रुद्र संहिता · अध्याय 94
शिवमाया-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.94.1)
ब्रह्मोवाच । तयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा परामव्यभिचारिणीम् । सर्वे शक्रादयो देवाश्चिचिन्तुरिति नारद
brahmovāca tayorbhaktiṁ śive jñātvā parāmavyabhicāriṇīm sarve śakrādayo devāścicinturiti nārada
ब्रह्मा ने कहा -- "हे नारद! उन दोनों की शिव के प्रति परम और अव्यभिचारिणी भक्ति जानकर इन्द्र आदि सभी देवता यह विचार करने लगे।"
श्लोक 2 (shiva.rudra.94.2)
देवा ऊचुः । एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां तस्मै प्रदास्यति । ध्रुवं निर्वाणतां सद्यः स प्राप्स्यति च भारते
devā ūcuḥ ekāntabhaktyā śailaścetkanyāṁ tasmai pradāsyati dhruvaṁ nirvāṇatāṁ sadyaḥ sa prāpsyati ca bhārate
देवताओं ने कहा -- "यदि पर्वत एकान्त भक्ति से अपनी कन्या उन्हें दे देगा, तो वह भारत में ही निश्चय तत्काल निर्वाण को प्राप्त करेगा।"
श्लोक 3 (shiva.rudra.94.3)
अनन्तरत्नाधारश्चेत्पृथ्वीं त्यक्त्वा प्रयास्यति । रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम्
anantaratnādhāraścetpṛthvīṁ tyaktvā prayāsyati ratnagarbhābhidhā bhūmirmithyaiva bhavitā dhruvam
"यदि वह अनन्त रत्नों का आधार पृथ्वी को त्यागकर चला जाएगा, तो पृथ्वी का 'रत्नगर्भा' नाम निश्चय ही मिथ्या हो जाएगा।"
श्लोक 4 (shiva.rudra.94.4)
स्थावरत्वं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः । कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवलोकं गमिष्यति
sthāvaratvaṁ parityajya divyarūpaṁ vidhāya saḥ kanyāṁ śūlabhṛte dattvā śivalokaṁ gamiṣyati
"स्थावरत्व को त्यागकर दिव्य रूप धारण कर, अपनी कन्या शूलधारी को देकर वह शिवलोक को जाएगा।"
श्लोक 5 (shiva.rudra.94.5)
महादेवस्य सारूप्यं लप्स्यते नात्र संशयः । तत्र भुक्त्वा वरान्भोगांस्ततो मोक्षमवाप्स्यति
mahādevasya sārūpyaṁ lapsyate nātra saṁśayaḥ tatra bhuktvā varānbhogāṁstato mokṣamavāpsyati
"उसे महादेव का सारूप्य प्राप्त होगा, इसमें संशय नहीं; वहाँ उत्तम भोगों को भोगकर वह तत्पश्चात् मोक्ष प्राप्त करेगा।"
श्लोक 6 (shiva.rudra.94.6)
ब्रह्मोवाच । इत्यालोच्य सुराः सर्वे कृत्वा चामन्त्रणं मिथः । प्रस्थापयितुमैच्छंस्ते गुरुं तत्र सुविस्मिताः
brahmovāca ityālocya surāḥ sarve kṛtvā cāmantraṇaṁ mithaḥ prasthāpayitumaicchaṁste guruṁ tatra suvismitāḥ
ब्रह्मा ने कहा -- "इस प्रकार विचार कर और आपस में परामर्श करके, सभी देवता अत्यंत विस्मित होकर अपने गुरु को वहाँ भेजना चाहते थे।"
श्लोक 7 (shiva.rudra.94.7)
ततः शक्रादयो देवाः सर्वे गुरुनिकेतनम् । जग्मुः प्रीत्या सविनया नारद स्वार्थसाधकाः
tataḥ śakrādayo devāḥ sarve guruniketanam jagmuḥ prītyā savinayā nārada svārthasādhakāḥ
"फिर हे नारद! इन्द्र आदि सभी देवता, अपना स्वार्थ सिद्ध करने के इच्छुक, प्रेमपूर्वक विनयसहित गुरु के निवास पर गए।"
श्लोक 8 (shiva.rudra.94.8)
गत्वा तत्र गुरुं नत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । चक्रुर्निवेदनं तस्मै गुरवे वृत्तमादरात्
gatvā tatra guruṁ natvā sarve devāḥ savāsavāḥ cakrurnivedanaṁ tasmai gurave vṛttamādarāt
"वहाँ जाकर गुरु को प्रणाम कर इन्द्र सहित सभी देवताओं ने आदरपूर्वक उस गुरु से सारा वृत्तान्त निवेदन किया।"
श्लोक 9 (shiva.rudra.94.9)
देवा ऊचुः । गुरो हिमालयगृहं गच्छास्मत्कार्यसिद्धये । तत्र गत्वा प्रयत्नेन कुरु निन्दां च शूलिनः
devā ūcuḥ guro himālayagṛhaṁ gacchāsmatkāryasiddhaye tatra gatvā prayatnena kuru nindāṁ ca śūlinaḥ
देवताओं ने कहा -- "हे गुरु! हमारे कार्य की सिद्धि के लिए हिमालय के घर जाइए; वहाँ जाकर प्रयत्नपूर्वक त्रिशूलधारी की निन्दा कीजिए।"
श्लोक 10 (shiva.rudra.94.10)
पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति । अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूर्णं लभिष्यति
pinākinā vinā durgā varaṁ nānyaṁ variṣyati anicchayā sutāṁ dattvā phalaṁ tūrṇaṁ labhiṣyati
"पिनाकी के बिना दुर्गा अन्य किसी वर को नहीं वरेंगी; अनिच्छा से पुत्री देकर वह शीघ्र ही फल प्राप्त करेगा।"
श्लोक 11 (shiva.rudra.94.11)
कालेनैवाधुना शैल इदानीं भुवि तिष्ठतु । अनेकरत्नाधारं तं स्थापय त्वं क्षितौ गुरौ
kālenaivādhunā śaila idānīṁ bhuvi tiṣṭhatu anekaratnādhāraṁ taṁ sthāpaya tvaṁ kṣitau gurau
"अभी कुछ काल के लिए पर्वत भूमि पर ही स्थिर रहे; हे गुरु! अनेक रत्नों के आधार उसे अभी पृथ्वी पर ही स्थापित रखिए।"
श्लोक 12 (shiva.rudra.94.12)
ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रददौ कर्णयोः करम् । न स्वीचकार स गुरुः स्मरन्नाम शिवेति च
brahmovāca iti devavacaḥ śrutvā pradadau karṇayoḥ karam na svīcakāra sa guruḥ smarannāma śiveti ca
ब्रह्मा ने कहा -- "देवताओं का यह वचन सुनकर उसने अपने दोनों कानों पर हाथ रख लिए; उस गुरु ने शिव का नाम स्मरण करते हुए स्वीकार नहीं किया।"
श्लोक 13 (shiva.rudra.94.13)
अथ स्मृत्वा महादेवं बृहस्पतिरुदारधीः । उवाच देववर्यांश्च धिक्कृत्वा च पुनः पुनः
atha smṛtvā mahādevaṁ bṛhaspatirudāradhīḥ uvāca devavaryāṁśca dhikkṛtvā ca punaḥ punaḥ
"तब उदार बुद्धि वाले बृहस्पति ने महादेव का स्मरण कर श्रेष्ठ देवताओं को बार-बार धिक्कारते हुए कहा।"
श्लोक 14 (shiva.rudra.94.14)
बृहस्पतिरुवाच । सर्वे देवाः स्वार्थपराः परार्थध्वंसकारकाः । कृत्वा शङ्करनिन्दां हि यास्यामि नरकं ध्रुवम्
bṛhaspatiruvāca sarve devāḥ svārthaparāḥ parārthadhvaṁsakārakāḥ kṛtvā śaṅkaranindāṁ hi yāsyāmi narakaṁ dhruvam
बृहस्पति ने कहा -- "तुम सब देवता स्वार्थपरायण, दूसरों के हित के नाशक हो; शंकर की निन्दा करके मैं निश्चय ही नरक जाऊँगा।"
श्लोक 15 (shiva.rudra.94.15)
कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः । सम्पादयेत्स्वाभिमतं शैलेन्द्रं प्रतिबोध्य च
kaścinmadhye ca yuṣmākaṁ gacchecchailāntikaṁ surāḥ sampādayetsvābhimataṁ śailendraṁ pratibodhya ca
"हे सुरो! तुममें से कोई एक पर्वत के निकट जाए, और पर्वतेन्द्र को समझाकर अपना अभीष्ट कार्य सिद्ध करे।"
श्लोक 16 (shiva.rudra.94.16)
अनिच्छया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते । तस्मै भक्त्या सुतां दत्त्वा मोक्षं प्राप्स्यति निश्चितम्
anicchayā sutāṁ dattvā sukhaṁ tiṣṭhatu bhārate tasmai bhaktyā sutāṁ dattvā mokṣaṁ prāpsyati niścitam
"अनिच्छा से पुत्री देकर वह भारत में सुखपूर्वक रहे; भक्तिपूर्वक उसे कन्या देकर वह निश्चय ही मोक्ष प्राप्त करेगा।"
श्लोक 17 (shiva.rudra.94.17)
पश्चात्सप्तर्षयः सर्वे बोधयिष्यन्ति पर्वतम् । पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति
paścātsaptarṣayaḥ sarve bodhayiṣyanti parvatam pinākinā vinā durgā varaṁ nānyaṁ variṣyati
"इसके पश्चात् सभी सप्तर्षि पर्वत को समझाएँगे; तथापि पिनाकी के बिना दुर्गा अन्य किसी वर को नहीं वरेंगी।"
श्लोक 18 (shiva.rudra.94.18)
अथवा गच्छत सुरा ब्रह्मलोकं सवासवाः । वृत्तं कथयत स्वं तत्स वः कार्यं करिष्यति
athavā gacchata surā brahmalokaṁ savāsavāḥ vṛttaṁ kathayata svaṁ tatsa vaḥ kāryaṁ kariṣyati
"अथवा हे सुरो! इन्द्र सहित तुम सब ब्रह्मलोक जाओ; अपना वृत्तान्त कहो, वह तुम्हारा कार्य पूर्ण करेगा।"
श्लोक 19 (shiva.rudra.94.19)
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा ते समालोच्याजग्मुर्मम सभां सुराः । सर्वे निवेदयाञ्चक्रुर्नत्वा तद्गतमादरात्
brahmovāca tacchrutvā te samālocyājagmurmama sabhāṁ surāḥ sarve nivedayāñcakrurnatvā tadgatamādarāt
ब्रह्मा ने कहा -- "यह सुनकर और विचार कर वे देवता मेरी सभा में आए; प्रणाम कर उन सबने आदरपूर्वक अपना सम्पूर्ण वृत्तान्त निवेदन किया।"
श्लोक 20 (shiva.rudra.94.20)
देवानां तद्वचः श्रुत्वा शिवनिन्दाकरं तदा । वेदवक्ता विलप्याहं तानवोचं सुरान्मुने
devānāṁ tadvacaḥ śrutvā śivanindākaraṁ tadā vedavaktā vilapyāhaṁ tānavocaṁ surānmune
"हे मुने! देवताओं का वह शिव-निन्दा करने का वचन सुनकर, वेद-वक्ता मैं विलाप करते हुए उन देवताओं से यह बोला।"
श्लोक 21 (shiva.rudra.94.21)
ब्रह्मोवाच । नाहं कर्तुं क्षमो वत्साः शिवनिन्दां सुदुस्सहाम् । सम्पद्विनाशरूपाञ्च विपदां बीजरूपिणीम्
brahmovāca nāhaṁ kartuṁ kṣamo vatsāḥ śivanindāṁ sudussahām sampadvināśarūpāñca vipadāṁ bījarūpiṇīm
ब्रह्मा ने कहा -- "हे वत्सो! मैं शिव की अत्यंत असह्य निन्दा करने में समर्थ नहीं हूँ, जो सम्पत्ति के विनाश का रूप और विपत्तियों का बीजरूप है।"
श्लोक 22 (shiva.rudra.94.22)
सुरा गच्छत कैलासं सन्तोषयत शङ्करम् । प्रस्थापयत तं शीघ्रं हिमालयगृहं प्रति
surā gacchata kailāsaṁ santoṣayata śaṅkaram prasthāpayata taṁ śīghraṁ himālayagṛhaṁ prati
"हे सुरो! कैलास जाओ और शंकर को प्रसन्न करो; उन्हें शीघ्र हिमालय के घर की ओर भेजो।"
श्लोक 23 (shiva.rudra.94.23)
स गच्छेदुपशैलेशमात्मनिन्दां करोतु वै । परनिन्दा विनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता
sa gacchedupaśaileśamātmanindāṁ karotu vai paranindā vināśāya svanindā yaśase matā
"वे स्वयं पर्वतेश्वर के पास जाकर अपनी ही निन्दा करें; क्योंकि पर-निन्दा विनाश के लिए होती है, और स्व-निन्दा यश के लिए मानी गई है।"
श्लोक 24 (shiva.rudra.94.24)
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति मद्वचो देवा मां प्रणम्य मुदा च ते । कैलासं प्रययुः शीघ्रं शैलानामधिपं गिरिम्
brahmovāca śrutveti madvaco devā māṁ praṇamya mudā ca te kailāsaṁ prayayuḥ śīghraṁ śailānāmadhipaṁ girim
ब्रह्मा ने कहा -- "मेरा यह वचन सुनकर देवता हर्षपूर्वक मुझे प्रणाम कर शीघ्र ही समस्त पर्वतों के अधिपति कैलास को गए।"
श्लोक 25 (shiva.rudra.94.25)
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य नतमस्तकाः । सुकृताञ्जलयः सर्वे तुष्टुवुस्तं सुरा हरम्
tatra gatvā śivaṁ dṛṣṭvā praṇamya natamastakāḥ sukṛtāñjalayaḥ sarve tuṣṭuvustaṁ surā haram
"वहाँ जाकर शिव को देखकर सभी देवताओं ने सिर झुकाकर, भलीभाँति हाथ जोड़कर उस हर की स्तुति की।"
श्लोक 26 (shiva.rudra.94.26)
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शङ्कर । वयं त्वां शरणापन्नाः कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
devā ūcuḥ devadeva mahādeva karuṇākara śaṅkara vayaṁ tvāṁ śaraṇāpannāḥ kṛpāṁ kuru namo'stu te
देवताओं ने कहा -- "हे देवाधिदेव महादेव! हे करुणाकर शंकर! हम आपकी शरण में आए हैं; कृपा कीजिए, आपको नमस्कार है।"
श्लोक 27 (shiva.rudra.94.27)
त्वं भक्तवत्सलः स्वामिन्भक्तकार्यकरः सदा । दीनोद्धरः कृपासिन्धुर्भक्तापद्विनिमोचकः
tvaṁ bhaktavatsalaḥ svāminbhaktakāryakaraḥ sadā dīnoddharaḥ kṛpāsindhurbhaktāpadvinimocakaḥ
"हे स्वामिन्! आप सदा भक्तवत्सल, सदा भक्तों का कार्य सिद्ध करने वाले हैं; दीनोद्धारक, कृपासागर, भक्तों को विपत्ति से मुक्त करने वाले हैं।"
श्लोक 28 (shiva.rudra.94.28)
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं सर्वे देवाः सवासवाः । सर्वं निवेदयाञ्चक्रुस्तद्वृत्तं तत आदरात्
brahmovāca iti stutvā maheśānaṁ sarve devāḥ savāsavāḥ sarvaṁ nivedayāñcakrustadvṛttaṁ tata ādarāt
ब्रह्मा ने कहा -- "इस प्रकार महेशान की स्तुति कर इन्द्र सहित सभी देवताओं ने आदरपूर्वक उन्हें वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाया।"
श्लोक 29 (shiva.rudra.94.29)
तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः । देवान् सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः
tacchrutvā devavacanaṁ svīcakāra maheśvaraḥ devān suyāpayāmāsa tānāśvāsya vihasya saḥ
"देवताओं के वचन सुनकर महेश्वर ने स्वीकार किया; उन्हें आश्वस्त कर और मुस्कुराते हुए उन्होंने देवताओं को भलीभाँति विदा किया।"
श्लोक 30 (shiva.rudra.94.30)
देवा मुमुदिरे सर्वे शीघ्रं गत्वा स्वमन्दिरम् । सिद्धं मत्वा स्वकार्यं हि प्रशंसन्तः सदाशिवम्
devā mumudire sarve śīghraṁ gatvā svamandiram siddhaṁ matvā svakāryaṁ hi praśaṁsantaḥ sadāśivam
"सभी देवता प्रसन्न होकर शीघ्र अपने-अपने भवन को गए, अपना कार्य सिद्ध मानकर सदाशिव की प्रशंसा करते हुए।"
श्लोक 31 (shiva.rudra.94.31)
ततः स भगवाञ्छम्भुर्महेशो भक्तवत्सलः । प्रययौ शैलभूपञ्च मायेशो निर्विकारवान्
tataḥ sa bhagavāñchambhurmaheśo bhaktavatsalaḥ prayayau śailabhūpañca māyeśo nirvikāravān
"तब वे भगवान् शम्भु महेश, भक्तवत्सल, मायेश, निर्विकार, पर्वतेश्वर की ओर चल पड़े।"
श्लोक 32 (shiva.rudra.94.32)
यदा शैलः सभामध्ये समुवास मुदान्वितः । बन्धुवर्गैः परिवृतः पार्वतीसहितः स्वयम्
yadā śailaḥ sabhāmadhye samuvāsa mudānvitaḥ bandhuvargaiḥ parivṛtaḥ pārvatīsahitaḥ svayam
"जब पर्वत हर्षपूर्वक अपनी सभा के मध्य बैठे थे, बन्धुजनों से घिरे, स्वयं पार्वती के साथ --"
श्लोक 33 (shiva.rudra.94.33)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र ह्याजगाम सदाशिवः । दण्डी छत्री दिव्यवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम्
etasminnantare tatra hyājagāma sadāśivaḥ daṇḍī chatrī divyavāsā bibhrattilakamujjvalam
"उसी बीच वहाँ सदाशिव आए -- दण्ड और छत्र धारण किए, दिव्य वस्त्र पहने, उज्ज्वल तिलक धारण किए।"
श्लोक 34 (shiva.rudra.94.34)
करे स्फटिकमालां च शालग्रामं गले दधत् । जपन्नाम हरेर्भक्त्या साधुवेषधरो द्विजः
kare sphaṭikamālāṁ ca śālagrāmaṁ gale dadhat japannāma harerbhaktyā sādhuveṣadharo dvijaḥ
"हाथ में स्फटिक-माला और गले में शालग्राम धारण किए, भक्तिपूर्वक हरि के नाम का जप करते हुए, साधु-वेषधारी द्विज।"
श्लोक 35 (shiva.rudra.94.35)
तं च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ सगणोऽपि हिमालयः । ननाम दण्डवद्भूमौ भक्त्यातिथिमपूर्वकम्
taṁ ca dṛṣṭvā samuttasthau sagaṇo'pi himālayaḥ nanāma daṇḍavadbhūmau bhaktyātithimapūrvakam
"उन्हें देखकर गणों सहित हिमालय उठ खड़े हुए; उन्होंने भूमि पर दण्डवत् प्रणाम कर उस अपूर्व अतिथि का भक्तिपूर्वक सत्कार किया।"
श्लोक 36 (shiva.rudra.94.36)
ननाम पार्वती भक्त्या प्राणेशं विप्ररूपिणम् । ज्ञात्वा तं मनसा देवी तुष्टाव परया मुदा
nanāma pārvatī bhaktyā prāṇeśaṁ viprarūpiṇam jñātvā taṁ manasā devī tuṣṭāva parayā mudā
"पार्वती ने भी विप्र-रूपधारी अपने प्राणेश को भक्तिपूर्वक प्रणाम किया; उन्हें मन में पहचानकर देवी ने परम हर्ष से उनकी स्तुति की।"
श्लोक 37 (shiva.rudra.94.37)
आशिषं युयुजे विप्रः सर्वेषां प्रीतितश्शिवः । शिवाया अधिकं तात मनोऽभिलषितं हृदा
āśiṣaṁ yuyuje vipraḥ sarveṣāṁ prītitaśśivaḥ śivāyā adhikaṁ tāta mano'bhilaṣitaṁ hṛdā
"उस विप्ररूपधारी शिव ने प्रीतिपूर्वक सबको आशीर्वाद दिया; परन्तु हे तात! उनका हार्दिक अभिलषित मन विशेष रूप से शिवा में ही था।"
श्लोक 38 (shiva.rudra.94.38)
मधुपर्कादिकं सर्वं जग्राह ब्राह्मणो मुदा । दत्तं शैलाधिराजेन हिमागेन महादरात्
madhuparkādikaṁ sarvaṁ jagrāha brāhmaṇo mudā dattaṁ śailādhirājena himāgena mahādarāt
"उस ब्राह्मण ने पर्वतराज हिमाचल द्वारा अत्यंत आदरपूर्वक दिए गए मधुपर्क आदि सब कुछ प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार किया।"
श्लोक 39 (shiva.rudra.94.39)
पप्रच्छ कुशलं चास्य हिमाद्रिः पर्वतोत्तमः । तं द्विजेन्द्रं महाप्रीत्या सम्पूज्य विधिवन्मुने
papraccha kuśalaṁ cāsya himādriḥ parvatottamaḥ taṁ dvijendraṁ mahāprītyā sampūjya vidhivanmune
"हे मुने! हिमाद्रि पर्वतोत्तम ने उस द्विजेन्द्र का विधिवत् अत्यंत प्रेमपूर्वक सत्कार कर उनसे कुशल-क्षेम पूछा।"
श्लोक 40 (shiva.rudra.94.40)
पुनः पप्रच्छ शैलेशस्तं ततः को भवानिति । उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रो गिरीन्द्रं सादरं वचः
punaḥ papraccha śaileśastaṁ tataḥ ko bhavāniti uvāca śīghraṁ viprendro girīndraṁ sādaraṁ vacaḥ
"फिर पर्वतेश्वर ने पूछा, 'आप कौन हैं?'; उस द्विजेन्द्र ने गिरीन्द्र से शीघ्र सादर वचन कहा।"
श्लोक 41 (shiva.rudra.94.41)
विप्रेन्द्र उवाच । ब्राह्मणोऽहं गिरिश्रेष्ठ वैष्णवो बुधसत्तमः । घटिकीं वृत्तिमाश्रित्य भ्रमामि धरणीतले
viprendra uvāca brāhmaṇo'haṁ giriśreṣṭha vaiṣṇavo budhasattamaḥ ghaṭikīṁ vṛttimāśritya bhramāmi dharaṇītale
द्विजेन्द्र ने कहा -- "हे गिरिश्रेष्ठ! मैं ब्राह्मण हूँ, वैष्णव हूँ, बुधों में श्रेष्ठ हूँ; घटिकावृत्ति का आश्रय लेकर पृथ्वीतल पर विचरण करता हूँ।"
श्लोक 42 (shiva.rudra.94.42)
मनोयायी सर्वगामी सर्वज्ञोऽहं गुरोर्बलात् । परोपकारी शुद्धात्मा दयासिन्धुर्विकारहा
manoyāyī sarvagāmī sarvajño'haṁ gurorbalāt paropakārī śuddhātmā dayāsindhurvikārahā
"मैं मनोगामी, सर्वगामी, गुरु के बल से सर्वज्ञ हूँ; परोपकारी, शुद्धात्मा, दयासागर और विकारों को नष्ट करने वाला हूँ।"
श्लोक 43 (shiva.rudra.94.43)
मया ज्ञातं हराय त्वं स्वसुतां दातुमिच्छसि । इमां पद्मसमां दिव्यां वररूपां सुलक्षणाम्
mayā jñātaṁ harāya tvaṁ svasutāṁ dātumicchasi imāṁ padmasamāṁ divyāṁ vararūpāṁ sulakṣaṇām
"मुझे ज्ञात हुआ है कि आप अपनी इस कमल-सम, दिव्य, वररूपा, सुलक्षणा पुत्री को हर को देना चाहते हैं।"
श्लोक 44 (shiva.rudra.94.44)
निराश्रयायासङ्गाय कुरूपायागुणाय च । श्मशानवासिने व्यालग्राहिरूपाय योगिने
nirāśrayāyāsaṅgāya kurūpāyāguṇāya ca śmaśānavāsine vyālagrāhirūpāya yogine
"जो निराश्रय, असंग, कुरूप, अगुणी हैं; श्मशानवासी, सर्पग्राही-रूपधारी, योगी हैं;"
श्लोक 45 (shiva.rudra.94.45)
दिग्वाससे कुगात्राय व्यालभूषणधारिणे । अज्ञातकुलनाम्ने च कुशीलायाविहारिणे
digvāsase kugātrāya vyālabhūṣaṇadhāriṇe ajñātakulanāmne ca kuśīlāyāvihāriṇe
"दिगम्बर, कुगात्र, सर्प-आभूषण धारण करने वाले; अज्ञातकुल-नाम, कुशील, अस्थिर विहार वाले;"
श्लोक 46 (shiva.rudra.94.46)
विभूतिदिग्धदेहाय सङ्क्रुद्धायाविवेकिने । अज्ञातवयसेऽतीव कुजटाधारिणे सदा
vibhūtidigdhadehāya saṅkruddhāyāvivekine ajñātavayase'tīva kujaṭādhāriṇe sadā
"भस्म से लिप्त देह वाले, क्रोधी, अविवेकी; अज्ञातवय, सदा कुजटाधारी;"
श्लोक 47 (shiva.rudra.94.47)
सर्वाश्रयाय भ्रमिणे नागहाराय भिक्षवे कुमार्गनिरतायाथ वेदाऽध्वत्यागिने हठात्
sarvāśrayāya bhramiṇe nāgahārāya bhikṣave kumārganiratāyātha vedā'dhvatyāgine haṭhāt
"सर्वाश्रय होते हुए भी भ्रमणशील, नाग की माला धारण करने वाले, भिक्षुक; कुमार्ग में रत, बलपूर्वक वेदमार्ग त्यागने वाले --"
श्लोक 48 (shiva.rudra.94.48)
इयं ते बुद्धिरचल न हि मङ्गलदा खलु । विबोध ज्ञानिनां श्रेष्ठ नारायणकुलोद्भव
iyaṁ te buddhiracala na hi maṅgaladā khalu vibodha jñānināṁ śreṣṭha nārāyaṇakulodbhava
"आपका यह निश्चय अटल है, किन्तु वास्तव में यह मंगलकारी नहीं है; हे ज्ञानियों में श्रेष्ठ! हे नारायण-कुलोद्भव! इसे समझिए।"
श्लोक 49 (shiva.rudra.94.49)
न ते पात्रानुरूपश्च पार्वतीदानकर्मणि । महाजनः स्मेरमुखः श्रुतमात्राद्भविष्यति
na te pātrānurūpaśca pārvatīdānakarmaṇi mahājanaḥ smeramukhaḥ śrutamātrādbhaviṣyati
"पार्वती-दान के इस कार्य में वह उपयुक्त पात्र नहीं है; सुनते ही सामान्य जन मुस्कुरा उठेंगे।"
श्लोक 50 (shiva.rudra.94.50)
पश्य शैलाधिप त्वं च न तस्यैकोऽस्ति बान्धवः । महारत्नाकरः त्वं च तस्य किञ्चिद्धनं न हि
paśya śailādhipa tvaṁ ca na tasyaiko'sti bāndhavaḥ mahāratnākaraḥ tvaṁ ca tasya kiñciddhanaṁ na hi
"हे शैलाधिप! विचार कीजिए, उसका एक भी बान्धव नहीं है; आप महारत्नाकर हैं, और उसके पास कुछ भी धन नहीं है।"
श्लोक 51 (shiva.rudra.94.51)
बान्धवान्मेनकां कुध्रपते शीघ्रं सुतांस्तथा । सर्वान्पृच्छ प्रयत्नेन पण्डितान्पार्वतीं विना
bāndhavānmenakāṁ kudhrapate śīghraṁ sutāṁstathā sarvānpṛccha prayatnena paṇḍitānpārvatīṁ vinā
"हे कुध्रपते! अपने बान्धवों, मेनका, पुत्रों तथा सब पण्डितों से -- पार्वती को छोड़कर -- प्रयत्नपूर्वक पूछिए।"
श्लोक 52 (shiva.rudra.94.52)
रोगिणो नौषधं शश्वद्रोचते गिरिसत्तम । कुपथ्यं रोचतेऽभीक्ष्णं महादोषकरं सदा
rogiṇo nauṣadhaṁ śaśvadrocate girisattama kupathyaṁ rocate'bhīkṣṇaṁ mahādoṣakaraṁ sadā
"हे गिरिसत्तम! रोगी को सदा औषधि अच्छी नहीं लगती; उसे बार-बार कुपथ्य ही रुचता है, जो सदा महान् हानि करने वाला होता है।"
श्लोक 53 (shiva.rudra.94.53)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणः शीघ्रं स वै भुक्त्वा मुदान्वितः । जगाम स्वालयं शान्तो नानालीलाकरश्शिवः
brahmovāca ityuktvā brāhmaṇaḥ śīghraṁ sa vai bhuktvā mudānvitaḥ jagāma svālayaṁ śānto nānālīlākaraśśivaḥ
ब्रह्मा ने कहा -- "यह कहकर वह ब्राह्मण शीघ्र प्रसन्नतापूर्वक भोजन कर, नाना लीलाएँ करने वाले शिव, शान्तिपूर्वक अपने धाम को चले गए।"