Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 93

पार्वती के प्रत्यागमन का महोत्सव

अध्याय 92अध्याय-सूचीअध्याय 94

श्लोक 1 (shiva.rudra.93.1)

नारद उवाच । विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक् । अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया

nārada uvāca vidhe tāta mahābhāga dhanyastvaṁ paramārthadṛk adbhuteyaṁ kathāśrāvi tvadanugrahato mayā

नारद ने कहा -- "हे विधे! हे तात! हे महाभाग! हे परमार्थदर्शी! आपकी कृपा से मैंने यह अद्भुत कथा सुनी।"

श्लोक 2 (shiva.rudra.93.2)

गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमङ्गला । किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते

gate hare svaśaile hi pārvatī sarvamaṅgalā kiṁ cakāra gatā kutra tanme vada mahāmate

"हर के अपने पर्वत को चले जाने पर सर्वमंगला पार्वती ने क्या किया? वे कहाँ गईं? हे महामते! मुझे बताइए।"

श्लोक 3 (shiva.rudra.93.3)

ब्रह्मोवाच । शृणु सुप्रीतितस्तात यज्जातं तदनन्तरम् । हरे गते निजस्थाने तद् वदामि शिवं स्मरन्

brahmovāca śṛṇu suprītitastāta yajjātaṁ tadanantaram hare gate nijasthāne tad vadāmi śivaṁ smaran

ब्रह्मा ने कहा -- "हे तात! सुप्रीतिपूर्वक सुनिए कि उसके बाद क्या हुआ; हर के अपने स्थान चले जाने पर, मैं शिव का स्मरण करते हुए वह बताता हूँ।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.93.4)

पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् । जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी

pārvatyapi sakhīyuktā rūpaṁ kṛtvā tu sārthakam jagāma svapiturgehaṁ mahādeveti vādinī

"पार्वती भी सखी सहित, अपने रूप को सार्थक करके, 'महादेव' का उच्चारण करती हुई अपने पिता के घर गईं।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.93.5)

पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः । दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः

pārvatyāgamanaṁ śrutvā menā ca sa himācalaḥ divyaṁ yānaṁ samāruhya prayayau harṣavihvalaḥ

"पार्वती के आगमन को सुनकर मेना और हिमाचल दिव्य यान पर आरूढ़ होकर हर्षविह्वल होते हुए चल पड़े।"

श्लोक 6 (shiva.rudra.93.6)

पुरोहितश्च पौराश्च सख्यश्चैवाप्यनेकशः । सम्बन्धिनस्तथान्ये च सर्वे ते च समाययुः

purohitaśca paurāśca sakhyaścaivāpyanekaśaḥ sambandhinastathānye ca sarve te ca samāyayuḥ

"पुरोहित, नगरवासी, अनेक सखियाँ तथा अन्य सम्बन्धीजन -- वे सभी वहाँ एकत्र आए।"

श्लोक 7 (shiva.rudra.93.7)

भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा । जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः

bhrātaraḥ sakalā jagmurmainākapramukhāstadā jayaśabdaṁ prabruvanto mahāharṣasamanvitāḥ

"मैनाक आदि सभी भाई तब जय-जयकार करते हुए, महाहर्ष से युक्त होकर वहाँ गए।"

श्लोक 8 (shiva.rudra.93.8)

संस्थाप्य मङ्गलघटं राजवर्त्मनि राजिते । चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते

saṁsthāpya maṅgalaghaṭaṁ rājavartmani rājite candanāgarukastūrīphalaśākhāsamanvite

"राजमार्ग पर, जो सुशोभित था, चंदन, अगर, कस्तूरी और फलयुक्त शाखाओं से युक्त मंगल-कलश स्थापित किए गए।"

श्लोक 9 (shiva.rudra.93.9)

सुपुरोधाब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्रादिसुशोभितैः

supurodhābrāhmaṇaiśca munibhirbrahmavādibhiḥ nārībhirnartakībhiśca gajendrādisuśobhitaiḥ

"वह उत्तम पुरोहित-ब्राह्मणों, ब्रह्मवादी मुनियों, स्त्रियों, नर्तकियों तथा गजेन्द्र आदि से सुशोभित था।"

श्लोक 10 (shiva.rudra.93.10)

परितः परितो रम्भास्तम्भवृन्दसमन्विते । पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः

paritaḥ parito rambhāstambhavṛndasamanvite patiputravatīyoṣitsamūhairdīpahastakaiḥ

"चारों ओर केले के स्तम्भों की पंक्तियों से तथा दीपक हाथों में लिए सधवा-सपुत्रा स्त्रियों के समूहों से वह युक्त था।"

श्लोक 11 (shiva.rudra.93.11)

द्विजवृन्दैश्च संयुक्ते कुर्वद्भिर्मङ्गलध्वनिम् । नानाप्रकारवाद्यैश्च शङ्खध्वनिभिरन्विते

dvijavṛndaiśca saṁyukte kurvadbhirmaṅgaladhvanim nānāprakāravādyaiśca śaṅkhadhvanibhiranvite

"वह द्विजवृन्दों से युक्त था, जो मंगल-ध्वनि कर रहे थे, तथा नाना प्रकार के वाद्यों और शंख-ध्वनियों से गूँज रहा था।"

श्लोक 12 (shiva.rudra.93.12)

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गाजगाम स्वपुरान्तिकम् । विशन्ती नगरं देवी ददर्श पितरौ पुनः

etasminnantare durgājagāma svapurāntikam viśantī nagaraṁ devī dadarśa pitarau punaḥ

"इसी बीच दुर्गा अपने नगर के निकट पहुँचीं; नगर में प्रवेश करती हुई देवी ने अपने माता-पिता को पुनः देखा।"

श्लोक 13 (shiva.rudra.93.13)

सुप्रसन्नौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ । दृष्ट्वा काली सुप्रहृष्टा स्वालिभिः प्रणनाम तौ

suprasannau pradhāvantau harṣavihvalamānasau dṛṣṭvā kālī suprahṛṣṭā svālibhiḥ praṇanāma tau

"उन दोनों को अत्यंत प्रसन्न, दौड़ते हुए, हर्षविह्वल मन वाले देखकर काली अत्यंत हर्षित हुईं और अपनी सखियों सहित उन्हें प्रणाम किया।"

श्लोक 14 (shiva.rudra.93.14)

तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा चक्रतुस्तौ स्ववक्षसि । हे वत्से त्वेवमुच्चार्य रुदन्तौ प्रेमविह्वलौ

tau sampūrṇāśiṣaṁ dattvā cakratustau svavakṣasi he vatse tvevamuccārya rudantau premavihvalau

"पूर्ण आशीर्वाद देकर उन दोनों ने उसे अपने वक्षस्थल से लगा लिया; 'हे वत्से!' यह कहते हुए, प्रेमविह्वल होकर वे रोने लगे।"

श्लोक 15 (shiva.rudra.93.15)

ततः स्वकीया अप्यस्या अन्या नार्योऽपि सम्मुदा । भ्रातृस्त्रियोऽपि सुप्रीत्या दृढालिङ्गनमादधुः

tataḥ svakīyā apyasyā anyā nāryo'pi sammudā bhrātṛstriyo'pi suprītyā dṛḍhāliṅganamādadhuḥ

"तब उनकी अपनी सम्बन्धिनी स्त्रियाँ, अन्य स्त्रियाँ भी अत्यंत हर्ष से, तथा भाइयों की पत्नियाँ भी प्रीतिपूर्वक उन्हें दृढ़ता से आलिंगन करने लगीं।"

श्लोक 16 (shiva.rudra.93.16)

साधितं हि त्वया सम्यक् सुकार्यं कुलतारणम् । त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्माखिला वयम्

sādhitaṁ hi tvayā samyak sukāryaṁ kulatāraṇam tvatsadācaraṇenāpi pāvitāḥ smākhilā vayam

"'तुमने भलीभाँति कुल-तारण रूपी सुकार्य सिद्ध किया है; तुम्हारे सदाचरण से हम सब भी पवित्र हो गए हैं।'"

श्लोक 17 (shiva.rudra.93.17)

इति सर्वे सुप्रशंस्य प्रणेमुस्तां प्रहर्षिताः । चन्दनैः सुप्रसूनैश्च समानर्चुः शिवां मुदा

iti sarve supraśaṁsya praṇemustāṁ praharṣitāḥ candanaiḥ suprasūnaiśca samānarcuḥ śivāṁ mudā

"इस प्रकार सबने उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा कर, हर्षित होकर उन्हें प्रणाम किया, और हर्षपूर्वक चंदन तथा उत्तम पुष्पों से शिवा की पूजा की।"

श्लोक 18 (shiva.rudra.93.18)

तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्था मुदाम्बरे । पुष्पवृष्टिं शुभां चक्रुर्नत्वा तां तुष्टुवुः स्तवैः

tasminnavasare devā vimānasthā mudāmbare puṣpavṛṣṭiṁ śubhāṁ cakrurnatvā tāṁ tuṣṭuvuḥ stavaiḥ

"उस समय आकाश में विमानों में स्थित देवताओं ने हर्षपूर्वक शुभ पुष्पवृष्टि की, और उन्हें प्रणाम कर स्तवों से उनकी स्तुति की।"

श्लोक 19 (shiva.rudra.93.19)

तदा तां च रथे स्थाप्य सर्वे शोभान्विते वरे । पुरं प्रवेशयामासुः सर्वे विप्रादयो मुदा

tadā tāṁ ca rathe sthāpya sarve śobhānvite vare puraṁ praveśayāmāsuḥ sarve viprādayo mudā

"तब सब उत्तम शोभा से युक्त रथ पर उन्हें बिठाकर, सभी विप्र आदि हर्षपूर्वक उन्हें नगर में ले आए।"

श्लोक 20 (shiva.rudra.93.20)

अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योऽन्याश्च स्त्रियः शिवम् । गृहं प्रवेशयामासुर्बहुमानपुरस्सरम्

atha viprāḥ purodhāśca sakhyo'nyāśca striyaḥ śivam gṛhaṁ praveśayāmāsurbahumānapurassaram

"तब विप्रों, पुरोहित तथा अन्य सखियों एवं स्त्रियों ने अत्यंत सम्मानपूर्वक शिवा को घर में प्रवेश कराया।"

श्लोक 21 (shiva.rudra.93.21)

स्त्रियो निर्मञ्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः । हिमवान्मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर

striyo nirmañchanaṁ cakrurviprā yuyujurāśiṣaḥ himavānmenakā mātā mumodāti munīśvara

"स्त्रियों ने आरती की, ब्राह्मणों ने आशीर्वाद दिए; हिमवान और माता मेनका अत्यंत प्रसन्न हुए, हे मुनीश्वर!"

श्लोक 22 (shiva.rudra.93.22)

स्वाश्रमं सफलं मेने कुपुत्रात्पुत्रिका वरा । हिमवान्नारदं त्वां च संस्तुवन् साधु साध्विति

svāśramaṁ saphalaṁ mene kuputrātputrikā varā himavānnāradaṁ tvāṁ ca saṁstuvan sādhu sādhviti

"उसने अपने आश्रम (गृहस्थ जीवन) को सफल माना -- 'कुपुत्र से उत्तम पुत्री होती है'; हिमवान ने नारद और तुम्हारी 'साधु-साधु' कहकर स्तुति की।"

श्लोक 23 (shiva.rudra.93.23)

ब्राह्मणेभ्यश्च बन्दिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ । मङ्गलं पाठयामास स द्विजेभ्यो महोत्सवम्

brāhmaṇebhyaśca bandibhyaḥ parvatendro dhanaṁ dadau maṅgalaṁ pāṭhayāmāsa sa dvijebhyo mahotsavam

"पर्वतेन्द्र ने ब्राह्मणों और भाटों को धन दिया; उन्होंने द्विजों से मंगलपाठ करवाया और महोत्सव मनाया।"

श्लोक 24 (shiva.rudra.93.24)

एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा । जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्राङ्गणे मुने

evaṁ svakanyayā hṛṣṭau pitarau bhrātarastathā jāmayaśca mahāprītyā samūṣuḥ prāṅgaṇe mune

"इस प्रकार अपनी पुत्री से प्रसन्न माता-पिता, भाई तथा भाभियाँ, हे मुने! अत्यंत प्रीतिपूर्वक आँगन में एकत्र रहे।"

श्लोक 25 (shiva.rudra.93.25)

ततः स हिमवान् तात सुप्रहृष्टाः प्रसन्नधीः । सम्मान्य सकलान्प्रीत्या स्नातुं गङ्गां जगाम ह

tataḥ sa himavān tāta suprahṛṣṭāḥ prasannadhīḥ sammānya sakalānprītyā snātuṁ gaṅgāṁ jagāma ha

"फिर हे तात! अत्यंत हर्षित, प्रसन्नचित्त हिमवान सबका प्रेमपूर्वक सम्मान करके गंगा-स्नान के लिए गए।"

श्लोक 26 (shiva.rudra.93.26)

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ

etasminnantare śambhuḥ sulīlo bhaktavatsalaḥ sunartakanaṭo bhūtvā menakāsannidhiṁ yayau

"इसी बीच सुलीला और भक्तवत्सल शम्भु उत्तम नर्तक बनकर मेना के निकट पहुँचे।"

श्लोक 27 (shiva.rudra.93.27)

शृङ्गं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुं तथा । पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः

śṛṅgaṁ vāme kare dhṛtvā dakṣiṇe ḍamaruṁ tathā pṛṣṭhe kanthāṁ raktavāsā nṛtyagānaviśāradaḥ

"बाएँ हाथ में शृंग और दाहिने में डमरू धारण किए, पीठ पर गुदड़ी, लाल वस्त्र पहने, नृत्य-गान में निपुण --"

श्लोक 28 (shiva.rudra.93.28)

ततस्सुनटरूपोऽसौ मेनाया प्राङ्गणे मुदा । चक्रे सुनृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम्

tatassunaṭarūpo'sau menāyā prāṅgaṇe mudā cakre sunṛtyaṁ vividhaṁ gānaṁ cātimanoharam

"तब उस सुंदर नटरूप में उन्होंने मेना के आँगन में हर्षपूर्वक विविध नृत्य और अत्यंत मनोहर गान किया।"

श्लोक 29 (shiva.rudra.93.29)

शृङ्गं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महतीं विविधां तत्र स चकार मनोहराम्

śṛṅgaṁ ca ḍamaruṁ tatra vādayāmāsa sudhvanim mahatīṁ vividhāṁ tatra sa cakāra manoharām

"वहाँ उन्होंने सुमधुर ध्वनि से शृंग और डमरू बजाए; वहाँ उन्होंने विविध, मनोहर, महान प्रदर्शन किया।"

श्लोक 30 (shiva.rudra.93.30)

तां द्रष्टुं नागराः सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा । आजग्मुः सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्

tāṁ draṣṭuṁ nāgarāḥ sarve puruṣāśca striyastathā ājagmuḥ sahasā tatra bālā vṛddhā api dhruvam

"उसे देखने के लिए सभी नगरवासी, पुरुष और स्त्रियाँ, सहसा वहाँ आए -- निश्चय ही बालक और वृद्ध भी।"

श्लोक 31 (shiva.rudra.93.31)

श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने

śrutvā sugītaṁ taddṛṣṭvā sunṛtyaṁ ca manoharam sahasā mumuhuḥ sarve menāpi ca tadā mune

"उस सुंदर गीत को सुनकर और मनोहर नृत्य को देखकर सभी सहसा मुग्ध हो गए -- और हे मुने! उस समय मेना भी।"

श्लोक 32 (shiva.rudra.93.32)

मूर्च्छां सम्प्राप सा दुर्गा विलोक्य हृदि शङ्करम् । त्रिशूलादिकचिह्नानि बिभ्रतं चातिसुन्दरम्

mūrcchāṁ samprāpa sā durgā vilokya hṛdi śaṅkaram triśūlādikacihnāni bibhrataṁ cātisundaram

"मन में शंकर को देखकर वह [मेना] मूर्च्छित हो गई -- त्रिशूल आदि चिह्नों को धारण किए, अत्यंत सुंदर --"

श्लोक 33 (shiva.rudra.93.33)

विभूतिभूषितं रम्यमस्थिमालासमन्वितम् । त्रिलोचनोज्ज्वलद्वक्त्रं नागयज्ञोपवीतकम्

vibhūtibhūṣitaṁ ramyamasthimālāsamanvitam trilocanojjvaladvaktraṁ nāgayajñopavītakam

"विभूति से सुशोभित, रम्य, अस्थियों की माला धारण किए, तीन नेत्रों वाला, चमकते मुख वाला, सर्प का यज्ञोपवीत धारण किए --"

श्लोक 34 (shiva.rudra.93.34)

वरं वृण्वित्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् । दीनबन्धु दयासिन्धुं सर्वथा सुमनोहरम्

varaṁ vṛṇvityuktavantaṁ gauravarṇaṁ maheśvaram dīnabandhu dayāsindhuṁ sarvathā sumanoharam

"'वर माँगो' यह कहते हुए, स्वर्णवर्ण महेश्वर, दीनबन्धु, दयासागर, सर्वथा अत्यंत मनोहर --"

श्लोक 35 (shiva.rudra.93.35)

हृदयस्थं हरं दृष्ट्वेदृशं सा प्रणनाम तम् । वरं वव्रे मानसं हि पतिर्मे त्वं भवेति च

hṛdayasthaṁ haraṁ dṛṣṭvedṛśaṁ sā praṇanāma tam varaṁ vavre mānasaṁ hi patirme tvaṁ bhaveti ca

"हृदय में स्थित हर को इस प्रकार देखकर उसने उन्हें प्रणाम किया, और मन ही मन यह वर माँगा -- 'तुम मेरे पति बनो'।"

श्लोक 36 (shiva.rudra.93.36)

वरं दत्त्वा शिवां चाथ तादृशं प्रीतितो हृदा । अन्तर्धाय पुनस्तत्र सुननर्त स भिक्षुकः

varaṁ dattvā śivāṁ cātha tādṛśaṁ prītito hṛdā antardhāya punastatra sunanarta sa bhikṣukaḥ

"उस प्रकार वर देकर, हृदय से प्रीतिपूर्वक, वह भिक्षुक पुनः वहीं अन्तर्धान होकर भलीभाँति नाचने लगा।"

श्लोक 37 (shiva.rudra.93.37)

ततो मेना सुरत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तद्भूतिप्रीतमानसः

tato menā suratnāni svarṇapātrasthitāni ca tasmai dātuṁ yayau prītyā tadbhūtiprītamānasaḥ

"तब मेना, उनके ऐश्वर्य से प्रसन्नचित्त होकर, प्रेमपूर्वक स्वर्णपात्रों में रखे उत्तम रत्न उन्हें देने गई।"

श्लोक 38 (shiva.rudra.93.38)

तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां याचे शिवां च ताम् । पुनः सुनृत्यं गानश्च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः

tāni na svīcakārāsau bhikṣāṁ yāce śivāṁ ca tām punaḥ sunṛtyaṁ gānaśca kautukātkartumudyataḥ

"उसने उन्हें स्वीकार नहीं किया; उसने केवल भिक्षा माँगी, और उस शिवा (पार्वती) को ही माँगा; फिर कौतुकवश वह पुनः नृत्य-गान करने को उद्यत हुआ।"

श्लोक 39 (shiva.rudra.93.39)

मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा

menā tadvacanaṁ śrutvā cukopāti suvismitā bhikṣukaṁ bhartsayāmāsa bahiṣkartumiyeṣa sā

"उसके वचन सुनकर मेना अत्यंत विस्मित हो अत्यधिक क्रुद्ध हो गई; उसने उस भिक्षुक को डाँटा और उसे बाहर निकालना चाहा।"

श्लोक 40 (shiva.rudra.93.40)

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गङ्गातो गिरिराययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्राङ्गणस्थं नराकृतिम्

etasminnantare tatra gaṅgāto girirāyayau dadarśa purato bhikṣuṁ prāṅgaṇasthaṁ narākṛtim

"इसी बीच पर्वतराज गंगा से वहाँ आ पहुँचे; उन्होंने आँगन में खड़े उस मनुष्याकार भिक्षु को अपने सामने देखा।"

श्लोक 41 (shiva.rudra.93.41)

श्रुत्वा मेनामुखाद् वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिष्कर्तुञ्च तं नटम्

śrutvā menāmukhād vṛttaṁ tatsarvaṁ sucukopa saḥ ājñāṁ cakārānucarānbahiṣkartuñca taṁ naṭam

"मेना के मुख से वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनकर वे अत्यंत क्रुद्ध हुए; उन्होंने अनुचरों को उस नट को बाहर निकालने की आज्ञा दी।"

श्लोक 42 (shiva.rudra.93.42)

महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिष्कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम

mahāgnimiva duḥsparśaṁ prajvalantaṁ sutejasam na śaśāka bahiṣkartuṁ ko'pi taṁ munisattama

"महाग्नि के समान दुःसह, तेजस्वी, प्रज्वलित उस भिक्षु को, हे मुनिसत्तम! कोई भी बाहर नहीं निकाल सका।"

श्लोक 43 (shiva.rudra.93.43)

ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्

tataḥ sa bhikṣukastāta nānālīlāviśāradaḥ darśayāmāsa śailāya svaprabhāvamanantakam

"तब हे तात! नाना लीलाओं में निपुण उस भिक्षुक ने पर्वत को अपना अनन्त प्रभाव दिखाया।"

श्लोक 44 (shiva.rudra.93.44)

शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् । किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम्

śailo dadarśa taṁ tatra viṣṇurūpadharaṁ drutam kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ pītavastraṁ caturbhujam

"पर्वत ने उसे वहाँ सहसा विष्णु-रूपधारी देखा -- मुकुटधारी, कुण्डलधारी, पीतवस्त्रधारी, चतुर्भुज।"

श्लोक 45 (shiva.rudra.93.45)

यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते । गात्रे शिरसि तत्सर्वं भिक्षुकस्य ददर्श ह

yadyatpuṣpādikaṁ dattaṁ pūjākāle gadābhṛte gātre śirasi tatsarvaṁ bhikṣukasya dadarśa ha

"पूजा के समय गदाधर को जो कुछ पुष्प आदि अर्पित किए गए थे, वह सब उस भिक्षुक के अंगों और सिर पर उन्होंने देखा।"

श्लोक 46 (shiva.rudra.93.46)

ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् । रक्तवर्णं पठन्तं च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः

tato dadarśa jagatāṁ sraṣṭāraṁ sa caturmukham raktavarṇaṁ paṭhantaṁ ca śrutisūktaṁ girīśvaraḥ

"फिर गिरीश्वर ने उसे जगत्स्रष्टा चतुर्मुख, रक्तवर्ण, श्रुतिसूक्तों का पाठ करते हुए देखा।"

श्लोक 47 (shiva.rudra.93.47)

ततः सूर्यस्वरूपं च जगच्चक्षुस्स्वरूपकम् । ददर्श गिरिराजः स क्षणं कौतुककारिणम्

tataḥ sūryasvarūpaṁ ca jagaccakṣussvarūpakam dadarśa girirājaḥ sa kṣaṇaṁ kautukakāriṇam

"फिर पर्वतराज ने क्षणभर उसे सूर्यस्वरूप, जगत् का नेत्ररूप, कौतुकपूर्वक देखा।"

श्लोक 48 (shiva.rudra.93.48)

ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्

tato dadarśa taṁ tāta rudrarūpaṁ mahādbhutam pārvatī sahitaṁ ramyaṁ vihasantaṁ sutejasam

"फिर हे तात! उन्होंने उसे अत्यंत अद्भुत रुद्ररूप में, पार्वती सहित, रम्य, तेजस्वी, मुस्कुराते हुए देखा।"

श्लोक 49 (shiva.rudra.93.49)

ततस्तेजस्स्वरूपं च निराकारं निरञ्जनम् । निरुपाधिं निरीहं च महाद्भुतमरूपकम्

tatastejassvarūpaṁ ca nirākāraṁ nirañjanam nirupādhiṁ nirīhaṁ ca mahādbhutamarūpakam

"फिर उन्होंने तेजःस्वरूप, निराकार, निरंजन, निरुपाधि, निरीह, महाद्भुत, अरूप को देखा।"

श्लोक 50 (shiva.rudra.93.50)

एवं बहूनि रूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंयुतः

evaṁ bahūni rūpāṇi tasya tatra dadarśa saḥ suvismito babhūvāśu paramānandasaṁyutaḥ

"इस प्रकार उन्होंने वहाँ उसके अनेक रूप देखे; वे शीघ्र अत्यंत विस्मित हो गए, परमानन्द से युक्त होकर।"

श्लोक 51 (shiva.rudra.93.51)

अथासौ भिक्षुवर्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गां तां नान्यज्जग्राह किञ्चन

athāsau bhikṣuvaryo hi tasmāttasyāśca sūtikṛt bhikṣāṁ yayāce durgāṁ tāṁ nānyajjagrāha kiñcana

"तब उस श्रेष्ठ भिक्षुक ने, जो उन दोनों का भी सृष्टिकर्ता है, दुर्गा (मेना) से भिक्षा माँगी; उसने और कुछ भी ग्रहण नहीं किया।"

श्लोक 52 (shiva.rudra.93.52)

न स्वीचकार शैलेन्द्रो मोहितश्शिवमायया । भिक्षुः किञ्चिन्न जग्राह तत्रैवान्तर्दधे ततः

na svīcakāra śailendro mohitaśśivamāyayā bhikṣuḥ kiñcinna jagrāha tatraivāntardadhe tataḥ

"शिव-माया से मोहित पर्वतेन्द्र ने स्वीकार नहीं किया; भिक्षुक ने कुछ भी ग्रहण नहीं किया और वहीं अन्तर्धान हो गया।"

श्लोक 53 (shiva.rudra.93.53)

तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरिति । आवां शिवो वञ्चयित्वा स्वस्थानं गतवान्प्रभुः

tadā babhūva sujñānaṁ menāśaileśayoriti āvāṁ śivo vañcayitvā svasthānaṁ gatavānprabhuḥ

"तब मेना और पर्वतेश्वर दोनों को सम्यक् ज्ञान हुआ -- 'शिव ने हम दोनों को छलकर, वे प्रभु अपने स्थान चले गए।'"

श्लोक 54 (shiva.rudra.93.54)

तयोर्विचिन्त्य तत्रैवं शिवे भक्तिरभूत्परा । महामोक्षकरी दिव्या सर्वानन्दप्रदायिनी

tayorvicintya tatraivaṁ śive bhaktirabhūtparā mahāmokṣakarī divyā sarvānandapradāyinī

"इस प्रकार विचार करते हुए उन दोनों में शिव के प्रति परम भक्ति उत्पन्न हुई -- दिव्य, महामोक्षकारी, सर्वानन्दप्रदायिनी।"

अध्याय 92अध्याय-सूचीअध्याय 94