शतरुद्र संहिता · अध्याय 22
विष्णूपद्रववृषावतारवर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.22.1)
नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर । शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्
nandīśvara uvāca śṛṇu brahmasuta prājña vṛṣeśākhyaṁ munīśvara śivāvatāraṁ sallīlaṁ harigarvaharaṁ varam
नन्दीश्वर ने कहा — हे प्राज्ञ ब्रह्मपुत्र मुनीश्वर! वृषेश नामक शिव के उस उत्तम अवतार को सुनो, जो सुन्दर लीला से युक्त तथा हरि के गर्व को हरने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.22.2)
पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः । परस्परं च सन्धाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्
purā devāsurāḥ sarve jarāmṛtyubhayārditāḥ parasparaṁ ca sandhāya ratnānyāditsavo'bhavan
पूर्वकाल में जरा-मृत्यु के भय से पीड़ित समस्त देव-असुर आपस में संधि करके रत्न प्राप्त करने की इच्छा से युक्त हुए।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.22.3)
ततः सुरासुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् । उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनिनन्दन
tataḥ surāsurāḥ sarve kṣīrodaṁ sāgarottamam udyatā mathituṁ taṁ ca babhūvurmuninandana
हे मुनिनन्दन! तब समस्त देव-असुर उस उत्तम क्षीरसागर को मथने के लिए उद्यत हुए।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.22.4)
आसन् शुचिस्मिताः सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् । स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः
āsan śucismitāḥ sarve kenedaṁ manthanaṁ bhavet svakāryasiddhaye tasya brahmanniti surāsurāḥ
हे ब्रह्मन्! सभी देव-असुर पवित्र मुस्कान लिए हुए विचार करने लगे — "अपने कार्य की सिद्धि के लिए यह मंथन किससे किया जाए?"
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.22.5)
तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिःस्वना । उवाच देवान्दैत्यांश्चश्वासयन्तीश्वराज्ञया
tadā nabhogatā vāṇī meghagambhīraniḥsvanā uvāca devāndaityāṁścaśvāsayantīśvarājñayā
तब मेघ के समान गम्भीर स्वर वाली आकाशवाणी ईश्वर की आज्ञा से देवताओं और दैत्यों को आश्वस्त करती हुई बोली।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.22.6)
नभोवाण्युवाच । हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् । भवतां बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः
nabhovāṇyuvāca he devā asurāścaiva manthadhvaṁ kṣīrasāgaram bhavatāṁ balabuddhirhi bhaviṣyati na saṁśayaḥ
आकाशवाणी ने कहा — हे देवो और असुरो! क्षीरसागर का मंथन करो; इसमें निःसंदेह तुम्हारा बल और बुद्धि बढ़ेगी।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.22.7)
मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । मिथः सर्वे मिलित्वा तु मन्थनं कुरुतादरात्
mandaraṁ caiva manthānaṁ rajjuṁ kuruta vāsukim mithaḥ sarve militvā tu manthanaṁ kurutādarāt
मन्दराचल को मथानी और वासुकि को रस्सी बनाओ; सब मिलकर आदरपूर्वक मंथन करो।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.22.8)
नन्दीश्वर उवाच । नभोगतां तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुराः । उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम
nandīśvara uvāca nabhogatāṁ tadā vāṇīṁ niśamyātha surāsurāḥ udyogaṁ cakrire sarve tatkartuṁ munisattama
नन्दीश्वर ने कहा — हे मुनिसत्तम! उस आकाशवाणी को सुनकर देव-असुर सभी उसे करने के लिए उद्योग करने लगे।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.22.9)
सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरं पर्वतोत्तमम् । कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः
susandhāyākhilāste vai mandaraṁ parvatottamam kanakābhaṁ ca saralaṁ nānāśobhārcitaṁ yayuḥ
वे सब मिलकर स्वर्णाभ, सीधे, नाना शोभा से सुसज्जित उस उत्तम मन्दराचल पर्वत के पास गए।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.22.10)
सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः । बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्
suprasādya girīśaṁ taṁ tadājñaptāḥ surāsurāḥ balādutpāṭayāmāsurnetukāmāḥ payo'rṇavam
उस गिरीश (पर्वत के अधिष्ठाता) को प्रसन्न करके, उनकी आज्ञा प्राप्त कर, देव-असुरों ने बलपूर्वक उसे उखाड़ लिया, क्षीरसागर तक ले जाने की इच्छा से।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.22.11)
भुजैरुत्पाट्य ते सर्वे जग्मुः क्षीरार्णवं मुने । अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः
bhujairutpāṭya te sarve jagmuḥ kṣīrārṇavaṁ mune aśaktā abhavaṁstatra tamānetuṁ hataujasaḥ
हे मुने! भुजाओं से उखाड़कर वे सब क्षीरसागर की ओर चले, किन्तु वहाँ बलहीन होकर उसे ले जाने में असमर्थ हो गए।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.22.12)
तद्भुजैः स परिभ्रष्टः पतितो मन्दरो गिरिः । सहसातिगुरुः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्
tadbhujaiḥ sa paribhraṣṭaḥ patito mandaro giriḥ sahasātiguruḥ sadyo devadaityopari dhruvam
उनकी भुजाओं से फिसलकर वह अत्यंत भारी मन्दराचल पर्वत सहसा देव-दैत्यों के ऊपर ही जा गिरा।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.22.13)
एवं भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुः सुरासुराः । चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्
evaṁ bhagnodyamā bhagnāḥ sambabhūvuḥ surāsurāḥ cetanāḥ prāpya ca tatastuṣṭuvurjagadīśvaram
इस प्रकार उनका प्रयास विफल हुआ और देव-असुर स्वयं कुचल गए; फिर चेतना प्राप्त कर उन्होंने जगदीश्वर की स्तुति की।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.22.14)
तदिच्छयोद्यताः सर्वे पुनरुत्थाप्य तं गिरिम् । निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे
tadicchayodyatāḥ sarve punarutthāpya taṁ girim nicikṣipurjale nītvā kṣīrodasyottare taṭe
उनकी इच्छा से सभी ने पुनः उस पर्वत को उठाकर, ले जाकर क्षीरसागर के उत्तरी तट पर जल में डाल दिया।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.22.15)
ततः सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् । रत्नान्यादातुकामास्ते ममन्थुः क्षीरसागरम्
tataḥ surāsuragaṇā rajjuṁ kṛtvā ca vāsukim ratnānyādātukāmāste mamanthuḥ kṣīrasāgaram
तब देव-असुर गणों ने वासुकि को रस्सी बनाकर रत्न प्राप्त करने की इच्छा से क्षीरसागर का मंथन किया।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.22.16)
क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीः स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया
kṣīrode mathyamāne tu śrīḥ svarlokamaheśvarī samudbhūtā samudrācca bhṛguputrī haripriyā
क्षीरसागर के मथे जाने पर, स्वर्गलोक की महेश्वरी, भृगु की पुत्री, हरिप्रिया लक्ष्मी समुद्र से प्रकट हुईं।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.22.17)
धन्वन्तरिः शशाङ्कश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैःश्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा
dhanvantariḥ śaśāṅkaśca pārijāto mahādrumaḥ uccaiḥśravāśca turago gaja airāvatastathā
धन्वन्तरि, चन्द्रमा, पारिजात नामक महावृक्ष, उच्चैःश्रवा नामक अश्व तथा ऐरावत नामक गज —
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.22.18)
सुरा हरिधनुः शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च
surā haridhanuḥ śaṅkho gāvaḥ kāmadughāstataḥ kaustubhākhyo maṇiścaiva tathā pīyūṣameva ca
सुरा (मदिरा), हरि का धनुष, शंख, कामधेनु गौएँ, कौस्तुभ नामक मणि तथा अमृत —
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.22.19)
पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभं जातं सुरासुरभयावहम्
punaśca mathyamāne tu kālakūṭaṁ mahāviṣam yugāntānalabhaṁ jātaṁ surāsurabhayāvaham
पुनः मंथन करने पर युगान्त की अग्नि के समान महाविष कालकूट उत्पन्न हुआ, जिसने देव-असुरों को भयभीत कर दिया।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.22.20)
पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ताः समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः
pīyūṣajanmakāle tu bindavo ye bahirgatāḥ tebhyaḥ kāntāḥ samudbhūtā bahvayo hyadbhutadarśanāḥ
अमृत उत्पन्न होते समय जो बूंदें बाहर छिटकीं, उनसे अनेक अद्भुत दर्शन वाली सुन्दरियाँ उत्पन्न हुईं।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.22.21)
शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्यानलप्रभाः । हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः
śaratpūrṇenduvadanāstaḍitsūryānalaprabhāḥ hārakeyūrakaṭakairdivyaratnairalaṅkṛtāḥ
शरद्-पूर्णिमा के चन्द्रमा के समान मुख वाली, बिजली-सूर्य-अग्नि के समान कान्तिमान, हार-केयूर-कंकण आदि दिव्य रत्नों से अलंकृत,
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.22.22)
लावण्यामृततोयेन ताः सिञ्चन्त्यो दिशो दश । जगदुन्मादयन्त्येव भ्रूभङ्गायतवीक्षणाः
lāvaṇyāmṛtatoyena tāḥ siñcantyo diśo daśa jagadunmādayantyeva bhrūbhaṅgāyatavīkṣaṇāḥ
सौन्दर्य के अमृत-जल से दसों दिशाओं को सींचती हुई, भृकुटि टेढ़ी किए दीर्घ चितवन वाली वे सुन्दरियाँ सम्पूर्ण जगत को उन्मत्त कर रही थीं।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.22.23)
कोटिशस्ताः समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः । ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्
koṭiśastāḥ samutpannāstvamṛtātkāmanissṛtāḥ tato'mṛtaṁ samutpannaṁ jarāmṛtyunivāraṇam
वे करोड़ों की संख्या में अमृत से, कामना से उत्पन्न हुईं; तत्पश्चात् जरा-मृत्यु का निवारण करने वाला अमृत उत्पन्न हुआ।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.22.24)
लक्ष्मीं शङ्खं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः । जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्
lakṣmīṁ śaṅkhaṁ kaustubhaṁ ca khaḍgaṁ jagrāha keśavaḥ jagrāhārko hayaṁ divyamuccaiḥśravasamādarāt
केशव ने लक्ष्मी, शंख, कौस्तुभ मणि तथा खड्ग को ग्रहण किया; सूर्य ने आदरपूर्वक दिव्य अश्व उच्चैःश्रवा को ग्रहण किया।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.22.25)
पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् । शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात्
pārijātaṁ taruvaramairāvatamibheśvaram śacīpatiśca jagrāha nirjareśo mahādarāt
देवताओं के स्वामी, शची के पति इन्द्र ने अत्यंत आदरपूर्वक पारिजात वृक्ष तथा गजराज ऐरावत को ग्रहण किया।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.22.26)
कालकूटं शशाङ्कं च देवत्राणाय शङ्करः । स्वकण्ठे धृतवान् शम्भुः स्वेच्छया भक्तवत्सलः
kālakūṭaṁ śaśāṅkaṁ ca devatrāṇāya śaṅkaraḥ svakaṇṭhe dhṛtavān śambhuḥ svecchayā bhaktavatsalaḥ
भक्तवत्सल शंकर ने अपनी इच्छा से देवताओं की रक्षा के लिए कालकूट विष तथा चन्द्रमा को अपने कण्ठ में धारण कर लिया।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.22.27)
दैत्याः सुराख्यां रमणीमीश्वराजविमोहिताः । जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः
daityāḥ surākhyāṁ ramaṇīmīśvarājavimohitāḥ jagṛhuḥ sakalā vyāsa sarve dhanvantariṁ janāḥ
हे व्यास! ईश्वर की माया से मोहित दैत्यों ने सुरा नामक सुन्दरी को ग्रहण किया; समस्त (असुर) जनों ने धन्वन्तरि को ग्रहण किया।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.22.28)
जगृहुर्मुनयः सर्वे कामधेनुं मुनीश्वराः । सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिकाः
jagṛhurmunayaḥ sarve kāmadhenuṁ munīśvarāḥ sāmānyatastriyastāśca sthitā āsanvimohikāḥ
समस्त मुनिश्रेष्ठों ने कामधेनु को ग्रहण किया; और वे मोहिनी अप्सराएँ सामान्य रूप से (सबके लिए) स्थित रहीं।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.22.29)
अमृतार्थं महायुद्धं सम्बभूव जयैषिणाम् । सुराणामसुराणां च मिथः सङ्क्षुब्धचेतसाम्
amṛtārthaṁ mahāyuddhaṁ sambabhūva jayaiṣiṇām surāṇāmasurāṇāṁ ca mithaḥ saṅkṣubdhacetasām
अमृत के लिए विजय की इच्छा रखने वाले, परस्पर क्षुब्धचित्त देवों और असुरों में महायुद्ध छिड़ गया।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.22.30)
हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च । बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः
hṛtaṁ somaṁ ca daiteyairbalāddevānvijitya ca baliprabhṛtibhirvyāsa yugāntāgnyarkasuprabhaiḥ
हे व्यास! युगान्त की अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी बलि आदि दैत्यों ने बलपूर्वक देवताओं को जीतकर सोम (अमृत) छीन लिया।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.22.31)
देवाः शङ्करमापन्ना विह्वलाः शिवमायया । सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्
devāḥ śaṅkaramāpannā vihvalāḥ śivamāyayā sarve śakrādayastāta daiteyairarditā balāt
हे तात! देवगण शक्र-आदि सभी दैत्यों से बलपूर्वक पीड़ित होकर, शिव की माया से व्याकुल होकर, शंकर की शरण में गए।
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.22.32)
ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया । शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतं मुने
tatastadamṛtaṁ yatnātstrīsvarūpeṇa māyayā śivājñayā rameśena daityebhyaśca hṛtaṁ mune
हे मुने! तब शिव की आज्ञा से रमेश (विष्णु) ने माया द्वारा स्त्री-रूप धारण कर, यत्नपूर्वक दैत्यों से वह अमृत छीन लिया।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.22.33)
अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनी स्त्रीस्वरूपधृक् । मोहयित्वासुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः
apāyayatsurāṁstāṁśca mohinī strīsvarūpadhṛk mohayitvāsurānsarvānharirmāyāvināṁ varaḥ
मायावियों में श्रेष्ठ हरि ने मोहिनी स्त्री-रूप धारण कर समस्त असुरों को मोहित करके, देवताओं को वह अमृत पिलाया।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.22.34)
गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुङ्गवाः । पाययस्व सुधामेतां माभूद्भेदोऽत्र पङ्क्तिषु
gatvā nikaṭametasyā ūcire daityapuṅgavāḥ pāyayasva sudhāmetāṁ mābhūdbhedo'tra paṅktiṣu
दैत्यश्रेष्ठों ने उसके निकट जाकर कहा — "यह अमृत हमें भी पिलाओ, इस पंक्ति में कोई भेदभाव न हो।"
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.22.35)
एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे । ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः
etaduktvā dadustasmai viṣṇave chalarūpiṇe te daityā dānavāḥ sarve śivamāyāvimohitāḥ
ऐसा कहकर, शिव की माया से मोहित हुए वे समस्त दैत्य और दानव, उस छलरूपधारी विष्णु को अमृत सौंप बैठे।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.22.36)
एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुङ्गवाः । अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्
etasminnantare dṛṣṭvā striyo dānavapuṅgavāḥ anayannamṛtodbhūtā yathāsthānaṁ yathāsukham
इसी बीच उन दानवश्रेष्ठों ने उन अमृत से उत्पन्न सुन्दरियों को देखकर, अपनी-अपनी इच्छानुसार अपने-अपने स्थान ले गए।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.22.37)
तासां पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छतगुणान्यपि । घोरैर्यन्त्रैः सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च
tāsāṁ purāṇi divyāni svargācchataguṇānyapi ghorairyantraiḥ suguptāni mayamāyākṛtāni ca
उनके दिव्य नगर, स्वर्ग से सौ गुना अधिक सुन्दर, माया द्वारा निर्मित भयंकर यंत्रों से सुरक्षित थे —
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.22.38)
सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः । अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि
surakṣitāni sarvāṇi kṛtvā yuddhāya niryayuḥ aspṛṣṭavakṣaso daityāḥ kṛtvā samayameva hi
— उन सबको सुरक्षित करके दैत्य युद्ध के लिए निकले, यह प्रतिज्ञा करके कि उनका वक्षस्थल इन स्त्रियों से अस्पृष्ट रहेगा।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.22.39)
न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः । इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्याः सर्वे युयुत्सवः
na spṛśāmaḥ striyaścemā yadi devairvinirjitāḥ ityuktvā te mahāvīrā daityāḥ sarve yuyutsavaḥ
"यदि हम देवताओं से पराजित हों, तो हम इन स्त्रियों को स्पर्श नहीं करेंगे" — ऐसा कहकर वे सभी महावीर दैत्य युद्ध के लिए उद्यत हुए।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.22.40)
सिंहनादं ततश्चक्रुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्
siṁhanādaṁ tataścakruḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak pūrayanta ivākāśaṁ tarpayanto balāhakān
तब उन्होंने सिंहनाद किया और अलग-अलग शंख बजाए, मानो आकाश को भरते हुए और मेघों को तृप्त करते हुए।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.22.41)
युद्धं बभूव देवानामसुरैः सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये
yuddhaṁ babhūva devānāmasuraiḥ saha bhīkaram devāsurākhyamatulaṁ prasiddhaṁ bhuvanatraye
देवताओं और असुरों के बीच भीषण युद्ध हुआ, जो तीनों लोकों में देवासुर-संग्राम नाम से अतुलनीय रूप से प्रसिद्ध हुआ।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.22.42)
जयं प्रापुः सुराः सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः । दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना
jayaṁ prāpuḥ surāḥ sarve viṣṇunā parirakṣitāḥ daityāḥ palāyitāstatra hatāḥ sāmaraviṣṇunā
विष्णु द्वारा रक्षित समस्त देवगण विजयी हुए; दैत्यगण वहाँ से भाग गए और विष्णु सहित देवताओं द्वारा मारे गए।
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.22.43)
दैत्याः सम्मोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना । हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च
daityāḥ sammohitā devairviṣṇunā ca mahātmanā hatāvaśiṣṭāḥ pātālaṁ viviśurvivarāṇi ca
देवताओं और महात्मा विष्णु द्वारा मोहित किए गए दैत्यों में जो बचे रहे, वे पाताल तथा उसकी गुफाओं में प्रविष्ट हो गए।
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.22.44)
अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः । पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्
anuvavrāja tānviṣṇuścakrapāṇirmahābalaḥ pātālaṁ paramaṁ gatvā saṁsthitānbhītabhītavat
चक्रपाणि महाबली विष्णु ने उनका पीछा करते हुए परम पाताल तक जाकर देखा कि वे अत्यंत भयभीत होकर वहाँ स्थित हैं।
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.22.45)
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्ददर्शामृतसम्भवाः । कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः
etasminnantare viṣṇurdadarśāmṛtasambhavāḥ kāntāḥ pūrṇenduvadanā divyalāvaṇyagarvitāḥ
इसी बीच विष्णु ने अमृत से उत्पन्न, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, अपने दिव्य सौन्दर्य पर गर्वित सुन्दरियों को देखा।
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.22.46)
सम्मोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् । ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह
sammohitaḥ kāmabāṇairlebhe tatraiva nirvṛtim tābhiśca varanārībhiḥ krīḍamāno babhūva ha
कामबाणों से मोहित होकर उन्होंने वहीं आनन्द प्राप्त किया, और उन श्रेष्ठ स्त्रियों के साथ क्रीड़ा करने लगे।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.22.47)
ताभ्यः पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् । महीं सर्वां कम्पयन्तो नानायुद्धविशारदान्
tābhyaḥ putrānajanayadviṣṇurvaraparākramān mahīṁ sarvāṁ kampayanto nānāyuddhaviśāradān
विष्णु ने उनसे उत्तम पराक्रम वाले, नाना युद्ध-कुशल पुत्रों को उत्पन्न किया, जो सम्पूर्ण पृथ्वी को कंपा देने वाले थे।
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.22.48)
ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः । महोपद्रवमाचेरुः स्वर्गे भुवि च दुःखदम्
tato vai hariputrāste mahābalaparākramāḥ mahopadravamāceruḥ svarge bhuvi ca duḥkhadam
तत्पश्चात् वे हरि-पुत्र, महान बल-पराक्रम वाले, स्वर्ग और पृथ्वी दोनों में दुःखदायी महान उत्पात मचाने लगे।
श्लोक 49 (shiva.shatarudra.22.49)
लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै । चक्रुर्निवेदननं तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च
lokopadravamālakṣya nirjarā munayo'tha vai cakrurnivedananaṁ teṣāṁ brahmaṇe praṇipatya ca
लोक में उस उत्पात को देखकर देवगण और मुनिगण ब्रह्मा के चरणों में प्रणाम कर उनसे इसका निवेदन करने लगे।
श्लोक 50 (shiva.shatarudra.22.50)
तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् । तत्र दृष्ट्वा शिवं देवं प्रणनाम पुनः पुनः
tacchrutvādāya tānbrahmā yayau kailāsaparvatam tatra dṛṣṭvā śivaṁ devaṁ praṇanāma punaḥ punaḥ
यह सुनकर ब्रह्मा उन्हें साथ लेकर कैलास पर्वत को गए; वहाँ शिव देव को देखकर उन्होंने बार-बार प्रणाम किया।
श्लोक 51 (shiva.shatarudra.22.51)
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्
tuṣṭāva vividhaiḥ stotrairnataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ jaya deva mahādeva sarvasvāminniti bruvan
झुके हुए कंधों तथा जुड़े हाथों से उन्होंने नाना स्तोत्रों द्वारा उनकी स्तुति करते हुए कहा — "हे देव! हे महादेव! हे सर्वस्वामिन्! आपकी जय हो!"
श्लोक 52 (shiva.shatarudra.22.52)
ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव लोकान् रक्षाखिलान्प्रभो । उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः
brahmovāca devadeva mahādeva lokān rakṣākhilānprabho upadrutānviṣṇuputraiḥ pātālasthairvikāribhiḥ
ब्रह्मा ने कहा — हे देवाधिदेव महादेव! हे प्रभु! पाताल में स्थित विष्णु के दुष्ट पुत्रों द्वारा पीड़ित समस्त लोकों की रक्षा कीजिए।
श्लोक 53 (shiva.shatarudra.22.53)
नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो । पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्
nārīṣvamṛtabhūtāsu saṁsaktātmā harirvibho pātāle tiṣṭhatīdānīṁ ramate hi vikāravān
हे प्रभु! अमृत से उत्पन्न उन स्त्रियों में आसक्तचित्त हरि इस समय पाताल में ही रहकर विकारग्रस्त होकर क्रीड़ा कर रहे हैं।
श्लोक 54 (shiva.shatarudra.22.54)
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः । लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च
nandīśvara uvāca itthaṁ bahustutaḥ śambhurbrahmaṇā sarṣinirjaraiḥ lokasaṁrakṣaṇārthāya viṣṇorānayanāya ca
नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार ऋषियों और देवताओं सहित ब्रह्मा द्वारा बहुत स्तुति किए जाने पर, लोकों की रक्षा तथा विष्णु को वापस लाने के उद्देश्य से,
श्लोक 55 (shiva.shatarudra.22.55)
ततः स भगवान् शम्भुः कृपासिन्धुर्महेश्वरः । तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह
tataḥ sa bhagavān śambhuḥ kṛpāsindhurmaheśvaraḥ tadupadravamājñāya vṛṣarūpo babhūva ha
तब वे भगवान शम्भु, दयासागर महेश्वर, उस उत्पात को जानकर वृषभ (बैल) का रूप धारण कर लिया।