Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 88

सप्तर्षियों द्वारा पार्वती की परीक्षा

अध्याय 87अध्याय-सूचीअध्याय 89

श्लोक 1 (shiva.rudra.88.1)

नारद उवाच । गतेषु तेषु देवेषु विधिविष्ण्वादिकेषु च । सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्

nārada uvāca gateṣu teṣu deveṣu vidhiviṣṇvādikeṣu ca sarveṣu muniṣu prītyā kiṁ babhūva tataḥ param

नारद ने कहा -- "जब वे सभी देवता, ब्रह्मा-विष्णु आदि, तथा सभी मुनि चले गए, तब स्नेहवश आगे क्या हुआ?"

श्लोक 2 (shiva.rudra.88.2)

किं कृतं शम्भुना तात वरं दातुं समागतः । कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावह

kiṁ kṛtaṁ śambhunā tāta varaṁ dātuṁ samāgataḥ kiyatkālena ca kathaṁ tadvada prītimāvaha

"हे तात! वर देने को उद्यत हुए शम्भु ने क्या किया? कितने समय में और किस प्रकार -- यह बताकर मुझे प्रसन्न कीजिए।"

श्लोक 3 (shiva.rudra.88.3)

ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् । तत्तपः सुपरीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः

brahmovāca gateṣu teṣu deveṣu brahmādiṣu nijāśramam tattapaḥ suparīkṣārthaṁ samādhistho'bhavadbhavaḥ

ब्रह्मा ने कहा -- "जब वे ब्रह्मा आदि देवगण अपने-अपने आश्रम को चले गए, तब भव (शिव) उस तपस्या की भलीभाँति परीक्षा लेने के लिए समाधिस्थ हो गए।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.88.4)

स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिन्तयत् । परात्परतरं स्वस्थं निर्मायं निरवग्रहम्

svātmānamātmanā kṛtvā svātmanyeva vyacintayat parātparataraṁ svasthaṁ nirmāyaṁ niravagraham

"अपने आत्मा को अपने ही आत्मा में स्थिर करके उन्होंने अपने आप में ही परात्पर, स्वस्थ, मायारहित तथा अबद्ध तत्त्व का चिंतन किया।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.88.5)

तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः । अविज्ञातगतिःसूतिःस हरः परमेश्वरः

tadvastubhūto bhagavānīśvaro vṛṣabhadhvajaḥ avijñātagatiḥsūtiḥsa haraḥ parameśvaraḥ

"उसी तत्त्वस्वरूप भगवान् ईश्वर, वृषभध्वज, जिनकी गति और उत्पत्ति किसी को ज्ञात नहीं, वे हर परमेश्वर --"

श्लोक 6 (shiva.rudra.88.6)

ब्रह्मोवाच । गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः

brahmovāca girijā hi tadā tāta tatāpa paramaṁ tapaḥ tapasā tena rudro'pi paraṁ vismayamāgataḥ

ब्रह्मा ने कहा -- "हे तात! तब गिरिजा ने परम तपस्या तपी; उस तप से रुद्र भी अत्यंत विस्मित हो गए।"

श्लोक 7 (shiva.rudra.88.7)

समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा । वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः

samādheścalitasso'bhūdbhaktādhīno'pi nānyathā vasiṣṭhādīnmunīnsapta sasmāra sūtikṛddharaḥ

"वे समाधि से विचलित हुए -- क्योंकि वे सर्वदा भक्तों के अधीन रहते हैं, अन्यथा कभी नहीं -- और सृष्टिकर्ता हर ने वसिष्ठ आदि सप्तर्षियों का स्मरण किया।"

श्लोक 8 (shiva.rudra.88.8)

सप्तापि मुनयः शीघ्रमाययुः स्मृतिमात्रतः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयन्तो विधिं बहु

saptāpi munayaḥ śīghramāyayuḥ smṛtimātrataḥ prasannavadanāḥ sarve varṇayanto vidhiṁ bahu

"स्मरण करते ही वे सातों मुनि शीघ्र आ पहुँचे; सब प्रसन्नमुख होकर उनकी महिमा का बहुत वर्णन करते हुए,"

श्लोक 9 (shiva.rudra.88.9)

प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः । वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकन्धराः

praṇamya taṁ maheśānaṁ tuṣṭuvurharṣanirbharāḥ vāṇyā gadgadayā baddhakarā vinatakandharāḥ

"उस महेश को प्रणाम कर हर्षित होकर उन्होंने गद्गद वाणी से, हाथ जोड़े, सिर झुकाए हुए उनकी स्तुति की।"

श्लोक 10 (shiva.rudra.88.10)

सप्तर्षय ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः

saptarṣaya ūcuḥ devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho jātā vayaṁ sudhanyā hi tvayā yadadhunā smṛtāḥ

सप्तर्षियों ने कहा -- "हे देवाधिदेव महादेव! हे करुणासागर प्रभो! हम अत्यंत धन्य हुए कि आपने अभी हमारा स्मरण किया।"

श्लोक 11 (shiva.rudra.88.11)

किमर्थं संस्मृता नाथ शासनं देहि तद्धि नः । स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते

kimarthaṁ saṁsmṛtā nātha śāsanaṁ dehi taddhi naḥ svadāsasadṛśīṁ svāminkṛpāṁ kuru namo'stu te

"हे नाथ! किस कारण हमारा स्मरण हुआ? हमें आज्ञा दीजिए। हे स्वामिन्! अपने दासतुल्य हम पर कृपा कीजिए, आपको नमस्कार है।"

श्लोक 12 (shiva.rudra.88.12)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य मुनीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः । प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः

brahmovāca ityākarṇya munīnāṁ tu vijñaptiṁ karuṇānidhiḥ provāca vihasanprītyā protphullanayanāmbujaḥ

ब्रह्मा ने कहा -- "मुनियों की यह विनती सुनकर करुणानिधि, प्रेमपूर्वक हँसते हुए, प्रसन्नता से विकसित नेत्रों वाले शिव ने कहा।"

श्लोक 13 (shiva.rudra.88.13)

महेश्वर उवाच । हे सप्तमुनयस्ताताः शृणुतारं वचो मम । अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः

maheśvara uvāca he saptamunayastātāḥ śṛṇutāraṁ vaco mama asmaddhitakarā yūyaṁ sarvajñānavicakṣaṇāḥ

महेश्वर ने कहा -- "हे सात मुनियो! हे तातो! मेरी सम्पूर्ण बात सुनो; तुम हमारे हितकारी और सर्वज्ञान में निपुण हो।"

श्लोक 14 (shiva.rudra.88.14)

तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाधुना । गौरीशिखरसंज्ञे हि पर्वते दृढमानसा

tapaścarati deveśī pārvatī girijādhunā gaurīśikharasaṁjñe hi parvate dṛḍhamānasā

"देवी पार्वती, गिरिजा, इस समय गौरीशिखर नामक पर्वत पर दृढ़ मन से तपस्या कर रही हैं।"

श्लोक 15 (shiva.rudra.88.15)

मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः । सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता

māṁ patiṁ prāptukāmā hi sā sakhīsevitā dvijāḥ sarvānkāmānvihāyānyānparaṁ niścayamāgatā

"मुझे पति रूप में पाने की इच्छा से, सखियों द्वारा सेवित, अन्य समस्त कामनाओं को त्यागकर वे परम निश्चय पर पहुँची हैं।"

श्लोक 16 (shiva.rudra.88.16)

तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः । परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः

tatra gacchata yūyaṁ macchāsanānmunisattamāḥ parīkṣāṁ dṛḍhatāyāstatkuruta premacetasaḥ

"हे मुनिश्रेष्ठो! मेरी आज्ञा से वहाँ जाओ; प्रेमपूर्ण चित्त से उसकी दृढ़ता की परीक्षा लो।"

श्लोक 17 (shiva.rudra.88.17)

सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः । न संशयः प्रकर्तव्यः शासनान्मम सुव्रताः

sarvathā chalasaṁyuktaṁ vacanīyaṁ vacaśca vaḥ na saṁśayaḥ prakartavyaḥ śāsanānmama suvratāḥ

"तुम्हारे वचन सर्वथा छलयुक्त होने चाहिए; इसमें कोई संशय न करना, हे सुव्रतो! मेरी आज्ञा का पालन करो।"

श्लोक 18 (shiva.rudra.88.18)

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते । यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा

brahmovāca ityājñaptāśca munayo jagmustatra drutaṁ hi te yatra rājati sā dīptā jaganmātā nagātmajā

ब्रह्मा ने कहा -- "यह आज्ञा पाकर मुनि शीघ्र वहाँ गए, जहाँ वह तेजोमयी जगन्माता पर्वतपुत्री विराजमान थीं।"

श्लोक 19 (shiva.rudra.88.19)

तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा । मूर्ता परमतेजस्का विलसन्ती सुतेजसा

tatra dṛṣṭvā śivā sākṣāttapaḥsiddhirivāparā mūrtā paramatejaskā vilasantī sutejasā

"वहाँ उन्होंने साक्षात् शिवा (पार्वती) को देखा, मानो तपःसिद्धि की एक और साकार मूर्ति हों, परम तेजस्विनी, अपने महातेज से देदीप्यमान।"

श्लोक 20 (shiva.rudra.88.20)

हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः । सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः

hṛdā praṇamya tāṁ te tu ṛṣayassapta suvratāḥ sannatā vacanaṁ procuḥ pūjitāśca viśeṣataḥ

"हृदय से उन्हें प्रणाम करके, उन सातों सुव्रत ऋषियों ने विनम्रतापूर्वक और विशेष रूप से पूजा करके वचन कहे।"

श्लोक 21 (shiva.rudra.88.21)

ऋषय ऊचुः । शृणु शैलसुते देवि किमर्थं तप्यते तपः । इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना

ṛṣaya ūcuḥ śṛṇu śailasute devi kimarthaṁ tapyate tapaḥ icchasi tvaṁ suraṁ kaṁ ca kiṁ phalaṁ tadvadādhunā

ऋषियों ने कहा -- "हे शैलसुते देवि! सुनिए, यह तप किसलिए किया जा रहा है? आप किस देवता की इच्छा रखती हैं और क्या फल चाहती हैं? अभी बताइए।"

श्लोक 22 (shiva.rudra.88.22)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरीन्द्रतनया द्विजैः । प्रत्युवाच वचः सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः

brahmovāca ityuktā sā śivā devī girīndratanayā dvijaiḥ pratyuvāca vacaḥ satyaṁ sugūḍhamapi tatpuraḥ

ब्रह्मा ने कहा -- "द्विजों द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर गिरिराज-तनया शिवा देवी ने उनके समक्ष सत्य किन्तु अत्यंत गूढ़ वचन कहे।"

श्लोक 23 (shiva.rudra.88.23)

पार्वत्युवाच । मुनीश्वराःसंशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा । ब्रवीमि स्वविचारं वै चिन्तितो यो धिया स्वया

pārvatyuvāca munīśvarāḥsaṁśṛṇuta madvākyaṁ prītito hṛdā bravīmi svavicāraṁ vai cintito yo dhiyā svayā

पार्वती ने कहा -- "हे मुनीश्वरो! प्रीतिपूर्वक हृदय से मेरी बात सुनिए; मैं अपना वह विचार कहती हूँ जिसे मैंने बुद्धि से सोचा है।"

श्लोक 24 (shiva.rudra.88.24)

करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसम्भवाः । सङ्कोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्

kariṣyatha prahāsaṁ me śrutvā vāco hyasambhavāḥ saṅkoco varṇanādviprā bhavatyeva karomi kim

"मेरी असम्भव-सी लगने वाली बातें सुनकर आप हँसेंगे; हे विप्रो! कहने में संकोच होता है, फिर भी क्या करूँ?"

श्लोक 25 (shiva.rudra.88.25)

इदं मनो हि सुदृढमवशं परकर्मकृत् । जलोपरि महाभित्तिं चिकीर्षति महोन्नताम्

idaṁ mano hi sudṛḍhamavaśaṁ parakarmakṛt jalopari mahābhittiṁ cikīrṣati mahonnatām

"यह मेरा मन अत्यंत दृढ़, अवश और पराए कार्य में लगा हुआ है; जल के ऊपर यह विशाल, ऊँची दीवार बनाना चाहता है।"

श्लोक 26 (shiva.rudra.88.26)

सुरर्षेः शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः । रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्

surarṣeḥ śāsanaṁ prāpya karomi sudṛḍhaṁ tapaḥ rudraḥ patirbhavenme hi vidhāyeti manoratham

"देवर्षि की आज्ञा पाकर मैं दृढ़ तप कर रही हूँ, केवल इस मनोरथ से कि रुद्र मेरे पति बनें।"

श्लोक 27 (shiva.rudra.88.27)

अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् । तदाशां शङ्करः स्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः

apakṣo manmanaḥ pakṣī vyomni uḍḍīyate haṭhāt tadāśāṁ śaṅkaraḥ svāmī piparttu karuṇānidhiḥ

"मेरा मन, बिना पंख का पक्षी होकर भी, बलपूर्वक आकाश में उड़ना चाहता है; करुणानिधि स्वामी शंकर उस आशा को पूर्ण करें।"

श्लोक 28 (shiva.rudra.88.28)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते । सम्मान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा

brahmovāca ityākarṇya vacastasyā vihasya munayaśca te sammānya girijāṁ prītyā procuśchalavaco mṛṣā

ब्रह्मा ने कहा -- "उसके वचन सुनकर वे मुनि हँस पड़े, और प्रेमपूर्वक गिरिजा का सम्मान करते हुए छलपूर्ण मिथ्या वचन कहने लगे।"

श्लोक 29 (shiva.rudra.88.29)

ऋषय ऊचुः । न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः । देवर्षेः क्रूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे

ṛṣaya ūcuḥ na jñātaṁ tasya caritaṁ vṛthāpaṇḍitamāninaḥ devarṣeḥ krūramanasaḥ sujñā bhūtvāpyagātmaje

ऋषियों ने कहा -- "हे पर्वतपुत्री! विदुषी होकर भी आपने उस निष्फल पाण्डित्याभिमानी, क्रूर-हृदय देवर्षि का चरित्र नहीं जाना।"

श्लोक 30 (shiva.rudra.88.30)

नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमन्थकः । तस्य वार्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा

nāradaḥ kūṭavādī ca paracittapramanthakaḥ tasya vārtāśravaṇato hānirbhavati sarvathā

"नारद कपटपूर्ण बोलने वाले और दूसरों के मन को मथने वाले हैं; उनकी बात सुनने मात्र से सर्वथा हानि होती है।"

श्लोक 31 (shiva.rudra.88.31)

तत्र त्वं शृणु सद् बुद्ध्या चेतिहासं सुशोभितम् । क्रमात्त्वां बोधयन्तो हि प्रीत्या तमुपधारय

tatra tvaṁ śṛṇu sad buddhyā cetihāsaṁ suśobhitam kramāttvāṁ bodhayanto hi prītyā tamupadhāraya

"अतः सुबुद्धि से यह सुंदर इतिहास सुनिए; क्रमशः समझाते हुए इसे प्रेमपूर्वक हृदय में धारण कीजिए।"

श्लोक 32 (shiva.rudra.88.32)

ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षः सुषुवे पितुराज्ञया । स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुङ्क्त तपसि प्रियान्

brahmaputro hi yo dakṣaḥ suṣuve piturājñayā svapatnyāmayutaṁ putrānayuṅkta tapasi priyān

"ब्रह्मा के पुत्र दक्ष ने पिता की आज्ञा से अपनी पत्नी में अयुत (दस सहस्र) प्रिय पुत्र उत्पन्न किए और उन्हें तप में नियुक्त किया।"

श्लोक 33 (shiva.rudra.88.33)

ते सुताः पश्चिमदिशि नारायणसरो गताः । तपोऽर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ

te sutāḥ paścimadiśi nārāyaṇasaro gatāḥ tapo'rthe te pratijñāya nāradastatra vai yayau

"वे पुत्र पश्चिम दिशा में नारायण-सरोवर गए; वहाँ तप करने का व्रत लेकर नारद भी वहाँ पहुँचे।"

श्लोक 34 (shiva.rudra.88.34)

कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः

kūṭopadeśamāśrāvya tatra tānnārado muniḥ tadājñayā ca te sarve piturna gṛhamāyayuḥ

"वहाँ नारद मुनि ने उन्हें कूट (भ्रामक) उपदेश सुनाया, और उसकी आज्ञा से वे सब अपने पिता के घर नहीं लौटे।"

श्लोक 35 (shiva.rudra.88.35)

तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुङ्क्त सहस्रप्रमितांस्ततः

tacchrutvā kupito dakṣaḥ pitrāśvāsitamānasaḥ utpādya putrānprāyuṅkta sahasrapramitāṁstataḥ

"यह सुनकर, पिता से सांत्वना पाए मन वाले दक्ष क्रुद्ध हो गए; तब उन्होंने एक सहस्र और पुत्र उत्पन्न कर उन्हें भी तप में लगाया।"

श्लोक 36 (shiva.rudra.88.36)

तेऽपि तत्र गताः पुत्राः तपोऽर्थं पितुराज्ञया । नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्

te'pi tatra gatāḥ putrāḥ tapo'rthaṁ piturājñayā nārado'pi yayau tatra punastatsvopadeśakṛt

"वे पुत्र भी पिता की आज्ञा से तप हेतु वहाँ गए; नारद पुनः वहाँ पहुँचे, फिर अपना ही उपदेश देने।"

श्लोक 37 (shiva.rudra.88.37)

ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः । आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते

dadau tadupadeśaṁ te tebhyo bhrātṛpathaṁ yayuḥ āyayurna piturgehaṁ bhikṣuvṛttiratāśca te

"उन्होंने उन्हें वही उपदेश दिया; वे अपने भाइयों के मार्ग पर चल पड़े -- पिता के घर नहीं लौटे और भिक्षुक-वृत्ति में रत हो गए।"

श्लोक 38 (shiva.rudra.88.38)

इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुता शैलकन्यके । अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्

itthaṁ nāradasadvṛttirviśrutā śailakanyake anyāṁ śṛṇu hi tadvṛttiṁ vairāgyakaraṇīṁ nṛṇām

"इस प्रकार, हे शैलकन्ये! नारद का यह सच्चा चरित्र प्रसिद्ध है; अब पुरुषों में वैराग्य उत्पन्न करने वाला एक और वृत्तान्त सुनिए।"

श्लोक 39 (shiva.rudra.88.39)

विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् । स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्

vidyādharaścitraketuryo babhūva purākarot svopadeśamayaṁ dattvā tasmai śūnyaṁ ca tadgṛham

"प्राचीन काल में चित्रकेतु नामक एक विद्याधर हुए थे; उन्हें भी अपना यही उपदेश देकर उन्होंने (नारद ने) उनका घर भी सूना कर दिया।"

श्लोक 40 (shiva.rudra.88.40)

प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् । दत्त्वा दुःखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः

prahlādāya svopadeśānhiraṇyakaśipoḥ param dattvā duḥkhaṁ dadau cāyaṁ parabuddhiprabhedakaḥ

"इसी प्रकार हिरण्यकशिपु के पुत्र प्रह्लाद को भी अपना उपदेश देकर, दूसरों की बुद्धि को भेदने वाले इस नारद ने दुःख प्रदान किया।"

श्लोक 41 (shiva.rudra.88.41)

मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना । स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः

muninā nijavidyā yacchrāvitā karṇarocanā sa svagehaṁ vihāyāśu bhikṣāṁ carati prāyaśaḥ

"जिस किसी के कान में इस मुनि का अपना उपदेश मधुर लगता है, वह शीघ्र अपना घर त्यागकर प्रायः भिक्षाटन करने लगता है।"

श्लोक 42 (shiva.rudra.88.42)

नारदो मलिनात्मा हि सर्वदोज्ज्वलदेहवान् । जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः

nārado malinātmā hi sarvadojjvaladehavān jānīmastaṁ viśeṣeṇa vayaṁ tatsahavāsinaḥ

"नारद वस्तुतः मलिन-आत्मा हैं, यद्यपि उनका शरीर सदा उज्ज्वल दिखता है; हम, जो उनके सहवासी रहे हैं, उन्हें विशेष रूप से जानते हैं।"

श्लोक 43 (shiva.rudra.88.43)

बकं साधुं वर्णयन्ति न मत्स्यानत्ति सर्वथा । सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्

bakaṁ sādhuṁ varṇayanti na matsyānatti sarvathā sahavāsī vijānīyāccaritraṁ sahavāsinām

"लोग बगुले को साधु कहकर बखानते हैं, किंतु वह मछलियाँ खाना कभी नहीं छोड़ता; सहवासी ही सहवासी के चरित्र को जान पाता है।"

श्लोक 44 (shiva.rudra.88.44)

लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसम्मता । वृथैव मूर्खीभूता त्वं तपश्चरसि दुष्करम्

labdhvā tadupadeśaṁ hi tvamapi prājñasammatā vṛthaiva mūrkhībhūtā tvaṁ tapaścarasi duṣkaram

"उनका उपदेश पाकर आप भी, बुद्धिमती मानी जाकर, व्यर्थ ही मूर्ख बनकर यह दुष्कर तप कर रही हैं।"

श्लोक 45 (shiva.rudra.88.45)

यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः । सोदासीनो निर्विकारो मदनारिर्न संशयः

yadarthamīdṛśaṁ bāle karoṣi vipulaṁ tapaḥ sodāsīno nirvikāro madanārirna saṁśayaḥ

"हे बाले! जिसके लिए आप यह इतना बड़ा तप कर रही हैं, वह उदासीन, निर्विकार और कामारि (काम का शत्रु) है -- इसमें संदेह नहीं।"

श्लोक 46 (shiva.rudra.88.46)

अमङ्गलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली । कुवेषी प्रेतभूतादिसङ्गी नग्नो हि शूलभृत्

amaṅgalavapurdhārī nirlajjo'sadano'kulī kuveṣī pretabhūtādisaṅgī nagno hi śūlabhṛt

"वह अमंगल-रूप धारण करने वाला, निर्लज्ज, कुत्सित स्थानों में रहने वाला, कुल-हीन है; कुवेशधारी, प्रेत-भूत आदि का संगी, नग्न और त्रिशूलधारी है।"

श्लोक 47 (shiva.rudra.88.47)

स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया । मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः

sa dhūrtastava vijñānaṁ vināśya nijamāyayā mohayāmāsa sadyuktyā kārayāmāsa vai tapaḥ

"उस धूर्त ने अपनी माया से आपकी बुद्धि नष्ट कर, चतुर युक्तियों से आपको मोहित कर यह तप करवाया है।"

श्लोक 48 (shiva.rudra.88.48)

ईदृशं हि वरं लब्ध्वा किं सुखं सम्भविष्यति । विचारं कुरु देवेशि त्वमेव गिरिजात्मजे

īdṛśaṁ hi varaṁ labdhvā kiṁ sukhaṁ sambhaviṣyati vicāraṁ kuru deveśi tvameva girijātmaje

"ऐसा वर पाकर क्या सुख होगा? हे देवेशि गिरिजात्मजे! आप स्वयं इस पर विचार कीजिए।"

श्लोक 49 (shiva.rudra.88.49)

प्रथमं दक्षजां साध्वीं विवाह्य सुधिया सतीम् । निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किञ्चिद्दिनानि हि

prathamaṁ dakṣajāṁ sādhvīṁ vivāhya sudhiyā satīm nirvāhaṁ kṛtavānnaiva mūḍhaḥ kiñciddināni hi

"पहले उस मूढ़ ने दक्ष-पुत्री साध्वी सती से विवाह करके भी उसका निर्वाह कुछ ही दिनों तक न किया।"

श्लोक 50 (shiva.rudra.88.50)

तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत् स्वयं प्रभुः । ध्यायन्स्वरूपमकलमशोकमरमत्सुखी

tāṁ tathaiva sa vai doṣaṁ dattvātyākṣīt svayaṁ prabhuḥ dhyāyansvarūpamakalamaśokamaramatsukhī

"उस पर वही दोष लगाकर स्वयं प्रभु ने उसे त्याग दिया, और अपने निराकार, शोकरहित स्वरूप का ध्यान करते हुए वे अकेले सुखी रहे।"

श्लोक 51 (shiva.rudra.88.51)

एकलः परनिर्वाणो ह्यसङ्गोऽद्वय एव च । तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः सम्भविष्यति

ekalaḥ paranirvāṇo hyasaṅgo'dvaya eva ca tena nāryāḥ kathaṁ devi nirvāhaḥ sambhaviṣyati

"वह अकेला, परम-निर्वाण में लीन, असंग और अद्वय है; हे देवि! उसके द्वारा पत्नी का निर्वाह कैसे संभव होगा?"

श्लोक 52 (shiva.rudra.88.52)

अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् । त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव

adyāpi śāsanaṁ prāpya gṛhamāyāhi durmatim tyajāsmākaṁ mahābhāge bhaviṣyati ca śaṁ tava

"हे महाभागे! अभी भी हमारी आज्ञा मानकर अपने घर लौट जाइए, इस दुर्बुद्धि को त्याग दीजिए; इससे आपका कल्याण होगा।"

श्लोक 53 (shiva.rudra.88.53)

त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुः सर्वसद्गुणवान्प्रभुः । वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः

tvadyogyo hi varo viṣṇuḥ sarvasadguṇavānprabhuḥ vaikuṇṭhavāsī lakṣmīśo nānākrīḍāviśāradaḥ

"आपके योग्य वर तो विष्णु ही हैं -- समस्त सद्गुणों से युक्त, वैकुण्ठवासी, लक्ष्मीपति, नाना लीलाओं में निपुण प्रभु।"

श्लोक 54 (shiva.rudra.88.54)

तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति

tena te kārayiṣyāmo vivāhaṁ sarvasaukhyadam itīdṛśaṁ tyaja haṭhaṁ sukhitā bhava pārvati

"हम आपका विवाह उन्हीं के साथ करा देंगे, जो सब सुख देने वाला होगा; अतः यह हठ त्याग दीजिए और सुखी रहिए, हे पार्वती।"

श्लोक 55 (shiva.rudra.88.55)

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञानविशारदान्

brahmovāca ityevaṁ vacanaṁ śrutvā pārvatī jagadambikā vihasya ca punaḥ prāha munīnjñānaviśāradān

ब्रह्मा ने कहा -- "यह वचन सुनकर जगदम्बिका पार्वती पुनः मुस्कुराकर ज्ञानविशारद मुनियों से बोलीं।"

श्लोक 56 (shiva.rudra.88.56)

पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परन्तु मे हठो नैव मुक्तो भवति हे द्विजाः

pārvatyuvāca satyaṁ bhavadbhiḥ kathitaṁ svajñānena munīśvarāḥ parantu me haṭho naiva mukto bhavati he dvijāḥ

पार्वती ने कहा -- "हे मुनीश्वरो! आपने अपने ज्ञान से जो कहा वह सत्य है, परन्तु हे द्विजो! मेरा हठ किसी भी प्रकार नहीं छूटेगा।"

श्लोक 57 (shiva.rudra.88.57)

स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ

svatanoḥ śailajātatvātkāṭhinyaṁ sahajaṁ sthitam itthaṁ vicārya sudhiyā māṁ niṣeddhuṁ na cārhatha

"मेरा शरीर पर्वत से उत्पन्न होने के कारण उसमें कठोरता सहज ही है; इसे भलीभाँति विचार कर आपको मुझे रोकना उचित नहीं।"

श्लोक 58 (shiva.rudra.88.58)

सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः

surarṣervacanaṁ pathyaṁ tyakṣye naiva kadācana gurūṇāṁ vacanaṁ pathyamiti vedavido viduḥ

"देवर्षि का हितकारी वचन मैं कभी नहीं त्यागूँगी; वेदज्ञ जानते हैं कि गुरु का वचन सदा हितकर होता है।"

श्लोक 59 (shiva.rudra.88.59)

गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः । तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्

gurūṇāṁ vacanaṁ satyamiti yeṣāṁ dṛḍhā matiḥ teṣāmihāmutra sukhaṁ paramaṁ nāsukhaṁ kvacit

"जिनकी बुद्धि यह दृढ़ मानती है कि गुरु का वचन सत्य है, उन्हें इहलोक और परलोक में परम सुख मिलता है, कभी दुःख नहीं।"

श्लोक 60 (shiva.rudra.88.60)

गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः । इहामुत्रापि तेषां हि दुःखं न च सुखं क्वचित्

gurūṇāṁ vacanaṁ satyamiti yaddhṛdaye na dhīḥ ihāmutrāpi teṣāṁ hi duḥkhaṁ na ca sukhaṁ kvacit

"जिनके हृदय में यह विश्वास नहीं कि गुरु का वचन सत्य है, उनके लिए इहलोक और परलोक दोनों में दुःख ही है, सुख कभी नहीं।"

श्लोक 61 (shiva.rudra.88.61)

सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः । गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठः सुखदः सदा

sarvathā na parityājyaṁ gurūṇāṁ vacanaṁ dvijāḥ gṛhaṁ vasedvā śūnyaṁ syānme haṭhaḥ sukhadaḥ sadā

"हे द्विजो! गुरु का वचन सर्वथा नहीं त्यागना चाहिए; चाहे घर बसे या सूना रहे, मेरा हठ सदा सुखदायी है।"

श्लोक 62 (shiva.rudra.88.62)

यद्भवद्भिः सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः । तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः

yadbhavadbhiḥ subhaṇitaṁ vacanaṁ munisattamāḥ tadanyathā tadvivekaṁ varṇayāmi samāsataḥ

"हे मुनिसत्तमो! आपने जो भलीभाँति कहा, उसके विपरीत विवेक अब मैं संक्षेप में बताती हूँ।"

श्लोक 63 (shiva.rudra.88.63)

गुणालयो विहारी च विष्णुः सत्यं प्रकीर्तितः । सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारणमुच्यते

guṇālayo vihārī ca viṣṇuḥ satyaṁ prakīrtitaḥ sadāśivo'guṇaḥ proktastatra kāraṇamucyate

"विष्णु सचमुच गुणों के आश्रय तथा लीलाशील कहे गए हैं; सदाशिव निर्गुण कहे गए हैं -- इसका कारण अब बताया जाता है।"

श्लोक 64 (shiva.rudra.88.64)

शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः । प्रभुतां लौकिकीं नैव सन्दर्शयितुमिच्छति

śivo brahmāvikāraḥ sa bhaktahetordhṛtākṛtiḥ prabhutāṁ laukikīṁ naiva sandarśayitumicchati

"शिव अविकारी ब्रह्म स्वरूप हैं; भक्तों के लिए ही वे आकृति धारण करते हैं; वे लौकिक प्रभुता दिखाना कभी नहीं चाहते।"

श्लोक 65 (shiva.rudra.88.65)

अतः परमहंसानां धार्यते सुप्रिया गतिः । अवधूतस्वरूपेण परानन्देन शम्भुना

ataḥ paramahaṁsānāṁ dhāryate supriyā gatiḥ avadhūtasvarūpeṇa parānandena śambhunā

"इसीलिए परमहंसों को वे अत्यंत प्रिय हैं -- परमानंदस्वरूप शम्भु, अवधूत के रूप में विराजमान।"

श्लोक 66 (shiva.rudra.88.66)

भूषणादिरुचिर्मायालिप्तानां ब्रह्मणो न च । स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्

bhūṣaṇādirucirmāyāliptānāṁ brahmaṇo na ca sa prabhurnirguṇo'jo nirmāyo'lakṣyagatirvirāṭ

"आभूषण आदि की रुचि मायाग्रस्त जीवों की होती है, ब्रह्म की नहीं; वे प्रभु निर्गुण, अजन्मा, मायारहित, अलक्ष्यगति और विराट् हैं।"

श्लोक 67 (shiva.rudra.88.67)

धर्मजात्यादिभिः शम्भुर्नानुगृह्णाति वै द्विजाः । गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः

dharmajātyādibhiḥ śambhurnānugṛhṇāti vai dvijāḥ guroranugraheṇaiva śivaṁ jānāmi tattvataḥ

"हे द्विजो! शम्भु धर्म-जाति आदि से किसी पर अनुग्रह नहीं करते; गुरु की कृपा से ही मैं शिव को तत्त्वतः जानती हूँ।"

श्लोक 68 (shiva.rudra.88.68)

चेच्छिवः स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति । अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

cecchivaḥ sa hi me viprā vivāhaṁ na kariṣyati avivāhā sadāhaṁ syāṁ satyaṁ satyaṁ vadāmyaham

"हे विप्रो! यदि वे शिव मुझसे विवाह न करेंगे, तो मैं सदा अविवाहित रहूँगी -- यह सत्य है, सत्य ही कहती हूँ।"

श्लोक 69 (shiva.rudra.88.69)

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः । विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि

udayati yadi bhānuḥ paścime digvibhāge pracalati yadi meruḥ śītatāṁ yāti vahniḥ vikasati yadi padmaṁ parvatāgre śilāyāṁ na hi calati haṭho me satyametadbravīmi

"यदि सूर्य पश्चिम दिशा में उदय हो, यदि मेरु पर्वत डिग जाए, यदि अग्नि शीतल हो जाए, यदि पर्वत की चोटी की शिला पर कमल खिल जाए -- तभी मेरा हठ टलेगा, यह मैं सत्य कहती हूँ।"

श्लोक 70 (shiva.rudra.88.70)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा । विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा

brahmovāca ityuktvā tānpraṇamyāśu munīnsā parvatātmajā virarāma śivaṁ smṛtvā nirvikāreṇa cetasā

ब्रह्मा ने कहा -- "यह कहकर पर्वतात्मजा ने मुनियों को शीघ्र प्रणाम किया और शिव का स्मरण करते हुए अविचल चित्त से मौन हो गईं।"

श्लोक 71 (shiva.rudra.88.71)

ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायाः सुनिश्चयम् । प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्

ṛṣayo'pītthamājñāya girijāyāḥ suniścayam procurjayagiraṁ tatra daduścāśiṣamuttamām

"इस प्रकार गिरिजा के दृढ़ निश्चय को जानकर ऋषियों ने वहाँ जय-घोष किया और उन्हें उत्तम आशीर्वाद दिया।"

श्लोक 72 (shiva.rudra.88.72)

अथ प्रणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः । शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने

atha praṇamya tāṁ devīṁ munayo hṛṣṭamānasāḥ śivasthānaṁ drutaṁ jagmustatparīkṣākarā mune

"तब उस देवी को प्रणाम कर, प्रसन्नमन वे परीक्षा-कर्ता मुनि हे मुने! शीघ्र शिव के धाम को गए।"

श्लोक 73 (shiva.rudra.88.73)

तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तान्तं विनिवेद्य तत् । तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्

tatra gatvā śivaṁ natvā vṛttāntaṁ vinivedya tat tadājñāṁ samanuprāpya svarlokaṁ jagmurādarāt

"वहाँ जाकर शिव को नमस्कार कर उन्होंने सारा वृत्तान्त निवेदन किया; और उनकी आज्ञा पाकर आदरपूर्वक स्वर्गलोक को चले गए।"

अध्याय 87अध्याय-सूचीअध्याय 89