्रेष्ठ विधे प्रभो! आप कृपा करके शिव की यह लीला मुझे विस्तारपूर्वक कहिए।
श्लोक 2 (shiva.rudra.73.2)
सतीविरहयुक्शम्भुः किं चक्रे चरितं तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
satīvirahayukśambhuḥ kiṁ cakre caritaṁ tathā tapaḥ kartuṁ kadāyāto himavatprasthamuttamam
सती के विरह से युक्त शम्भु ने तब क्या चरित्र किया? वे तपस्या करने के लिए हिमवान के उत्तम प्रस्थ (पठार) पर कब आए?
श्लोक 3 (shiva.rudra.73.3)
शिवाशिवविवादोऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथं प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती
śivāśivavivādo'bhūtkathaṁ kāmakṣayaśca me tapaḥ kṛtvā kathaṁ prāpa śivaṁ śambhuṁ ca pārvatī
शिवा (पार्वती) और शिव के बीच विवाद कैसे हुआ, तथा काम का नाश कैसे हुआ — यह मुझे बताइए। और तपस्या करके पार्वती ने शिव शम्भु को किस प्रकार पाया?
श्लोक 4 (shiva.rudra.73.4)
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्
tatsarvamaparaṁ cāpi śivasaccaritaṁ param vaktumarhasi me brahmanmahānandakaraṁ śubham
हे ब्रह्मन्! वह सब तथा उससे भी अधिक, शिव का वह परम सत्य और शुभ चरित्र जो महान आनंद देने वाला है, मुझे बताने योग्य आप हैं।
श्लोक 5 (shiva.rudra.73.5)
सूत उवाच । इति श्रुत्वा नारदस्य प्रश्नं लोकाधिपोत्तमः । विधिः प्रोवाच सुप्रीत्या स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
sūta uvāca iti śrutvā nāradasya praśnaṁ lokādhipottamaḥ vidhiḥ provāca suprītyā smṛtvā śivapadāmbujam
सूत जी ने कहा — नारद का यह प्रश्न सुनकर लोकाधिपतियों में श्रेष्ठ विधि (ब्रह्मा) शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर अत्यंत प्रसन्नतापूर्वक बोले।
श्लोक 6 (shiva.rudra.73.6)
ब्रह्मोवाच । देवर्षे शैववर्याद्य तद्यशः शृणु चादरात् । पावनं मङ्गलकरं भक्तिवर्धनमुत्तमम्
brahmovāca devarṣe śaivavaryādya tadyaśaḥ śṛṇu cādarāt pāvanaṁ maṅgalakaraṁ bhaktivardhanamuttamam
ब्रह्मा जी ने कहा — हे देवर्षे! हे शैव-श्रेष्ठ! आज उस पावन, मंगलकारी, भक्ति बढ़ाने वाले उत्तम यश को आदरपूर्वक सुनो।
श्लोक 7 (shiva.rudra.73.7)
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा
āgatya svagiriṁ śambhuḥ priyāvirahakātaraḥ sasmāra svapriyāṁ devīṁ satīṁ prāṇādhikāṁ hṛdā
अपने पर्वत पर आकर, प्रिया के विरह से व्याकुल शम्भु ने अपने प्राणों से भी प्रिय देवी सती को हृदय में स्मरण किया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.73.8)
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रेमवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयँल्लौकिकीं गतिम्
gaṇānābhāṣya śocaṁstāṁ tadguṇānpremavardhanān varṇayāmāsa suprītyā darśaya~llaukikīṁ gatim
अपने गणों को संबोधित करते हुए, उसका शोक करते हुए, उन्होंने उसके प्रेम बढ़ाने वाले गुणों का प्रेमपूर्वक वर्णन किया, इस प्रकार लौकिक व्यवहार दिखाते हुए।
श्लोक 9 (shiva.rudra.73.9)
दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकान्वै सर्वान् लीलाविशारदः
digambaro babhūvātha tyaktvā gārhasthyasadgatim punarbabhrāma lokānvai sarvān līlāviśāradaḥ
तत्पश्चात् गृहस्थ की सद्गति को त्यागकर वे दिगम्बर हो गए, और लीला में निपुण वे पुनः समस्त लोकों में विचरण करने लगे।
श्लोक 10 (shiva.rudra.73.10)
न प्राप दर्शनं क्वापि सतीविरहदुःखितः । पुनश्च गिरिमायातः शङ्करो भक्तशङ्करः
na prāpa darśanaṁ kvāpi satīvirahaduḥkhitaḥ punaśca girimāyātaḥ śaṅkaro bhaktaśaṅkaraḥ
सती के विरह से दुःखी होकर उन्हें कहीं भी उनका दर्शन नहीं हुआ। भक्तों को सुख देने वाले शंकर पुनः पर्वत पर आ गए।
श्लोक 11 (shiva.rudra.73.11)
समाधाय मनो यत्नात्समाधिं दुःखनाशनम् । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्
samādhāya mano yatnātsamādhiṁ duḥkhanāśanam cakāra ca dadarśāsau svarūpaṁ nijamavyayam
प्रयत्नपूर्वक मन को स्थिर कर उन्होंने दुःखनाशक समाधि लगाई, और अपने अविनाशी स्वरूप का साक्षात्कार किया।
श्लोक 12 (shiva.rudra.73.12)
इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परं ब्रह्म मायाधीशः स्वयं प्रभुः
itthaṁ cirataraṁ sthāṇustasthau dhvastaguṇatrayaḥ nirvikārī paraṁ brahma māyādhīśaḥ svayaṁ prabhuḥ
इस प्रकार वे अत्यंत दीर्घ काल तक स्थाणुवत् स्थिर रहे, त्रिगुणातीत, निर्विकार परब्रह्म, माया के अधीश्वर, स्वयं प्रभु।
श्लोक 13 (shiva.rudra.73.13)
ततः समाधिं तत्याज व्यतीयुर्ह्यमिताः समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः
tataḥ samādhiṁ tatyāja vyatīyurhyamitāḥ samāḥ yadā tadā babhūvāśu caritaṁ tadvadāmi vaḥ
तत्पश्चात् जब असंख्य वर्ष बीत गए, तब उन्होंने समाधि त्यागी। तब जो हुआ, वह चरित्र मैं तुम्हें बताता हूँ।
श्लोक 14 (shiva.rudra.73.14)
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसम्भवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्
prabhorlalāṭadeśāttu yatpṛṣacchramasambhavam papāta dharaṇau tatra sa babhūva śiśurdrutam
प्रभु के ललाट-प्रदेश से जो श्रमजनित बिंदु उत्पन्न हुआ, वह वहीं पृथ्वी पर गिरा और तत्काल शिशु बन गया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.73.15)
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमाँस्तेजस्वी परदुस्सहः
caturbhujo'ruṇākāro ramaṇīyākṛtirmune alaukikadyutiḥ śrīmā~stejasvī paradussahaḥ
हे मुने! वह चतुर्भुज, अरुण वर्ण, मनोहर आकृति वाला था, अलौकिक कान्तिमय, श्रीमान, तेजस्वी और दूसरों के लिए असह्य।
श्लोक 16 (shiva.rudra.73.16)
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि
ruroda sa śiśustasya puro hi parameśituḥ prākṛtātmajavattatra bhavācāraratasya hi
वह शिशु उस परमेश्वर के सामने साधारण संतान की भाँति रोने लगा, क्योंकि वे वहाँ लौकिक आचार में रत थे।
श्लोक 17 (shiva.rudra.73.17)
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शङ्करात्
tadā vicārya sudhiyā dhṛtvā sustrītanuṁ kṣitiḥ āvirbabhūva tatraiva bhayamānīya śaṅkarāt
तब सुबुद्धि से विचार कर, शंकर से भयभीत होकर, पृथ्वी ने एक सुंदर स्त्री का रूप धारण किया और वहीं प्रकट हो गई।
श्लोक 18 (shiva.rudra.73.18)
तं बलं द्रुतमुत्थाय क्रोडायां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं चोपरिसम्भवम्
taṁ balaṁ drutamutthāya kroḍāyāṁ nidadhe varam stanyaṁ sāpāyayatprītyā dugdhaṁ coparisambhavam
शीघ्र उठकर उसने उस उत्तम बालक को अपनी गोद में ले लिया, और प्रेमपूर्वक उसे स्तन्य-दुग्ध पिलाया, जो ऊपर से ही उत्पन्न हो गया था।
श्लोक 19 (shiva.rudra.73.19)
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा
cucumba tanmukhaṁ snehātsmitvā krīḍayadātmajam satyabhāvātsvayaṁ mātā parameśahitāvahā
स्नेहवश उसने मुस्कराते हुए उसके मुख को चूमा और सत्य भाव से स्वयं माता बनकर, परमेश्वर का हित करने वाली होकर, उस पुत्र के साथ क्रीड़ा की।
श्लोक 20 (shiva.rudra.73.20)
तद् दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः
tad dṛṣṭvā caritaṁ śambhuḥ kautukī sūtikṛtkṛtī antaryāmī vihasyāthovāca jñātvā rasāṁ haraḥ
यह चरित्र देखकर कौतुकी, सृष्टिकर्ता, अंतर्यामी शम्भु मुस्कराए, और पृथ्वी (रसा) को पहचानकर हर बोले।
श्लोक 21 (shiva.rudra.73.21)
धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतं श्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्
dhanyā tvaṁ dharaṇi prītyā pālayaitaṁ sutaṁ mama tvayyudbhūtaṁ śramajalānmahātejasvino varam
हे धरणि! तुम धन्य हो। प्रेमपूर्वक मेरे इस पुत्र का पालन करो, जो श्रम-जल से उत्पन्न महातेजस्वी वर है, और तुझमें ही उत्पन्न हुआ है।
श्लोक 22 (shiva.rudra.73.22)
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितः सदा
mama śramakabhūrbālo yadyapi priyakṛtkṣite tvannāmnā syādbhavetkhyātastritāparahitaḥ sadā
हे क्षिते! यद्यपि यह श्रम से उत्पन्न बालक तुम्हें प्रिय करने वाला है, तथापि यह तुम्हारे ही नाम से प्रसिद्ध हो और सदा त्रिविध ताप से रहित रहे।
श्लोक 23 (shiva.rudra.73.23)
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि
asau bālaḥ kudātā hi bhaviṣyati guṇī tava mamāpi sukhadātā hi gṛhāṇainaṁ yathāruci
यह बालक गुणवान होकर भूमि का दाता ('कुदाता') बनेगा, तुम्हारा ही होगा और मुझे भी सुख देने वाला होगा। तुम इसे अपनी इच्छानुसार ग्रहण करो।
श्लोक 24 (shiva.rudra.73.24)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किञ्चिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सतां प्रियः
brahmovāca ityuktvā virarāmātha kiñcidvirahamuktadhīḥ lokācārakaro rudro nirvikārī satāṁ priyaḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — यह कहकर, लौकिक आचार का पालन करने वाले, निर्विकार, सत्पुरुषों के प्रिय रुद्र, कुछ क्षण के लिए विरह-भाव से मुक्त बुद्धि लिए मौन हो गए।
श्लोक 25 (shiva.rudra.73.25)
अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यन्तिकं च वै
api kṣitirjagāmāśu śivājñāmadhigamya sā svasthānaṁ sasutā prāpa sukhamātyantikaṁ ca vai
और पृथ्वी शिव की आज्ञा पाकर तुरंत चली गई, और अपने पुत्र सहित अपने स्थान को प्राप्त कर परम सुख को प्राप्त हुई।
श्लोक 26 (shiva.rudra.73.26)
स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शङ्करं प्रभुम्
sa bālo bhauma ityākhyāṁ prāpya bhūtvā yuvā drutam tasyāṁ kāśyāṁ ciraṁ kālaṁ siṣeve śaṅkaraṁ prabhum
वह बालक 'भौम' नाम पाकर शीघ्र युवा हो गया, और उसने काशी में दीर्घ काल तक प्रभु शंकर की सेवा की।
श्लोक 27 (shiva.rudra.73.27)
विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्
viśveśvaraprasādena grahatvaṁ prāpya bhūmijaḥ divyaṁ lokaṁ jagāmāśu śukralokātparaṁ varam
विश्वेश्वर की कृपा से उस भूमिपुत्र ने ग्रहत्व को प्राप्त किया, और शुक्रलोक से भी श्रेष्ठ दिव्य लोक को शीघ्र प्राप्त हुआ।
श्लोक 28 (shiva.rudra.73.28)
इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोः शृणु चादरतो मुने
ityuktaṁ śambhucaritaṁ satīvirahasaṁyutam tapasyācaraṇaṁ śambhoḥ śṛṇu cādarato mune
इस प्रकार सती के विरह से युक्त शम्भु का चरित्र कहा गया। हे मुने! अब आदरपूर्वक शम्भु की तपस्या के आचरण को सुनो।