Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 10

नृसिंह चरित वर्णन

अध्याय 9अध्याय-सूचीअध्याय 11

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.10.1)

नन्दीश्वर उवाच । विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभोः । अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः

nandīśvara uvāca vidhvaṁsī dakṣayajñasya vīrabhadrāhvayaḥ prabhoḥ avatāraśca vijñeyaḥ śivasya paramātmanaḥ

नन्दीश्वर बोले - दक्ष के यज्ञ का विध्वंस करने वाला वीरभद्र नामक अवतार भी प्रभु शिव परमात्मा का ही अवतार जानना चाहिए।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.10.2)

सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः । श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्

satīcaritre kathitaṁ caritaṁ tasya kṛtsnaśaḥ śrutaṁ tvayāpi bahudhā nātaḥ proktaṁ suvistarāt

उनका सम्पूर्ण चरित्र सती के प्रसंग में कहा जा चुका है; तुमने भी उसे कई बार सुना है, इसलिए यहाँ विस्तार से नहीं कहा जा रहा।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.10.3)

अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद् ब्रवीमि तत् । शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु

ataḥ paraṁ muniśreṣṭha bhavatsnehād bravīmi tat śārdūlākhyāvatāraṁ ca śaṅkarasya prabhoḥ śṛṇu

हे मुनिश्रेष्ठ! अब उससे आगे तुम्हारे स्नेह के कारण मैं वह कथा कहता हूँ; शंकर प्रभु के शारभ नामक अवतार को सुनो।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.10.4)

सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् । शारभं च धृतं दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्

sadāśivena devānāṁ hitārthaṁ rūpamadbhutam śārabhaṁ ca dhṛtaṁ divyaṁ jvalajjvālāsamaprabham

देवताओं के हित के लिए सदाशिव ने अद्भुत, जाज्वल्यमान अग्नि के समान तेजस्वी, दिव्य शारभ रूप धारण किया।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.10.5)

शिवावतारा अमिताः सद्भक्तहितकारकाः । सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः

śivāvatārā amitāḥ sadbhaktahitakārakāḥ saṅkhyā na śakyate kartuṁ teṣāṁ ca munisattamāḥ

शिव के अवतार असंख्य हैं, जो सत्भक्तों का हित करते हैं; हे मुनिश्रेष्ठो! उनकी गणना करना सम्भव नहीं है।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.10.6)

आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा । आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि

ākāśasya ca tārāṇāṁ reṇukānāṁ kṣitestathā āsārāṇāṁ ca vṛddhena bahukalpaiḥ kadāpi hi

आकाश के तारों की, पृथ्वी के रेणुकणों की, तथा वर्षा की बूँदों की - बहुत कल्पों तक जीवित रहने वाला वृद्ध पुरुष भी कदाचित्

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.10.7)

सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः । न वै शिवावताराणां सत्यं जानीहि मद्वचः

saṅkhyā viśakyate kartuṁ suprājñairbahujanmabhiḥ na vai śivāvatārāṇāṁ satyaṁ jānīhi madvacaḥ

अनेक जन्मों में अत्यन्त प्रज्ञावान् व्यक्तियों द्वारा गणना की जा सकती है, परन्तु शिव के अवतारों की नहीं; मेरे इस वचन को सत्य जानो।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.10.8)

तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि यथाश्रुतम् । चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्यसूचकम्

tathāpi ca yathābuddhyā kathayāmi yathāśrutam caritraṁ śārabhaṁ divyaṁ paramaiśvaryasūcakam

फिर भी अपनी बुद्धि के अनुसार, जैसा सुना है वैसा ही मैं परम ऐश्वर्य को प्रकट करने वाला वह दिव्य शारभ चरित्र कहता हूँ।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.10.9)

जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा । तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने

jayaśca vijayaścaiva bhavadbhiḥ śāpitau yadā tadā ditisutau dvau tāvabhūtāṁ kaśyapānmune

हे मुने! जब जय और विजय आप ऋषियों द्वारा शापित हुए, तब वे दोनों कश्यप से उत्पन्न दिति के दो पुत्र बने।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.10.10)

हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली । देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेः सुतौ

hiraṇyakaśipuścādyo hiraṇyākṣo’nujo balī devarṣipārṣadau jātau tau dvāvapi diteḥ sutau

हिरण्यकशिपु बड़ा और बलवान् हिरण्याक्ष छोटा भाई था; देवर्षियों के पार्षद रहे वे दोनों ही दिति के पुत्र हुए।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.10.11)

पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः । हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक्

pṛthvyuddhāre vidhātrā va prārthito hi purā prabhuḥ hiraṇyākṣaṁ jaghānāsau viṣṇurvārāharūpadhṛk

पूर्वकाल में पृथ्वी के उद्धार के लिए ब्रह्मा द्वारा प्रार्थित होकर वराह रूप धारण करने वाले विष्णु प्रभु ने हिरण्याक्ष का वध किया।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.10.12)

तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् । चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने

taṁ śrutvā bhrātaraṁ vīraṁ nihataṁ prāṇasannibham cukopa haraye’tīva hiraṇyakaśipurmune

अपने प्राणों के समान प्रिय वीर भाई को मारा गया सुनकर, हे मुने, हिरण्यकशिपु हरि के प्रति अत्यन्त क्रुद्ध हो उठा।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.10.13)

वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः । न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः

varṣāṇāmayutaṁ taptvā brahmaṇo varamāpa saḥ na kaścinmārayenmāṁ vai tvatsṛṣṭāviti tuṣṭataḥ

दस हजार वर्षों तक तपस्या कर उसने ब्रह्मा से यह वर प्राप्त किया कि 'तुम्हारी सृष्टि में कोई भी मुझे न मार सके' - ब्रह्मा ने प्रसन्न होकर यह वर दिया।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.10.14)

शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः । त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्

śoṇitākhyapuraṁ gatvā devānāhūya sarvataḥ trilokīṁ svavaśe kṛtvā cakre rājyamakaṇṭakam

शोणितपुर नामक नगर में जाकर, चारों ओर से देवताओं को बुलाकर, त्रिलोकी को अपने वश में कर उसने निष्कण्टक राज्य किया।

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.10.15)

देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्मविलोपकः । द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने

devarṣikadanaṁ cakre sarvadharmavilopakaḥ dvijapīḍākaraḥ pāpī hiraṇyakaśipurmune

देवर्षियों को कष्ट देने वाला, समस्त धर्म का लोप करने वाला, द्विजों को पीड़ा देने वाला वह पापी हिरण्यकशिपु, हे मुने, अत्याचार करता रहा।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.10.16)

प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् । यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरी विशेषतः

prahlādena svaputreṇa haribhaktena daityarāṭ yadā vidveṣamakaroddharirvairī viśeṣataḥ

जब दैत्यराज ने हरिभक्त अपने ही पुत्र प्रह्लाद के प्रति, विशेष रूप से उसे हरि का पक्षधर शत्रु मानकर द्वेष करना आरम्भ किया,

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.10.17)

सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतं मने । सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः

sabhāstambhāttadā viṣṇurabhūdāvirdrutaṁ mane sandhyāyāṁ krodhamāpanno nṛsiṁhavapuṣā tataḥ

तब सभा के स्तम्भ से विष्णु शीघ्र ही प्रकट हुए; और संध्याकाल में क्रोधित होकर उन्होंने नृसिंह रूप धारण किया।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.10.18)

सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्वपुः । प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्

sarvathā muniśārdūla karālaṁ nṛharervapuḥ prajajvālātibhayadaṁ trāsayandaityasattamān

हे मुनिशार्दूल! नृसिंह का वह विकराल शरीर सभी ओर से अत्यन्त भयंकर रूप से प्रज्वलित हो उठा, जो दैत्यश्रेष्ठों को भी भयभीत कर रहा था।

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.10.19)

नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् । हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धं चक्रे सुदारुणम्

nṛsiṁhena tadā daityā nihatāścaiva tatkṣaṇam hiraṇyakaśipuścātha yuddhaṁ cakre sudāruṇam

उसी क्षण नृसिंह द्वारा दैत्य मार डाले गए; तब हिरण्यकशिपु ने अत्यन्त भीषण युद्ध किया।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.10.20)

महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तं मुनिसत्तमाः । विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्

mahāyuddhaṁ tayorāsīnmuhūrttaṁ munisattamāḥ vikarālaṁ ca bhayadaṁ sarveṣāṁ romaharṣaṇam

हे मुनिश्रेष्ठो! उन दोनों के बीच कुछ समय तक भयंकर महायुद्ध हुआ, जो सबके रोंगटे खड़े कर देने वाला और अत्यन्त भयदायक था।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.10.21)

सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् । व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः

sāyaṁ cakarṣa deveśo dehalyāṁ daityapuṅgavam vyomni deveṣu paśyatsu nṛsiṁhaśca rameśvaraḥ

संध्या के समय देवेश नृसिंह, लक्ष्मीपति ने आकाश में देवताओं के देखते हुए दैत्यश्रेष्ठ को द्वार की चौखट पर घसीट लाया।

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.10.22)

अथोत्सङ्गे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरं द्रुतम् । विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्

athotsaṅge ca taṁ kṛtvā nakhaistadudaraṁ drutam vidārya mārayāmāsa paśyatāṁ tridivaukasām

तब उसे अपनी गोद में लेकर, त्रिलोकवासियों के देखते हुए, उन्होंने अपने नखों से शीघ्र ही उसका उदर विदीर्ण कर उसे मार डाला।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.10.23)

हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहेनैव विष्णुना । जगत्स्वास्थ्यं तदा लेभे न वै देवा विशेषतः

hate hiraṇyakaśipau nṛsiṁhenaiva viṣṇunā jagatsvāsthyaṁ tadā lebhe na vai devā viśeṣataḥ

नृसिंह रूप विष्णु द्वारा हिरण्यकशिपु के मारे जाने पर जगत् को शान्ति मिली, परन्तु देवताओं को विशेष रूप से शान्ति नहीं मिली।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.10.24)

देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः । लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः

devadundubhayo neduḥ prahlādo vismayaṁ gataḥ lakṣmīśca vismayaṁ prāptā rūpaṁ dṛṣṭvā’dbhutaṁ hareḥ

देवताओं की दुन्दुभियाँ बज उठीं, प्रह्लाद विस्मित हो गया, और हरि के उस अद्भुत रूप को देखकर लक्ष्मी भी विस्मय को प्राप्त हुईं।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.10.25)

हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न परं सुखम् । ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता

hato yadyapi daityendrastathāpi na paraṁ sukham yayurdevā nṛsiṁhasya jvālā sā na nivartitā

यद्यपि दैत्येन्द्र मारा जा चुका था, फिर भी देवताओं को परम सुख प्राप्त न हुआ, क्योंकि नृसिंह की वह उग्र ज्वाला शान्त नहीं हुई थी।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.10.26)

तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः । देवाश्च दुःखमापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः

tayā ca vyākulaṁ jātaṁ sarvaṁ caiva jagatpunaḥ devāśca duḥkhamāpannāḥ kiṁ bhaviṣyati vā punaḥ

उस ज्वाला से सम्पूर्ण जगत् पुनः व्याकुल हो उठा; और देवता भी दुःखी होकर सोचने लगे कि अब आगे क्या होगा।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.10.27)

इत्येवं च वदन्तस्ते भयादू दूरमुपस्थिताः । नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः

ityevaṁ ca vadantaste bhayādū dūramupasthitāḥ nṛsiṁhakrodhajajvālāvyākulāḥ padmabhūmukhāḥ

ऐसा कहते हुए, नृसिंह के क्रोध से उत्पन्न ज्वाला से व्याकुल वे देवता, ब्रह्मा को आगे कर, भय के कारण दूर जाकर खड़े हो गए।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.10.28)

प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः । सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा

prahrādaṁ preṣayāmāsustacchāntyai nikaṭaṁ hareḥ sarvānmilitvā prahlādaḥ prārthito gatavāṁstadā

उन्होंने उन्हें शान्त करने के लिए प्रह्लाद को हरि के समीप भेजा; सबने मिलकर प्रार्थना की और तब प्रह्लाद वहाँ गया।

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.10.29)

उरसाऽऽलिङ्गयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः । हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता

urasā’’liṅgayāmāsa taṁ nṛsiṁhaḥ kṛpānidhiḥ hṛdayaṁ śītalaṁ jātaṁ ruḍjvālā na nivarttitā

कृपानिधि नृसिंह ने उसे अपने वक्षस्थल से लगाया; उनका हृदय शीतल हो गया, परन्तु क्रोध की ज्वाला शान्त नहीं हुई।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.10.30)

तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा । दुःखं प्राप्तास्ततो देवाः शङ्कर शरणं ययुः

tathāpi na nivṛtā ruḍjvālā narahareryadā duḥkhaṁ prāptāstato devāḥ śaṅkara śaraṇaṁ yayuḥ

फिर भी जब नृसिंह की क्रोधाग्नि शान्त नहीं हुई, तब दुःखी होकर देवता शंकर की शरण में गए।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.10.31)

तत्र गत्वा सुराः सर्वे ब्रह्माद्या मुनयस्तथा । शङ्करं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे

tatra gatvā surāḥ sarve brahmādyā munayastathā śaṅkaraṁ stavayāmāsurlokānāṁ sukhahetave

वहाँ जाकर ब्रह्मा आदि सभी देवताओं और मुनियों ने लोकों के सुख के लिए शंकर की स्तुति करना आरम्भ किया।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.10.32)

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । पाहि नः शरणापन्नान्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च

devā ūcuḥ devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala pāhi naḥ śaraṇāpannānsarvāndevāñjaganti ca

देवता बोले - हे देवदेव महादेव! शरणागतों पर स्नेह करने वाले! शरण में आए हुए हम सभी देवताओं और लोकों की रक्षा कीजिए।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.10.33)

नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव । पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्

namaste’stu namaste’stu namaste’stu sadāśiva pūrvaṁ duḥkhaṁ yadā jātaṁ tadā te rakṣitā vayam

हे सदाशिव! आपको नमस्कार है, नमस्कार है, नमस्कार है! पूर्वकाल में जब भी संकट आया, तब आपने ही हमारी रक्षा की।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.10.34)

समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः । कृते देवैस्तदा शम्भो गृहीतं गरलं त्वया

samudro mathitaścaiva ratnānāṁ ca vibhāgaśaḥ kṛte devaistadā śambho gṛhītaṁ garalaṁ tvayā

जब समुद्र मन्थन कर देवताओं में रत्नों का विभाजन किया गया था, हे शम्भो! तब आपने ही विष को ग्रहण किया था।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.10.35)

रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः । विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः

rakṣitāḥ sma tadā nātha nīlakaṇṭha iti śrutaḥ viṣaṁ pāsyasi no cettvaṁ bhasmībhūtāstadākhilāḥ

हे नाथ! तभी हमारी रक्षा हुई, और आप नीलकण्ठ के नाम से विख्यात हुए; यदि आप वह विष न पीते तो हम सब भस्म हो जाते।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.10.36)

प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो । तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वं दुःखं विलीयते

prasiddhaṁ ca yadā yasya duḥkhaṁ ca jāyate prabho tadā tvannāmamātreṇa sarvaṁ duḥkhaṁ vilīyate

हे प्रभो! यह प्रसिद्ध है कि जब भी किसी को दुःख उत्पन्न होता है, तब आपके नाममात्र से ही सारा दुःख विलीन हो जाता है।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.10.37)

इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नः सदाशिव । तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्

idānīṁ nṛharijvālāpīḍitānnaḥ sadāśiva tāṁ tvaṁ śamayituṁ deva śakto’sīti suniścitam

हे सदाशिव! अभी हम नृसिंह की ज्वाला से पीड़ित हैं; हे देव! यह निश्चित है कि उसे शान्त करने में आप ही समर्थ हैं।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.10.38)

नन्दीश्वर उवाच । इति स्तुतस्तदा देवैः शङ्करो भक्तवत्सलः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयं दत्त्वा परं प्रभुः

nandīśvara uvāca iti stutastadā devaiḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ pratyuvāca prasannātmā’bhayaṁ dattvā paraṁ prabhuḥ

नन्दीश्वर बोले - देवताओं द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर भक्तवत्सल शंकर प्रसन्नचित्त होकर अभयदान देते हुए यह उत्तर देने लगे।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.10.39)

शङ्कर उवाच । स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे ब्रह्मादयोऽभयाः । शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतं मम

śaṅkara uvāca svasthānaṁ gacchata surāḥ sarve brahmādayo’bhayāḥ śamayiṣyāmi yadduḥkhaṁ sarvathā hi vrataṁ mama

शंकर बोले - हे ब्रह्मा आदि समस्त देवताओ! तुम निर्भय होकर अपने-अपने स्थान को जाओ; मैं इस दुःख को अवश्य शान्त करूँगा, यही मेरा व्रत है।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.10.40)

गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् । मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः

gato maccharaṇaṁ yastu tasya duḥkhaṁ kṣayaṁ gatam matpriyaḥ śaraṇāpannaḥ prāṇebhyo’pi na saṁśayaḥ

जो मेरी शरण में आ गया है, उसका दुःख नष्ट हो चुका है; मुझे शरणागत भक्त प्राणों से भी अधिक प्रिय है, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.10.41)

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः । यथागतं तथा जग्मुः स्मरन्तः शङ्करं मुदा

nandīśvara uvāca iti śrutvā tadā devā hyānandamparamaṁ gatāḥ yathāgataṁ tathā jagmuḥ smarantaḥ śaṅkaraṁ mudā

नन्दीश्वर बोले - यह सुनकर देवता परम आनन्द को प्राप्त हुए; और जैसे आए थे वैसे ही शंकर का हर्षपूर्वक स्मरण करते हुए लौट गए।

अध्याय 9अध्याय-सूचीअध्याय 11