शतरुद्र संहिता · अध्याय 21
महेशावतारवर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.21.1)
नन्दीश्वर उवाच । अथ प्रीत्या शृणु मुनेऽवतारं परमं प्रभोः । शङ्करस्यात्मभूपुत्र शृण्वतां सर्वकामदम्
nandīśvara uvāca atha prītyā śṛṇu mune'vatāraṁ paramaṁ prabhoḥ śaṅkarasyātmabhūputra śṛṇvatāṁ sarvakāmadam
नन्दीश्वर ने कहा — हे स्वयंभू-पुत्र मुने! अब प्रेमपूर्वक प्रभु शंकर के उस परम अवतार को सुनो, जो सुनने वालों की समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.21.2)
एकदा मुनिशार्दूल गिरिजाशङ्करावुभौ । विहर्तुकामौ सञ्जातौ स्वेच्छया परमेश्वरौ
ekadā muniśārdūla girijāśaṅkarāvubhau vihartukāmau sañjātau svecchayā parameśvarau
हे मुनिश्रेष्ठ! एक बार गिरिजा और शंकर दोनों परमेश्वर स्वेच्छा से विहार करने की इच्छा से युक्त हुए।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.21.3)
भैरवं द्वारपालं च कृत्वाभ्यन्तरमागतौ । नानासखिगणैः प्रीत्या सेवितौ नरशीलितौ
bhairavaṁ dvārapālaṁ ca kṛtvābhyantaramāgatau nānāsakhigaṇaiḥ prītyā sevitau naraśīlitau
भैरव को द्वारपाल बनाकर वे दोनों मनुष्य-रूप धारण किए हुए भीतर आए, और नाना सखी-गणों द्वारा प्रेमपूर्वक सेवित हुए।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.21.4)
चिरं विहृत्य तत्र द्वौ स्वतन्त्रौ परमेश्वरौ । बभूवतुः प्रसन्नौ तौ नानालीलाकरौ मुने
ciraṁ vihṛtya tatra dvau svatantrau parameśvarau babhūvatuḥ prasannau tau nānālīlākarau mune
हे मुने! वहाँ चिरकाल तक विहार करके वे दोनों स्वतंत्र परमेश्वर नाना लीलाएँ करते हुए प्रसन्न हो गए।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.21.5)
अथोन्मत्ताकृतिर्देवी स्वतन्त्रा लीलया शिवा । आगता द्वारि तद्रूपा प्रभोराज्ञामवाप सा
athonmattākṛtirdevī svatantrā līlayā śivā āgatā dvāri tadrūpā prabhorājñāmavāpa sā
तब उन्मत्त रूप धारण किए हुए स्वतंत्र शिवा देवी लीलावश उसी रूप में द्वार पर आईं, और उन्हें प्रभु की आज्ञा प्राप्त थी।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.21.6)
तां देवीं भैरवः सोऽथ नारीदृष्ट्या विलोक्य च । निषिषेध बहिर्गन्तुं तद्रूपेण विमोहितः
tāṁ devīṁ bhairavaḥ so'tha nārīdṛṣṭyā vilokya ca niṣiṣedha bahirgantuṁ tadrūpeṇa vimohitaḥ
उस देवी को स्त्री-दृष्टि से देखकर भैरव उस रूप से मोहित हो गए और उन्हें बाहर जाने से रोक दिया।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.21.7)
नारीदृष्ट्या सुदृष्टा सा भैरवेण यदा मुने । क्रुद्धाभवच्छिवा देवी तं शशाप तदाऽम्बिका
nārīdṛṣṭyā sudṛṣṭā sā bhairaveṇa yadā mune kruddhābhavacchivā devī taṁ śaśāpa tadā'mbikā
हे मुने! जब उस भैरव द्वारा वे स्त्री-दृष्टि से भलीभाँति देखी गईं, तब शिवा देवी क्रुद्ध हो गईं और उन्हें शाप दे दिया।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.21.8)
शिवोवाच । नारीदृष्ट्या पश्यसि त्वं यतो मां पुरुषाधम । अतो भव धरायां हि मानुषस्त्वं च भैरव
śivovāca nārīdṛṣṭyā paśyasi tvaṁ yato māṁ puruṣādhama ato bhava dharāyāṁ hi mānuṣastvaṁ ca bhairava
शिवा ने कहा — हे पुरुषाधम! चूंकि तुम मुझे स्त्री-दृष्टि से देखते हो, इसलिए हे भैरव! तुम पृथ्वी पर मनुष्य बन जाओ।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.21.9)
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं यदाभवच्छप्तो भैरवः शिवया मुने । हाहाकारो महानासीद्दुःखमाप स लीलया
nandīśvara uvāca itthaṁ yadābhavacchapto bhairavaḥ śivayā mune hāhākāro mahānāsīdduḥkhamāpa sa līlayā
नन्दीश्वर ने कहा — हे मुने! जब भैरव इस प्रकार शिवा द्वारा शापित हुए, तब महान हाहाकार मच गया और वह लीलावश दुःख को प्राप्त हुआ।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.21.10)
ततश्च शङ्करः शीघ्रं तमागत्य मुनीश्वर । आश्वासयद्भैरवं हि नानानुनयकोविदः
tataśca śaṅkaraḥ śīghraṁ tamāgatya munīśvara āśvāsayadbhairavaṁ hi nānānunayakovidaḥ
तब हे मुनीश्वर! शंकर शीघ्र ही उनके पास आए और नाना प्रकार की समझाइश में कुशल होने के कारण भैरव को सांत्वना दी।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.21.11)
तच्छापाद्भैरवः सोऽथ क्षिताववतरन्मुने । मनुष्ययोन्यां वैतालसंज्ञकः शङ्ककरेच्छया
tacchāpādbhairavaḥ so'tha kṣitāvavataranmune manuṣyayonyāṁ vaitālasaṁjñakaḥ śaṅkakarecchayā
हे मुने! उस शाप के कारण भैरव शंकर की इच्छा से पृथ्वी पर मनुष्य-योनि में वेताल नामक अवतार में उतरे।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.21.12)
तत्स्नेहतः शिवः सोऽपि क्षिताववतरद्विभुः । शिवया सह सल्लीलो लौकिकीं गतिमाश्रितः
tatsnehataḥ śivaḥ so'pi kṣitāvavataradvibhuḥ śivayā saha sallīlo laukikīṁ gatimāśritaḥ
उनके स्नेह के कारण वह सर्वव्यापी शिव भी शिवा के साथ पृथ्वी पर उतरे, और लौकिक जीवन का आश्रय लेकर उनके साथ लीला करने लगे।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.21.13)
महेशाह्वः शिवश्चासीच्छारदा गिरिजा मुने । सुलीलां चक्रतुः प्रीत्या नानालीलाविशारदौ
maheśāhvaḥ śivaścāsīcchāradā girijā mune sulīlāṁ cakratuḥ prītyā nānālīlāviśāradau
हे मुने! शिव महेश नाम से तथा गिरिजा शारदा नाम से विख्यात हुए, और दोनों नाना लीलाओं में निपुण होकर प्रेमपूर्वक सुन्दर लीला करने लगे।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.21.14)
इति ते कथितं तात महेशचरितं वरम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम्
iti te kathitaṁ tāta maheśacaritaṁ varam dhanyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ sarvakāmaphalapradam
हे तात! इस प्रकार तुम्हें महेश का यह उत्तम चरित्र बताया गया, जो धन्य, यशस्वी, आयु बढ़ाने वाला तथा समस्त कामनाओं का फल देने वाला है।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.21.15)
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानन्ते मोक्षमवाप्नुयात्
ya idaṁ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ sa bhuktvehākhilānbhogānante mokṣamavāpnuyāt
जो भक्तिपूर्वक इसे सुनता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनाता है, वह यहाँ समस्त भोगों को भोगकर अंत में मोक्ष प्राप्त करता है।