शतरुद्र संहिता · अध्याय 16
यक्षेश्वरावतार वर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.16.1)
नन्दीश्वर उवाच । यक्षेश्वरावतारं च शृणु शम्भोर्मुनीश्वर । गर्विणं गर्वहन्तारं सतां भक्तिविवर्द्धनम्
nandīśvara uvāca yakṣeśvarāvatāraṁ ca śṛṇu śambhormunīśvara garviṇaṁ garvahantāraṁ satāṁ bhaktivivarddhanam
नन्दीश्वर बोले - हे मुनीश्वर! अब शम्भु के यक्षेश्वर अवतार को सुनो - जो देखने में गर्वयुक्त प्रतीत होते हुए भी गर्व का नाश करने वाले और सन्तों की भक्ति को बढ़ाने वाले हैं।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.16.2)
पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थं महाबलाः । क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृतस्वार्थसन्धयः
purā devāśca daityāśca pīyūṣārthaṁ mahābalāḥ kṣīrodadhiṁ mamanthuste sukṛtasvārthasandhayaḥ
पूर्वकाल में महाबली देवता और दैत्य, अपने-अपने भलीभाँति निश्चित स्वार्थ के अनुसार, अमृत के लिए क्षीरसागर का मन्थन करने लगे।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.16.3)
मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेः सुरदानवैः । अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्
mathyamāne’mṛte pūrvaṁ kṣīrābdheḥ suradānavaiḥ agneḥ samutthitaṁ tasmādviṣaṁ kālānalaprabham
देवताओं और दानवों द्वारा क्षीरसागर को अमृत के लिए मथे जाने पर, पहले उसमें से अग्नि से उत्पन्न, प्रलयाग्नि के समान तेजस्वी विष निकला।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.16.4)
तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः । विद्रुत्य तरसा तात शम्भोस्ते शरणं ययुः
taṁ dṛṣṭvā nikhilā devā daityāśca bhayavihvalāḥ vidrutya tarasā tāta śambhoste śaraṇaṁ yayuḥ
हे तात! उसे देखकर समस्त देवता और दैत्य भय से विह्वल होकर शीघ्रता से भागे और शम्भु की शरण में गए।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.16.5)
दृष्ट्वा तं शङ्करं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः
dṛṣṭvā taṁ śaṅkaraṁ sarve sarvadevaśikhāmaṇim praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā sācyutā natamastakāḥ
समस्त देवताओं के शिखामणि उन शंकर को देखकर, अच्युत सहित सभी ने सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम कर भक्तिपूर्वक स्तुति की।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.16.6)
ततः प्रसन्नो भगवान् शङ्करो भक्तवत्सलः । पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्
tataḥ prasanno bhagavān śaṅkaro bhaktavatsalaḥ papau viṣaṁ mahāghoraṁ surāsuragaṇārdanam
तब प्रसन्न होकर भक्तवत्सल भगवान् शंकर ने देवता और असुर दोनों के समूहों को पीड़ित करने वाला वह अत्यन्त भयंकर विष पी लिया।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.16.7)
पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् । रेजे तेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह
patiṁ taṁ viṣamaṁ kaṇṭhe nidadhe viṣamulbaṇam reje tenāti sa vibhurnīlakaṇṭho babhūva ha
उस तीक्ष्ण, भयंकर विष को उन्होंने अपने कण्ठ में धारण किया; उससे वे स्वामी और भी तेजस्वी दिखाई देने लगे, और नीलकण्ठ कहलाए।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.16.8)
ततः सुरासुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् । विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः
tataḥ surāsuragaṇā mamanthuḥ punareva tam viṣadāhavinirmuktāḥ śivānugrahato’khilāḥ
फिर शिव की कृपा से विष की जलन से मुक्त हुए देवता और असुर दोनों समूहों ने पुनः समुद्र मन्थन किया।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.16.9)
ततो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने । अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने
tato bahūni ratnāni nissṛtāni tato mune amṛtaṁ ca padārthaṁ hi suradānavayormune
हे मुने! फिर उससे अनेक रत्न निकले, और अन्ततः देवता तथा दानव दोनों के लिए वांछित अमृत नामक पदार्थ भी निकला।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.16.10)
तं पपुः केवलं देवा नासुराः कृपया हरेः । ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्
taṁ papuḥ kevalaṁ devā nāsurāḥ kṛpayā hareḥ tato babhūva sumahadratnaṁ teṣāṁ mitho’kadam
हरि की कृपा से केवल देवताओं ने ही उसे पिया, असुरों ने नहीं; इससे उन दोनों में परस्पर एक बड़ा विवाद उत्पन्न हो गया।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.16.11)
द्वन्द्वयुद्धं बभूवाथ देवदानवयोर्मुने । तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः
dvandvayuddhaṁ babhūvātha devadānavayormune tatra rāhubhayāccandro vidudrāva tadarditaḥ
हे मुने! तब देवताओं और दानवों में द्वन्द्वयुद्ध छिड़ गया; उसमें राहु के भय से पीड़ित चन्द्रमा वहाँ से भाग खड़ा हुआ।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.16.12)
जगाम सदनं शम्भोः शरण भयविह्वलः । सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहि पाहीति संवदन्
jagāma sadanaṁ śambhoḥ śaraṇa bhayavihvalaḥ supraṇamya ca tuṣṭāva pāhi pāhīti saṁvadan
भय से विह्वल होकर वह शम्भु के धाम में शरण के लिए पहुँचा; भलीभाँति प्रणाम कर, 'रक्षा करो, रक्षा करो' कहते हुए उसने स्तुति की।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.16.13)
ततः सतामभयदः शङ्करो भक्तवत्सलः । दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुः शरणमागतम्
tataḥ satāmabhayadaḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ dadhre śirasi candraṁ sa vibhuḥ śaraṇamāgatam
तब सन्तों को अभयदान देने वाले, भक्तवत्सल, सर्वव्यापी शंकर ने शरण में आए हुए उस चन्द्रमा को अपने सिर पर धारण कर लिया।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.16.14)
अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् । शङ्करं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
athāgatastadā rāhustuṣṭāva supraṇamya tam śaṅkaraṁ sakalādhīśaṁ vāgbhiriṣṭābhirādarāt
फिर वहाँ आया हुआ राहु भी, भलीभाँति प्रणाम कर, आदरपूर्वक प्रिय वचनों से समस्त के अधीश्वर शंकर की स्तुति करने लगा।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.16.15)
शम्भुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह । पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले
śambhustanmatamājñāya tacchirāṁsyacyutena ha purā chinnāni vai ketusaṁjñāni nidadhe gale
शम्भु ने उसका अभिप्राय जानकर, पूर्वकाल में अच्युत द्वारा काटे गए और 'केतु' नाम से प्रसिद्ध उन सिरों को अपने ही कण्ठ में धारण कर लिया।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.16.16)
ततो युद्धेऽसुराः सर्वे देवैश्चैव पराजिताः । पीत्वामृतं सुराः सर्वे जय प्रापुर्महाबलाः
tato yuddhe’surāḥ sarve devaiścaiva parājitāḥ pītvāmṛtaṁ surāḥ sarve jaya prāpurmahābalāḥ
फिर उस युद्ध में समस्त असुर देवताओं द्वारा पराजित हुए; अमृत का पान कर महाबली देवगण सभी विजय को प्राप्त हुए।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.16.17)
विष्णुप्रभृतयः सर्वे बभूवुश्चातिगर्विताः । बलानि चाङ्कुरन्तोऽन्तः शिवमायाविमोहिताः
viṣṇuprabhṛtayaḥ sarve babhūvuścātigarvitāḥ balāni cāṅkuranto’ntaḥ śivamāyāvimohitāḥ
तब विष्णु आदि सभी देवता अत्यन्त गर्वित हो गए, उनके भीतर बल अंकुरित होने लगा, और वे शिव की माया से मोहित हो गए।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.16.18)
ततः स शङ्करो देवः सर्वाधीशोऽथ गर्वहा । यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने
tataḥ sa śaṅkaro devaḥ sarvādhīśo’tha garvahā yakṣo bhūtvā jagāmāśu yatra devāḥ sthitā mune
हे मुने! तब सर्वाधीश, गर्वनाशक देव शंकर यक्ष का रूप धारण कर, जहाँ देवता स्थित थे, वहाँ शीघ्र ही गए।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.16.19)
सर्वान् दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिः स वै । महागर्वाढ्यमनसा महेशः प्राह गर्वहा
sarvān dṛṣṭvācyutamukhāndevānyakṣapatiḥ sa vai mahāgarvāḍhyamanasā maheśaḥ prāha garvahā
अच्युत आदि समस्त देवताओं को देखकर, गर्वनाशक वे यक्षपति महेश, मानो स्वयं अत्यन्त गर्वयुक्त मन से यह कहने लगे।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.16.20)
यक्षेश्वर उवाच । किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः । किमु काष्ठाखिलं ब्रुत कारणं मेऽनु पृच्छते
yakṣeśvara uvāca kimarthaṁ saṁsthitā yūyamatra sarve surā mithaḥ kimu kāṣṭhākhilaṁ bruta kāraṇaṁ me’nu pṛcchate
यक्षेश्वर बोले - तुम सब देवता यहाँ परस्पर क्यों एकत्र हुए हो? पूरी बात क्या है, कहो; मैं कारण पूछता हूँ, मुझे बताओ।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.16.21)
देवा ऊचुः । अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः । असुरा नाशिताः सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः
devā ūcuḥ abhūdatra mahāndeva raṇaḥ paramadāruṇaḥ asurā nāśitāḥ sarve’vaśiṣṭā vidrutā gatāḥ
देवता बोले - हे महादेव! यहाँ अत्यन्त भीषण युद्ध हुआ था; सभी असुर नष्ट हो गए, बचे हुए भाग गए।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.16.22)
वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः । अग्रेऽस्माकं कियन्तस्ते दैत्याः क्षुद्रबलाः सदा
vayaṁ sarve mahāvīrā daityaghnā balavattarāḥ agre’smākaṁ kiyantaste daityāḥ kṣudrabalāḥ sadā
हम सभी महावीर, दैत्यों का नाश करने वाले, अत्यन्त बलशाली हैं; हमारे आगे वे दैत्य सदा ही अत्यन्त तुच्छ बलशाली हैं।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.16.23)
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् । गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्
nandīśvara uvāca iti śrutvā vacasteṣāṁ surāṇāṁ garvagarbhitam garvahāsau mahādevo yakṣarūpo vaco’bravīt
नन्दीश्वर बोले - देवताओं का यह गर्व से भरा वचन सुनकर, गर्वनाशक वे महादेव, यक्षरूप में, यह वचन बोले।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.16.24)
यक्षेश्वर उवाच । हे सुरा निखिला यूयं मद्वचः शृणुतादरात् । यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्
yakṣeśvara uvāca he surā nikhilā yūyaṁ madvacaḥ śṛṇutādarāt yathārthaṁ vacmi nāsatyaṁ sarvagarvāpahārakam
यक्षेश्वर बोले - हे समस्त देवताओ! तुम सब मेरा वचन आदरपूर्वक सुनो; मैं यथार्थ कहता हूँ, असत्य नहीं - ऐसा वचन जो समस्त गर्व का हरण करने वाला है।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.16.25)
गर्वमेनं न कुरुत कर्ता हर्तापरः प्रभुः । विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वं वृथा बलाः
garvamenaṁ na kuruta kartā hartāparaḥ prabhuḥ vismṛtāśca maheśānaṁ kathayadhvaṁ vṛthā balāḥ
यह गर्व मत करो; इससे भी बढ़कर कर्ता और संहारकर्ता एक अन्य प्रभु है। तुम महेश्वर को भूलकर व्यर्थ ही अपने बल की बातें कर रहे हो।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.16.26)
युष्माकं चेत्स हि मदो जानतां स्वबलं महत् । मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैः सुराः
yuṣmākaṁ cetsa hi mado jānatāṁ svabalaṁ mahat matsthāpitaṁ tṛṇamidaṁ chinta svāstraiśca taiḥ surāḥ
यदि तुम्हें अपने महान् बल को जानकर यह अहंकार है, तो हे देवताओ! मेरे द्वारा रखे गए इस तिनके को अपने ही शस्त्रों से काट दो।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.16.27)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वैकं तृणं तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः । जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशः सतां गतिः
nandīśvara uvāca ityuktvaikaṁ tṛṇaṁ teṣāṁ nicikṣepa purastataḥ jahre sarvamadaṁ yakṣarūpa īśaḥ satāṁ gatiḥ
नन्दीश्वर बोले - यह कहकर उन्होंने उनके सामने एक तिनका फेंक दिया; और यक्षरूपधारी, सन्तों की गति वे ईश्वर उन सबका सारा मद हर बैठे।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.16.28)
अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः । कृत्वा स्वपौरुषं तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः
atha sarve surā viṣṇupramukhā vīramāninaḥ kṛtvā svapauruṣaṁ tatra svāyudhāni vicikṣipuḥ
तब स्वयं को वीर मानने वाले विष्णु आदि समस्त देवताओं ने अपना पूरा पराक्रम लगाकर वहाँ अपने-अपने शस्त्र चलाए।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.16.29)
तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् । शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः
tatrāsan viphalānyāśu tānyastrāṇi divaukasām śivaprabhāvatasteṣāṁ mūḍhagarvāpahāriṇaḥ
शिव के प्रभाव से, जो उनके मूढ़तापूर्ण गर्व का हरण करने वाला था, देवताओं के वे समस्त अस्त्र तत्काल निष्फल हो गए।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.16.30)
अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी । यक्षोऽयं शङ्करो देवाः सर्वगर्वापहारकः
athāsīttu nabhovāṇī devavismayahāriṇī yakṣo’yaṁ śaṅkaro devāḥ sarvagarvāpahārakaḥ
तब आकाशवाणी हुई, जिसने देवताओं के विस्मय को दूर किया - 'यह यक्ष स्वयं शंकर ही हैं, हे देवताओ! जो समस्त गर्व का हरण करने वाले हैं।'
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.16.31)
कर्ता हर्ता तथा भर्तायमेव परमेश्वरः । एतद्बलेन बलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि
kartā hartā tathā bhartāyameva parameśvaraḥ etadbalena balino jīvāḥ sarve’nyathā na hi
'यही परमेश्वर सृष्टि, संहार और पालन करने वाले हैं; इन्हीं के बल से सभी जीव बलवान् हैं, अन्यथा नहीं।'
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.16.32)
अस्य मायाप्रभावाद् वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् । मदतो बुबुधुर्नैवाद्यापि बोधतनुं प्रभुम्
asya māyāprabhāvād vai mohitāḥ svaprabhuṁ śivam madato bubudhurnaivādyāpi bodhatanuṁ prabhum
'इन्हीं की माया के प्रभाव से मोहित होकर तुमने अहंकारवश अब तक अपने ही स्वामी, ज्ञानस्वरूप शिव को नहीं पहचाना।'
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.16.33)
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः । यक्षेश्वरं प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्
nandīśvara uvāca iti śrutvā nabhovāṇīṁ bubudhuste gatasmayāḥ yakṣeśvaraṁ praṇemuśca tuṣṭuvuśca tamīśvaram
नन्दीश्वर बोले - यह आकाशवाणी सुनकर, गर्वरहित हुए वे देवता समझ गए; उन्होंने यक्षेश्वर को प्रणाम कर उन ईश्वर की स्तुति की।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.16.34)
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक । यक्षेश्वर महालील माया तेऽत्यद्भुता प्रभो
devā ūcuḥ devadeva mahādeva sarvagarvāpahāraka yakṣeśvara mahālīla māyā te’tyadbhutā prabho
देवता बोले - हे देवदेव महादेव! हे समस्त गर्व के हरणकर्ता! हे यक्षेश्वर, महालीलाधर! हे प्रभो! आपकी माया अत्यन्त अद्भुत है।
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.16.35)
मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः । सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः
mohitā māyayādyāpi tava yakṣasvarūpiṇaḥ sagarvamabhibhāṣantastvatpuro hi pṛthaṅmayāḥ
आपकी यक्षरूपी माया से मोहित होकर, अपने आपको पृथक् मानते हुए, हमने आपके ही सामने गर्वयुक्त वचन कहे।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.16.36)
इदानीं ज्ञानमायातं तवैव कृपया प्रभो । कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शङ्कर
idānīṁ jñānamāyātaṁ tavaiva kṛpayā prabho kartā hartā ca bhartā ca tvamevānyo na śaṅkara
हे प्रभो! अब आपकी ही कृपा से हमें ज्ञान प्राप्त हुआ है; हे शंकर! सृष्टिकर्ता, संहारकर्ता और पालनकर्ता आप ही हैं, कोई अन्य नहीं।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.16.37)
त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः । निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः
tvameva sarvaśaktīnāṁ sarveṣāṁ hi pravartakaḥ nivartakaśca sarveśaḥ paramātmāvyayo’dvayaḥ
आप ही समस्त शक्तियों को प्रवृत्त करने वाले और निवृत्त करने वाले, सबके स्वामी, अविनाशी, अद्वितीय परमात्मा हैं।
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.16.38)
यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः । कृतो मन्यामहे तत्तेऽनुग्रहो हि कृपालुना
yakṣeśvarasvarūpeṇa sarveṣāṁ no mado hṛtaḥ kṛto manyāmahe tatte’nugraho hi kṛpālunā
यक्षेश्वर के इस स्वरूप द्वारा हम सबका मद हर लिया गया है; हम इसे आपकी कृपा का ही परिणाम मानते हैं, हे कृपालु!
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.16.39)
अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् । विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत
atho sa yakṣanātho’nugṛhya vai sakalān surān vibodhya vividhairvākyaistatraivāntaradhīyata
फिर वे यक्षनाथ समस्त देवताओं पर कृपा कर, विविध वचनों से उन्हें ज्ञान देकर वहीं अन्तर्धान हो गए।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.16.40)
इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः । यक्षेश्वराख्यः सुखदः सतां तुष्टोऽभयङ्करः
itthaṁ sa varṇitaḥ śambhoravatāraḥ sukhāvahaḥ yakṣeśvarākhyaḥ sukhadaḥ satāṁ tuṣṭo’bhayaṅkaraḥ
इस प्रकार शम्भु का यह सुखदायक अवतार वर्णित हुआ - यक्षेश्वर नामक, सन्तों को सुख देने वाला, प्रसन्न करने वाला, अभयदाता।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.16.41)
इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् । सतां सुशान्तिदं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्
idamākhyānamamalaṁ sarvagarvāpahārakam satāṁ suśāntidaṁ nityaṁ bhuktimuktipradaṁ nṛṇām
यह निर्मल आख्यान समस्त गर्व का हरण करने वाला है; यह सन्तों को नित्य उत्तम शान्ति और मनुष्यों को भोग तथा मोक्ष प्रदान करने वाला है।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.16.42)
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् । सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्
ya idaṁ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā sudhīḥ pumān sarvakāmānavāpnoti tataśca labhate gatim
जो सुबुद्ध पुरुष इसे भक्तिपूर्वक सुनता है अथवा दूसरों को सुनाता है, वह समस्त कामनाओं को प्राप्त कर तत्पश्चात् परम गति को प्राप्त होता है।