Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 76

शिव-पार्वती संवाद

अध्याय 75अध्याय-सूचीअध्याय 77

श्लोक 1 (shiva.rudra.76.1)

भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिंस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

bhavānyuvāca kimuktaṁ girirājāya tvayā yogiṁstapasvinā taduttaraṁ śṛṇu vibho matto jñāniviśārada

भवानी ने कहा — हे योगिन्! हे तपस्विन्! आपने पर्वतराज से जो कहा, उसका उत्तर हे विभो! हे ज्ञानिविशारद! मुझसे सुनिए।

श्लोक 2 (shiva.rudra.76.2)

तपःशक्त्यान्वितः शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

tapaḥśaktyānvitaḥ śambho karoṣi vipulaṁ tapaḥ tava buddhiriyaṁ jātā tapastaptuṁ mahātmanaḥ

हे शम्भो! तप-शक्ति से युक्त होकर आप विपुल तप करते हैं। हे महात्मन्! आपकी यह बुद्धि तप करने के लिए उत्पन्न हुई है।

श्लोक 3 (shiva.rudra.76.3)

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

sā śaktiḥ prakṛtirjñeyā sarveṣāmapi karmaṇām tayā viracyate sarvaṁ pālyate ca vināśyate

उस शक्ति को समस्त कर्मों की प्रकृति जानना चाहिए। उसी के द्वारा सब कुछ रचा जाता है, पाला जाता है और नष्ट किया जाता है।

श्लोक 4 (shiva.rudra.76.4)

कस्त्वं का प्रकृतिःसूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिङ्गरूपी महेश्वरः

kastvaṁ kā prakṛtiḥsūkṣmā bhagavaṁstadvimṛśyatām vinā prakṛtyā ca kathaṁ liṅgarūpī maheśvaraḥ

हे भगवन्! आप कौन हैं और वह सूक्ष्म प्रकृति क्या है, इस पर विचार कीजिए। प्रकृति के बिना महेश्वर लिंगरूपी कैसे हो सकते हैं?

श्लोक 5 (shiva.rudra.76.5)

अर्चनीयोऽसि वन्द्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

arcanīyo'si vandyo'si dhyeyo'si prāṇināṁ sadā prakṛtyā ca vicāryeti hṛdā sarvaṁ taducyatām

आप सदा समस्त प्राणियों के लिए अर्चनीय, वन्दनीय और ध्येय हैं। प्रकृति के साथ इस पर विचार कर हृदय से यह सब कहिए।

श्लोक 6 (shiva.rudra.76.6)

ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

brahmovāca pārvatyāstadvacaḥ śrutvā mahotikaraṇe rataḥ suvihasya prasannātmā maheśo vākyamabravīt

ब्रह्मा जी ने कहा — पार्वती के इस वचन को सुनकर, महान कौतुक में रत, प्रसन्नचित्त महेश हँसते हुए बोले।

श्लोक 7 (shiva.rudra.76.7)

महेश्वर उवाच । तपसा परमेणैव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितः शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

maheśvara uvāca tapasā parameṇaiva prakṛtiṁ nāśayāmyaham prakṛtyā rahitaḥ śambhurahaṁ tiṣṭhāmi tattvataḥ

महेश्वर ने कहा — मैं केवल परम तप के द्वारा ही प्रकृति का नाश करता हूँ। मैं शम्भु वस्तुतः प्रकृति से रहित होकर स्थित हूँ।

श्लोक 8 (shiva.rudra.76.8)

तस्माच्च प्रकृतेः सद्भिर्न कार्यः सङ्ग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचारविवर्जितैः

tasmācca prakṛteḥ sadbhirna kāryaḥ saṅgrahaḥ kvacit sthātavyaṁ nirvikāraiśca lokācāravivarjitaiḥ

इसलिए सत्पुरुषों को प्रकृति के साथ कभी संग्रह (आसक्ति) नहीं करना चाहिए। निर्विकार पुरुषों को लौकिक आचार से रहित होकर रहना चाहिए।

श्लोक 9 (shiva.rudra.76.9)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

brahmovāca ityuktā śambhunā tāta laukikavyavahārataḥ suvihasya hṛdā kālī jagāda madhuraṁ vacaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — हे तात! लौकिक व्यवहार के अनुसार शम्भु द्वारा यह कहे जाने पर काली हृदय से हँसकर मधुर वचन बोलीं।

श्लोक 10 (shiva.rudra.76.10)

काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शङ्कर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

kālyuvāca yaduktaṁ bhavatā yoginvacanaṁ śaṅkara prabho sā ca kiṁ prakṛtirna syādatītastāṁ bhavānkatham

काली ने कहा — हे योगिन्! हे शंकर प्रभो! आपने जो वचन कहा, क्या वह प्रकृति नहीं है? आप उससे अतीत कैसे हैं?

श्लोक 11 (shiva.rudra.76.11)

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरन्तरम्

etadvicārya vaktavyaṁ tattvato hi yathātatham prakṛtyā sarvametacca baddhamasti nirantaram

इस पर विचार कर यथार्थ बात कहनी चाहिए। यह सब कुछ निरंतर प्रकृति से बद्ध है।

श्लोक 12 (shiva.rudra.76.12)

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किञ्चिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

tasmāttvayā na vaktavyaṁ na kāryaṁ kiñcideva hi vacanaṁ racanaṁ sarvaṁ prākṛtaṁ viddhi cetasā

इसलिए आपको कुछ भी नहीं कहना चाहिए और कुछ भी नहीं करना चाहिए। यह जान लीजिए कि वचन और सब रचना प्राकृत ही है।

श्लोक 13 (shiva.rudra.76.13)

यच्छृणोषि यदश्नासि यत्पश्यसि करोषि यत् । तत्सर्वं प्रकृतेः कार्यं मिथ्यावादो निरर्थकः

yacchṛṇoṣi yadaśnāsi yatpaśyasi karoṣi yat tatsarvaṁ prakṛteḥ kāryaṁ mithyāvādo nirarthakaḥ

आप जो कुछ सुनते हैं, खाते हैं, देखते हैं, करते हैं — वह सब प्रकृति का ही कार्य है। इसके विपरीत कहना मिथ्या और निरर्थक है।

श्लोक 14 (shiva.rudra.76.14)

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शम्भोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

prakṛteḥ paramaścettvaṁ kimarthaṁ tapyase tapaḥ tvayā śambho'dhunā hyasmingirau himavati prabho

हे शम्भो! हे प्रभो! यदि आप प्रकृति से परे हैं तो फिर आप इस हिमवान पर्वत पर अभी क्यों तप कर रहे हैं?

श्लोक 15 (shiva.rudra.76.15)

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

prakṛtyā gilito'si tvaṁ na jānāsi nijaṁ hara nijaṁ jānāsi cedīśa kimarthaṁ tapyase tapaḥ

हे हर! आप प्रकृति द्वारा ही ग्रस्त हैं, आप अपने निज स्वरूप को नहीं जानते। हे ईश! यदि आप निज को जानते हैं तो फिर तप क्यों करते हैं?

श्लोक 16 (shiva.rudra.76.16)

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिंस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

vāgvādena ca kiṁ kāryaṁ mama yogiṁstvayā saha pratyakṣe hyanumānasya na pramāṇaṁ vidurbudhāḥ

हे योगिन्! आपके साथ वाग्वाद से क्या प्रयोजन? विद्वानों ने कहा है कि प्रत्यक्ष के होते हुए अनुमान प्रमाण नहीं होता।

श्लोक 17 (shiva.rudra.76.17)

इन्द्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमन्तव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

indriyāṇāṁ gocaratvaṁ yāvadbhavati dehinām tāvatsarvaṁ vimantavyaṁ prākṛtaṁ jñānibhirdhiyā

जब तक देहधारियों को इंद्रियों का विषयवत्तत्व प्राप्त है, तब तक ज्ञानियों को बुद्धिपूर्वक यह सब कुछ प्राकृत ही मानना चाहिए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.76.18)

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

kiṁ bahūktena yogīśa śṛṇu madvacanaṁ param sā cāhaṁ puruṣo'si tvaṁ satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ

हे योगीश! अधिक कहने से क्या लाभ? मेरा यह परम वचन सुनिए — मैं वह (प्रकृति) हूँ और आप पुरुष हैं, यह सत्य है, सत्य है, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 19 (shiva.rudra.76.19)

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किञ्चित्कर्तुमर्हसि

madanugrahatastvaṁ hi saguṇo rūpavānmataḥ māṁ vinā tvaṁ nirīho'si na kiñcitkartumarhasi

मेरे ही अनुग्रह से आप सगुण और रूपवान माने जाते हैं। मेरे बिना आप निरीह हैं, कुछ भी करने में समर्थ नहीं हैं।

श्लोक 20 (shiva.rudra.76.20)

पराधीनःसदा त्वं हि नानाकर्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

parādhīnaḥsadā tvaṁ hi nānākarmakaro vaśī nirvikārī kathaṁ tvaṁ hi na liptaśca mayā katham

आप सदा पराधीन हैं, वश में रहकर विविध कर्मों के करने वाले हैं। तब आप निर्विकार कैसे हैं, और मुझसे अलिप्त कैसे हैं?

श्लोक 21 (shiva.rudra.76.21)

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शङ्कर

prakṛteḥ paramo'si tvaṁ yadi satyaṁ vacastava tarhi tvayā na bhetavyaṁ samīpe mama śaṅkara

हे शंकर! यदि आपका यह वचन सत्य है कि आप प्रकृति से परे हैं, तो फिर आपको मेरे समीप रहने में कोई भय नहीं होना चाहिए।

श्लोक 22 (shiva.rudra.76.22)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः साङ्ख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदान्तमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

brahmovāca ityākarṇya vacastasyāḥ sāṅkhyaśāstroditaṁ śivaḥ vedāntamatasaṁstho hi vākyamūce śivāṁ prati

ब्रह्मा जी ने कहा — सांख्यशास्त्र के अनुसार कहे गए उसके इस वचन को सुनकर, वेदांतमत में स्थित शिव ने शिवा को यह उत्तर दिया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.76.23)

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे साङ्ख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

śrīśiva uvāca ityevaṁ tvaṁ yadi brūṣe girije sāṅkhyadhāriṇī pratyahaṁ kuru me sevāmaniṣiddhāṁ subhāṣiṇi

श्रीशिव ने कहा — हे गिरिजे! हे सुभाषिणि! यदि आप सांख्य-सिद्धांत को धारण करती हुई ऐसा कहती हैं, तो प्रतिदिन मेरी सेवा कीजिए, वह निषिद्ध नहीं है।

श्लोक 24 (shiva.rudra.76.24)

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदान्तवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

yadyahaṁ brahma nirlipto māyayā parameśvaraḥ vedāntavedyo māyeśastvaṁ kariṣyasi kiṁ tadā

किन्तु यदि मैं माया से निर्लिप्त, परमेश्वर, वेदांत द्वारा जानने योग्य, माया का स्वामी ब्रह्म हूँ, तो फिर आप क्या करेंगी?

श्लोक 25 (shiva.rudra.76.25)

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरञ्जनकरो भक्तानुग्रहकारकः

brahmovāca ityevamuktvā girijāṁ vākyamūce giriṁ prabhuḥ bhaktānurañjanakaro bhaktānugrahakārakaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — गिरिजा से इस प्रकार कहकर, भक्तों को आनंदित करने वाले तथा भक्तों पर अनुग्रह करने वाले प्रभु ने पर्वत से यह वचन कहा।

श्लोक 26 (shiva.rudra.76.26)

श्रीशिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभाव- स्वरूपमानन्दमयं सुलोचयन्

śrīśiva uvāca atraiva so'haṁ tapasā pareṇa gire tava prasthavare'tiramye carāmi bhūmau paramārthabhāva- svarūpamānandamayaṁ sulocayan

श्रीशिव ने कहा — हे गिरे! तुम्हारे इस अत्यंत रमणीय, उत्तम पठार पर ही मैं परम तप द्वारा, परमार्थ-भावस्वरूप आनंदमय तत्त्व का सम्यक् दर्शन करता हुआ, इस भूमि पर विचरण करता हूँ।

श्लोक 27 (shiva.rudra.76.27)

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किञ्चित्तपः कर्तुं न शक्यते

tapastaptumanujñā me dātavyā parvatādhipa anujñayā vinā kiñcittapaḥ kartuṁ na śakyate

हे पर्वताधिप! मुझे तप करने की अनुज्ञा दीजिए। अनुज्ञा के बिना किसी प्रकार का तप करना संभव नहीं है।

श्लोक 28 (shiva.rudra.76.28)

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छम्भुमिदं वचनमब्रवीत्

brahmovāca etacchrutvā vacastasya devadevasya śūlinaḥ praṇamya himavāñchambhumidaṁ vacanamabravīt

ब्रह्मा जी ने कहा — देवदेव शूलधारी के इस वचन को सुनकर हिमवान ने शम्भु को प्रणाम कर यह वचन कहा।

श्लोक 29 (shiva.rudra.76.29)

हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

himavānuvāca tvadīyaṁ hi jagatsarvaṁ sadevāsuramānuṣam kimapyahaṁ mahādeva tuccho bhūtvā vadāmi te

हिमवान ने कहा — हे महादेव! यह सारा जगत, देव-असुर-मनुष्यों सहित, आपका ही है। मैं तुच्छ होकर आपसे भला क्या कहूँ?

श्लोक 30 (shiva.rudra.76.30)

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शङ्करो लोकशङ्करः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

brahmovāca evamukto himavatā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ vihasya girirājaṁ taṁ prāha yāhīti sādaram

ब्रह्मा जी ने कहा — हिमवान द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर लोकों को सुख देने वाले शंकर ने हँसते हुए आदरपूर्वक पर्वतराज से 'जाओ' कहा।

श्लोक 31 (shiva.rudra.76.31)

शङ्करेणाभ्यनुज्ञातःस्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

śaṅkareṇābhyanujñātaḥsvagṛhaṁ himavānyayau sārdhaṁ girijayā vai sa pratyahaṁ darśane sthitaḥ

शंकर से आज्ञा पाकर हिमवान अपने घर लौट गए, और वे गिरिजा सहित प्रतिदिन दर्शन के लिए वहाँ स्थित रहने लगे।

श्लोक 32 (shiva.rudra.76.32)

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शङ्कराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

pitrā vināpi sā kālī sakhībhyāṁ saha nityaśaḥ jagāma śaṅkarābhyāśaṁ sevāyai bhaktitatparā

किन्तु काली अपने पिता के बिना भी अपनी दोनों सखियों सहित नित्य शंकर के समीप सेवा के लिए भक्तिपूर्वक जाती रहीं।

श्लोक 33 (shiva.rudra.76.33)

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नन्दीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरः शुचिः

niṣiṣedha na tāṁ ko'pi gaṇo nandīśvarādikaḥ maheśaśāsanāttāta tacchāsanakaraḥ śuciḥ

हे तात! नंदीश्वर आदि किसी भी गण ने उन्हें रोका नहीं, क्योंकि वे शुद्ध गण महेश की आज्ञा का ही पालन करने वाले थे।

श्लोक 34 (shiva.rudra.76.34)

साङ्ख्यवेदान्तमतयोः शिवयोः शिवदः सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोः सुविचारतः

sāṅkhyavedāntamatayoḥ śivayoḥ śivadaḥ sadā saṁvādaḥ sukhakṛccokto'bhinnayoḥ suvicārataḥ

इस प्रकार सांख्य और वेदांत के मत रखने वाले, वस्तुतः अभिन्न, दोनों शिवों (शिव और शिवा) का यह सदा शुभकारी, सुखद संवाद सुविचारपूर्वक कहा गया।

श्लोक 35 (shiva.rudra.76.35)

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शङ्करः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

girirājasya vacanāttanayāṁ tasya śaṅkaraḥ pārśve samīpe jagrāha gauravādapi goparaḥ

पर्वतराज के वचन से शंकर ने, स्वयं गोपरक्षक होते हुए भी, आदरवश उनकी पुत्री को अपने समीप ग्रहण किया।

श्लोक 36 (shiva.rudra.76.36)

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

uvācedaṁ vacaḥ kālīṁ sakhībhyāṁ saha gopatiḥ nityaṁ māṁ sevatāṁ yātu nirbhītā hyatra tiṣṭhatu

गोपति ने काली से उनकी सखियों सहित यह वचन कहा — यह नित्य मेरी सेवा करने आया करे और निर्भय होकर यहीं रहा करे।

श्लोक 37 (shiva.rudra.76.37)

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

evamuktvā tu tāṁ devīṁ sevāyai jagṛhe haraḥ nirvikāro mahāyogī nānālīlākaraḥ prabhuḥ

यह कहकर निर्विकार, महायोगी, विविध लीलाकारी प्रभु हर ने उस देवी को सेवा के लिए ग्रहण कर लिया।

श्लोक 38 (shiva.rudra.76.38)

इदमेव महद्धैर्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्नवन्त्यपि सम्प्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

idameva mahaddhairyaṁ dhīrāṇāṁ sutapasvinām vighnavantyapi samprāpya yadvighnairna vihanyate

यही धैर्यशील, सुतपस्वी पुरुषों का महान धैर्य है कि वे विघ्नकारी परिस्थितियाँ आने पर भी विघ्नों से विचलित नहीं होते।

श्लोक 39 (shiva.rudra.76.39)

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियः स मुनीश्वर

tataḥ svapuramāyāto girirāṭ paricārakaiḥ mumodātīva manasi sapriyaḥ sa munīśvara

हे मुनीश्वर! तत्पश्चात् पर्वतराज अपने परिचारकों सहित अपने नगर लौट गए, और अपनी प्रिया सहित मन ही मन अत्यंत हर्षित हुए।

श्लोक 40 (shiva.rudra.76.40)

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिन्तयितुं स्थितः

haraśca dhyānayogena paramātmānamādarāt nirvighnena svamanasā tvāsīccintayituṁ sthitaḥ

और हर ध्यानयोग के द्वारा आदरपूर्वक परमात्मा का चिंतन करने में निर्विघ्न मन से स्थित रहे।

श्लोक 41 (shiva.rudra.76.41)

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चन्द्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

kālī sakhībhyāṁ sahitā pratyahaṁ candraśekharam sevamānā mahādevaṁ gamanāgamane sthitā

काली अपनी दोनों सखियों सहित प्रतिदिन चंद्रशेखर महादेव की सेवा करती हुईं, आने-जाने में संलग्न रहीं।

श्लोक 42 (shiva.rudra.76.42)

प्रक्षाल्य चरणौ शम्भोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचेन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

prakṣālya caraṇau śambhoḥ papau taccaraṇodakam vahniśaucena vastreṇa cakre tadgātramārjanam

शम्भु के चरणों को धोकर वह उनका चरणोदक पान करती थीं, और अग्नि से शुद्ध किए वस्त्र से उनके शरीर को पोंछती थीं।

श्लोक 43 (shiva.rudra.76.43)

षोडशेनोपचारेण सम्पूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

ṣoḍaśenopacāreṇa sampūjya vidhivaddharam punaḥpunaḥ supraṇamya yayau nityaṁ piturgṛham

सोलह उपचारों से विधिवत हर की पूजा कर तथा बार-बार भलीभाँति प्रणाम कर वह नित्य अपने पिता के घर लौट जाती थीं।

श्लोक 44 (shiva.rudra.76.44)

एवं संसेवमानायाः शङ्करं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालः शिवाया मुनिसत्तम

evaṁ saṁsevamānāyāḥ śaṅkaraṁ dhyānatatparam vyatīyāya mahānkālaḥ śivāyā munisattama

हे मुनिसत्तम! इस प्रकार ध्यानमग्न शंकर की निरंतर सेवा करते हुए शिवा का दीर्घ काल व्यतीत हो गया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.76.45)

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शङ्कराश्रमे । वितेने सुन्दरं गानं सुतालं स्मरवर्धनम्

kadācitsahitā kālī sakhībhyāṁ śaṅkarāśrame vitene sundaraṁ gānaṁ sutālaṁ smaravardhanam

एक बार काली अपनी दोनों सखियों सहित शंकर के आश्रम में सुताल-युक्त सुंदर, काम-वर्धक गान करने लगीं।

श्लोक 46 (shiva.rudra.76.46)

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

kadācitkuśapuṣpāṇi samidhaṁ nayati svayam sakhībhyāṁ sthānasaṁskāraṁ kurvatī nyavasattadā

कभी वह स्वयं कुश, पुष्प और समिधा लाया करती थीं, और अपनी सखियों सहित स्थान की स्वच्छता का कार्य करती हुई वहीं रहती थीं।

श्लोक 47 (shiva.rudra.76.47)

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भृशम् । वीक्षन्ती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

kadācinniyatā gehe sthitā candrabhṛto bhṛśam vīkṣantī vismayāmāsa sakāmā candraśekharam

कभी वह संयमित होकर वहीं रहते हुए चंद्रशेखर को अत्यंत विस्मयपूर्वक और सकाम भाव से निहारती रहती थीं।

श्लोक 48 (shiva.rudra.76.48)

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्सङ्गां परिस्थिताम् । सोऽचिन्तयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

tatastaptena bhūteśastāṁ nissaṅgāṁ paristhitām so'cintayattadā vīkṣya bhūtadehe sthiteti ca

तब तप्त भूतेश ने उस निस्संग स्थित काली को देखकर मन ही मन विचार किया कि वह अपने शरीर-अनुशासन में स्थिर है।

श्लोक 49 (shiva.rudra.76.49)

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

nāgrahīdgiriśaḥ kālīṁ bhāryārthe nikaṭe sthitām mahālāvaṇyanicayāṁ munīnāmapi mohinīm

गिरीश ने काली को, जो समीप ही स्थित थीं तथा महान सौंदर्य की राशि और मुनियों को भी मोहित करने वाली थीं, तत्काल पत्नी रूप में ग्रहण नहीं किया।

श्लोक 50 (shiva.rudra.76.50)

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेन्द्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयः समचिन्तयत्

mahādevaḥ punardṛṣṭvā tathā tāṁ saṁyatendriyām svasevane ratāṁ nityaṁ sadayaḥ samacintayat

महादेव उसे पुनः इस प्रकार संयतेन्द्रिय तथा नित्य अपनी सेवा में रत देखकर दयापूर्वक मन ही मन विचार करने लगे।

श्लोक 51 (shiva.rudra.76.51)

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

yadaivaiṣā tapaścaryāvrataṁ kālī kariṣyati tadā ca tāṁ grahīṣyāmi garvabījavivarjitām

(उन्होंने विचार किया) — जब यह काली तपश्चर्या का व्रत करेगी, तभी मैं इसे, अहंकार के बीज से रहित होने पर, ग्रहण करूँगा।

श्लोक 52 (shiva.rudra.76.52)

ब्रह्मोवाच । इति सञ्चिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

brahmovāca iti sañcintya bhūteśo drutaṁ dhyānasamāśritaḥ mahayogīśvaro'bhūdvai mahālīlākaraḥ prabhuḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — इस प्रकार विचार कर भूतेश शीघ्र ही पुनः ध्यान का आश्रय लेकर महायोगीश्वर, महालीलाकारी प्रभु बन गए।

श्लोक 53 (shiva.rudra.76.53)

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिन्ता व्यवस्थिता

dhyānāsaktasya tasyātha śivasya paramātmanaḥ hṛdi nāsīnmune kācidanyā cintā vyavasthitā

हे मुने! ध्यानमग्न परमात्मा शिव के हृदय में उस समय अन्य कोई चिंता स्थित नहीं थी।

श्लोक 54 (shiva.rudra.76.54)

काली त्वनुदिनं शम्भुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिन्तयन्ती सततं तस्य रूपं महात्मनः

kālī tvanudinaṁ śambhuṁ sadbhaktyā samasevata vicintayantī satataṁ tasya rūpaṁ mahātmanaḥ

किन्तु काली प्रतिदिन शम्भु की सद्भक्तिपूर्वक सेवा करती रहीं, निरंतर उस महात्मा के रूप का चिंतन करती हुई।

श्लोक 55 (shiva.rudra.76.55)

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थिताम् । विस्मृत्य पूर्वचिन्तां तां पश्यन्नपि न पश्यति

haro dhyānaparaḥ kālīṁ nityaṁ praikṣata susthitām vismṛtya pūrvacintāṁ tāṁ paśyannapi na paśyati

ध्यानपरायण हर नित्य सुस्थित काली को देखते तो थे, किन्तु पूर्व विचार को भूलकर वे देखते हुए भी नहीं देखते थे।

श्लोक 56 (shiva.rudra.76.56)

एतस्मिन्नन्तरे देवाः शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

etasminnantare devāḥ śakrādyā munayaśca te brahmājñayā smaraṁ tatra preṣayāmāsurādarāt

इसी बीच शक्र आदि देवगण और मुनिगण, ब्रह्मा की आज्ञा से, आदरपूर्वक काम को वहाँ भेजने लगे।

श्लोक 57 (shiva.rudra.76.57)

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

tena kārayituṁ yogaṁ kālyā rudreṇa kāmataḥ mahāvīryeṇāsureṇa tārakeṇa prapīḍitāḥ

— रुद्र के साथ काली का काम-प्रेरित योग कराने के लिए, क्योंकि वे महापराक्रमी असुर तारक से अत्यंत पीड़ित थे।

श्लोक 58 (shiva.rudra.76.58)

गत्वा तत्र स्मरः सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

gatvā tatra smaraḥ sarvamupāyamakaronnijam cukṣubhe na haraḥ kiñcittaṁ ca bhasmīcakāra ha

वहाँ जाकर काम ने अपने सभी उपाय किए, किन्तु हर तनिक भी विचलित नहीं हुए, और उन्होंने उसे भस्म कर दिया।

श्लोक 59 (shiva.rudra.76.59)

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

pārvatyapi vigarvābhūnmune tasya nideśataḥ tatastapo mahatkṛtvā śivaṁ prāpa patiṁ satī

हे मुने! उनके ही निर्देश से पार्वती भी गर्वरहित हुईं, और तत्पश्चात् महान तप करके सती ने शिव को पति रूप में प्राप्त किया।

श्लोक 60 (shiva.rudra.76.60)

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्यं हि परोपकरणे रतौ

babhūvatustau suprītau pārvatīparameśvarau cakraturdevakāryaṁ hi paropakaraṇe ratau

पार्वती और परमेश्वर दोनों अत्यंत प्रसन्न हो गए, और परोपकार में रत होकर उन्होंने देवकार्य को सम्पन्न किया।

अध्याय 75अध्याय-सूचीअध्याय 77