Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 23

वृषेश्वरसंज्ञकशिवावतारवर्णन

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.23.1)

नन्दीश्वर उवाच । ततो वृषभरूपेण गर्जमानः पिनाकधृक् । प्रविष्टो विवरं तत्र निनदन्भैरवान् रवान्

nandīśvara uvāca tato vṛṣabharūpeṇa garjamānaḥ pinākadhṛk praviṣṭo vivaraṁ tatra ninadanbhairavān ravān

नन्दीश्वर ने कहा — तत्पश्चात् वृषभ-रूप धारण किए हुए, गरजते हुए, पिनाकधारी शिव उस बिल में प्रविष्ट हुए, भयंकर गर्जना करते हुए।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.23.2)

निपेतुस्तस्य निनदैः पुराणि नगराणि च । प्रकम्पो हि बभूवाथ सर्वेषां पुरवासिनाम्

nipetustasya ninadaiḥ purāṇi nagarāṇi ca prakampo hi babhūvātha sarveṣāṁ puravāsinām

उनकी गर्जना से नगर और पुर ढह गए, और समस्त नगरवासियों में महान कम्पन उत्पन्न हो गया।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.23.3)

ततो वृषो हरेः पुत्रान्सङ्ग्रामोद्यतकार्मुकान् । शिवमायाविमूढात्ममहाबलपराक्रमान्

tato vṛṣo hareḥ putrānsaṅgrāmodyatakārmukān śivamāyāvimūḍhātmamahābalaparākramān

तब उस वृषभ ने युद्ध के लिए धनुष उठाए हुए, शिव की माया से मोहित मन वाले, महान बल-पराक्रम से युक्त हरि-पुत्रों का सामना किया।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.23.4)

हरिपुत्रास्ततस्तेऽथ प्राकुप्यन्मुनिसत्तम । प्रदुद्रुवुः प्रगर्ज्योच्चैर्वीराः शङ्करसम्मुखम्

hariputrāstataste'tha prākupyanmunisattama pradudruvuḥ pragarjyoccairvīrāḥ śaṅkarasammukham

हे मुनिसत्तम! वे हरि-पुत्र तब अत्यंत क्रुद्ध हो उठे और ऊँचे स्वर से गर्जते हुए वे वीर शंकर के सम्मुख दौड़ पड़े।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.23.5)

आयातांस्तान्हरेः पुत्रान् रुद्रो वृषभरूपधृक् । प्राकुप्यद्विष्णुपुत्रांश्च खुरैः शृङ्गैर्व्यदारयत्

āyātāṁstānhareḥ putrān rudro vṛṣabharūpadhṛk prākupyadviṣṇuputrāṁśca khuraiḥ śṛṅgairvyadārayat

वृषभ-रूपधारी रुद्र उन आते हुए हरि-पुत्रों पर क्रुद्ध हो उठे, और खुरों तथा सींगों से विष्णु-पुत्रों को चीर डाला।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.23.6)

विदारिताङ्गा रुद्रेण सर्वे हरिसुताश्च ते । नष्टा द्रुतं सन्बभूवुर्गतप्राणा विचेतसः

vidāritāṅgā rudreṇa sarve harisutāśca te naṣṭā drutaṁ sanbabhūvurgataprāṇā vicetasaḥ

रुद्र द्वारा शरीर चीरे गए वे सभी हरि-पुत्र शीघ्र ही निष्प्राण और अचेत होकर नष्ट हो गए।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.23.7)

हतेषु तेषु पुत्रेषु विष्णुर्बलवतां वरः । निष्क्रम्याथ प्रगर्ज्योच्चैर्ययौ शीघ्रं हरान्तिकम्

hateṣu teṣu putreṣu viṣṇurbalavatāṁ varaḥ niṣkramyātha pragarjyoccairyayau śīghraṁ harāntikam

उन पुत्रों के मारे जाने पर बलवानों में श्रेष्ठ विष्णु ऊँचे स्वर से गर्जते हुए निकले और शीघ्र हर के समीप पहुँचे।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.23.8)

दृष्ट्वा रुद्रं प्रव्रजन्तं हतविष्णुसुतं वृषम् । शरैः सन्ताडयामास दिव्यैरस्त्रैश्च केशवः

dṛṣṭvā rudraṁ pravrajantaṁ hataviṣṇusutaṁ vṛṣam śaraiḥ santāḍayāmāsa divyairastraiśca keśavaḥ

अपने पुत्रों के वध करने वाले उस वृषभ-रूपधारी रुद्र को आगे बढ़ते देखकर केशव ने उन्हें बाणों और दिव्य अस्त्रों से आहत किया।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.23.9)

ततः क्रुद्धो महादेवो वृषरूपी मदाबलः । अस्त्राणि तानि विष्णोश्च जग्रास गिरिगोचरः

tataḥ kruddho mahādevo vṛṣarūpī madābalaḥ astrāṇi tāni viṣṇośca jagrāsa girigocaraḥ

तब पर्वत के समान विशाल, वृषभ-रूपधारी, मदमत्त महादेव क्रुद्ध होकर विष्णु के उन समस्त अस्त्रों को निगल गए।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.23.10)

अथ कृत्वा महाकोपं वृषात्मा स महेश्वरः । विननाद महाघोरं कम्पयंस्त्रिजगन्मुने

atha kṛtvā mahākopaṁ vṛṣātmā sa maheśvaraḥ vinanāda mahāghoraṁ kampayaṁstrijaganmune

हे मुने! तब अत्यंत क्रोध करते हुए वृषभरूपधारी महेश्वर ने त्रिलोक को कंपाते हुए महाभयंकर गर्जना की।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.23.11)

तत उत्प्लुत्य तरसा खुरैः शृङ्गैर्व्यदारयत् । विष्णुं क्रोधाकुलं मूढमजानन्तं निजं हरिम्

tata utplutya tarasā khuraiḥ śṛṅgairvyadārayat viṣṇuṁ krodhākulaṁ mūḍhamajānantaṁ nijaṁ harim

तत्पश्चात् वेगपूर्वक उछलकर उन्होंने खुरों और सींगों से, क्रोध से व्याकुल, अपने ही स्वामी को न पहचानने वाले, मोहित विष्णु को चीर डाला।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.23.12)

ततः स शिथिलात्मा हि व्यथिताङ्गो बभूव ह । तत्प्रहारमसह्याशु हरिर्मायाविमोहितः

tataḥ sa śithilātmā hi vyathitāṅgo babhūva ha tatprahāramasahyāśu harirmāyāvimohitaḥ

तब वे शिथिल हो गए, उनका शरीर पीड़ित हो गया; शिव की माया से मोहित हरि उस प्रहार को सहन नहीं कर सके।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.23.13)

गतगर्वो हरिश्चैव विचेता गतचेतनः । ज्ञातवान् परमेशानं विहरन्तं वृषात्मना

gatagarvo hariścaiva vicetā gatacetanaḥ jñātavān parameśānaṁ viharantaṁ vṛṣātmanā

गर्वरहित, विचारशून्य, चेतना खो बैठे हरि ने तब वृषभ-रूप में विहार करते हुए परमेश्वर को पहचान लिया।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.23.14)

अथ विज्ञाय गौरीशमागतं वृषरूपतः । प्राह गम्भीरया वाचा नतस्कन्धः कृताञ्जलिः

atha vijñāya gaurīśamāgataṁ vṛṣarūpataḥ prāha gambhīrayā vācā nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ

वृषभ-रूप में आए हुए गौरीश को पहचानकर, झुके हुए कंधों और जुड़े हाथों से उन्होंने गम्भीर वाणी में कहा —

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.23.15)

हरिरुवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । मायया ते महेशान मोहितोऽहं विमूढधीः

hariruvāca devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho māyayā te maheśāna mohito'haṁ vimūḍhadhīḥ

हरि ने कहा — हे देवाधिदेव महादेव! हे दयासागर प्रभु! हे महेश्वर! आपकी माया से मैं मोहित होकर पूर्णतः बुद्धिभ्रष्ट हो गया।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.23.16)

कृतं युद्धं त्वयेशेन स्वनाथेन मया प्रभो । कृपां कृत्वा मयि स्वामिन्सोऽपराधो हि सह्यताम्

kṛtaṁ yuddhaṁ tvayeśena svanāthena mayā prabho kṛpāṁ kṛtvā mayi svāminso'parādho hi sahyatām

हे प्रभु! मैंने अपने ही स्वामी ईश आपसे युद्ध किया; हे स्वामिन्! मुझ पर कृपा करके मेरा यह अपराध क्षमा किया जाए।

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.23.17)

नन्दीश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरेर्दीनतया मुने । भगवान् शङ्करः प्राह रमेशं भक्तवत्सलः

nandīśvara uvāca tasya tadvacanaṁ śrutvā harerdīnatayā mune bhagavān śaṅkaraḥ prāha rameśaṁ bhaktavatsalaḥ

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुने! हरि के उन दीनतापूर्ण वचनों को सुनकर, भक्तवत्सल भगवान शंकर ने रमेश से कहा —

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.23.18)

हे विष्णो हे महाबुद्धे कथं मां ज्ञातवान्न हि । युद्धं कृतं कृतस्तेऽद्य ज्ञानं सर्वं च विस्मृतम्

he viṣṇo he mahābuddhe kathaṁ māṁ jñātavānna hi yuddhaṁ kṛtaṁ kṛtaste'dya jñānaṁ sarvaṁ ca vismṛtam

हे विष्णो! हे महाबुद्धिमान्! तुमने मुझे क्यों नहीं पहचाना? आज तुमने युद्ध कर लिया और तुम्हारा समस्त ज्ञान विस्मृत हो गया।

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.23.19)

आत्मानं किन्न जानासि मदधीनपराक्रमम् । त्वया नात्र रतिः कार्या निवर्तस्व कुचारतः

ātmānaṁ kinna jānāsi madadhīnaparākramam tvayā nātra ratiḥ kāryā nivartasva kucārataḥ

क्या तुम अपने आप को नहीं जानते, जिसका पराक्रम मेरे ही अधीन है? तुम्हें यहाँ आसक्ति नहीं करनी चाहिए, अपने इस कुत्सित आचरण से निवृत्त हो जाओ।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.23.20)

कामाधीनं कथं ज्ञानं स्त्रीषु सक्तो विहारकृत् । नोचितं तव देवेश स्मरणं विश्वतारणम्

kāmādhīnaṁ kathaṁ jñānaṁ strīṣu sakto vihārakṛt nocitaṁ tava deveśa smaraṇaṁ viśvatāraṇam

जो ज्ञान काम के अधीन हो, स्त्रियों में आसक्त तथा विहारशील हो, वह ज्ञान कैसा? हे देवेश! विश्व का उद्धार करने वाला तुम्हारा स्मरण, यह तुम्हारे लिए उचित नहीं है।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.23.21)

तच्छुत्वा शम्भुवचनं विज्ञानप्रदमादरात् । व्रीड्यन्स्वमनसा विष्णुः प्राह वाचं महेश्वरम्

tacchutvā śambhuvacanaṁ vijñānapradamādarāt vrīḍyansvamanasā viṣṇuḥ prāha vācaṁ maheśvaram

शम्भु के उस ज्ञानदायक वचन को आदरपूर्वक सुनकर, अपने मन में लज्जित होते हुए विष्णु ने महेश्वर से कहा —

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.23.22)

विष्णुरुवाच । ममात्र विद्यते चक्रं तद् गृहीत्वेतदादरात् । गमिष्यामि स्वलोकं तं त्वदाज्ञापरिपालकः

viṣṇuruvāca mamātra vidyate cakraṁ tad gṛhītvetadādarāt gamiṣyāmi svalokaṁ taṁ tvadājñāparipālakaḥ

विष्णु ने कहा — मेरे पास यह चक्र है; इसे आदरपूर्वक ग्रहण कर मैं अपने लोक को जाऊँगा, सदा आपकी आज्ञा का पालन करते हुए।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.23.23)

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य महेशानो वचनं वैष्णवं हरः । प्रत्युवाच वृषात्मा हि वृषरक्षः पुनर्हरिम्

nandīśvara uvāca tadākarṇya maheśāno vacanaṁ vaiṣṇavaṁ haraḥ pratyuvāca vṛṣātmā hi vṛṣarakṣaḥ punarharim

नन्दीश्वर ने कहा — विष्णु के उस वचन को सुनकर, वृषभ-रूपधारी, धर्म की रक्षा करने वाले हर ने पुनः हरि से कहा —

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.23.24)

न विलम्बः प्रकर्त्तव्यो गन्तव्यमित आशु ते । मच्छासनाद्धरे लोके चक्रमत्रैव तिष्ठताम्

na vilambaḥ prakarttavyo gantavyamita āśu te macchāsanāddhare loke cakramatraiva tiṣṭhatām

अब विलम्ब न करो, तुम्हें यहाँ से शीघ्र जाना चाहिए; हे हरि! मेरी आज्ञा से यह चक्र इसी लोक में रहे।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.23.25)

सन्तानादित्यसंस्थानाच्छिवत्ववचनादपि । अहं घोरतरं तस्माच्चक्रमन्यद्ददामि ते

santānādityasaṁsthānācchivatvavacanādapi ahaṁ ghorataraṁ tasmāccakramanyaddadāmi te

तुम्हारे वंश तथा अधिकार के कारण, तथा शिव के अपने वचन से, मैं तुम्हें इससे भी अधिक भयंकर एक दूसरा चक्र देता हूँ।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.23.26)

एतदुक्त्वा हरोऽलेखीद्दिव्यं कालानलप्रभम् । परं चक्रं प्रदीप्तं हि सर्वदुष्टविनाशनम्

etaduktvā haro'lekhīddivyaṁ kālānalaprabham paraṁ cakraṁ pradīptaṁ hi sarvaduṣṭavināśanam

ऐसा कहकर हर ने युगान्ताग्नि के समान प्रकाशमान, समस्त दुष्टों का नाश करने वाला वह दिव्य श्रेष्ठ चक्र प्रज्वलित करके रच दिया।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.23.27)

विष्णवे प्रददौ चक्रं घोरार्कायुतसुप्रभम् । सर्वामरमुनीन्द्राणां रक्षकाय महात्मने

viṣṇave pradadau cakraṁ ghorārkāyutasuprabham sarvāmaramunīndrāṇāṁ rakṣakāya mahātmane

उन्होंने वह चक्र, दस हजार भयंकर सूर्यों के समान तेजस्वी, समस्त देवताओं और मुनीन्द्रों के रक्षक उस महात्मा विष्णु को प्रदान किया।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.23.28)

लब्ध्वा सुदर्शनं चान्यञ्चक्रं परमदीप्तिमत् । उवाच विबुधांस्तत्र विष्णुर्बुद्धिमतां वरः

labdhvā sudarśanaṁ cānyañcakraṁ paramadīptimat uvāca vibudhāṁstatra viṣṇurbuddhimatāṁ varaḥ

सुदर्शन नामक वह परम तेजस्वी अन्य चक्र प्राप्त कर, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ विष्णु ने वहाँ देवताओं से कहा —

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.23.29)

सर्वदेववरा यूयं मद्वाक्यं शृणुतादरात् । कर्तव्यं तत्तथा शीघ्रं ततः शं वो भविष्यति

sarvadevavarā yūyaṁ madvākyaṁ śṛṇutādarāt kartavyaṁ tattathā śīghraṁ tataḥ śaṁ vo bhaviṣyati

हे समस्त देवश्रेष्ठो! मेरा यह वचन आदरपूर्वक सुनो; इसे शीघ्र वैसा ही करो, तब तुम्हारा कल्याण होगा।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.23.30)

दिव्या वराङ्गनास्सन्ति पाताले यौवनान्विताः । ताभिः सार्द्धं महाक्रीडां यः करोतु करोतु सः

divyā varāṅganāssanti pātāle yauvanānvitāḥ tābhiḥ sārddhaṁ mahākrīḍāṁ yaḥ karotu karotu saḥ

पाताल में यौवन से युक्त दिव्य श्रेष्ठ स्त्रियाँ हैं; जो कोई उनके साथ महान क्रीड़ा करना चाहे, वह करे।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.23.31)

तच्छुत्वा केशवाद्वाक्यं शूरास्त्रिदशयोनयः । प्रवेष्टुकामाः पातालं बभूवुर्विष्णुना सह

tacchutvā keśavādvākyaṁ śūrāstridaśayonayaḥ praveṣṭukāmāḥ pātālaṁ babhūvurviṣṇunā saha

केशव के इस वचन को सुनकर देवयोनि से उत्पन्न वे शूरवीर विष्णु सहित पाताल में प्रवेश करने के इच्छुक हो गए।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.23.32)

विचारमथ विज्ञाय तं तदा भगवान्हरः । क्रोधाच्छापं ददौ घोरं देवयोन्यष्टकस्य च

vicāramatha vijñāya taṁ tadā bhagavānharaḥ krodhācchāpaṁ dadau ghoraṁ devayonyaṣṭakasya ca

तब उस विचार को जानकर भगवान हर ने क्रोधवश उन आठ प्रकार की देवयोनियों को घोर शाप दे दिया।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.23.33)

हर उवाच । वर्जयित्वा मुनिं शान्तं दानवान्वा मदंशजम् । इदं यः प्रविशेत्स्थानं तस्य स्यान्निधनं क्षणात्

hara uvāca varjayitvā muniṁ śāntaṁ dānavānvā madaṁśajam idaṁ yaḥ praviśetsthānaṁ tasya syānnidhanaṁ kṣaṇāt

हर ने कहा — शान्त मुनि, दानव अथवा मेरे अपने अंश से उत्पन्न को छोड़कर, जो भी इस स्थान में प्रवेश करेगा, उसकी क्षणमात्र में मृत्यु हो जाएगी।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.23.34)

श्रुत्वा वाक्यमिदं घोरं मनुष्यहितवर्धनम् । प्रत्याख्यातास्तु रुद्रेण देवाः स्वगृहमाययुः

śrutvā vākyamidaṁ ghoraṁ manuṣyahitavardhanam pratyākhyātāstu rudreṇa devāḥ svagṛhamāyayuḥ

मनुष्यों के हित को बढ़ाने वाले इस भयंकर वचन को सुनकर, रुद्र द्वारा निराश किए गए देवगण अपने-अपने घर लौट गए।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.23.35)

एवं स्त्रीलः परो विष्णुः शिवेन प्रतिशासितः । स्वर्लोकमगमद् व्यास स्वास्थ्यं प्राप जगच्च तत्

evaṁ strīlaḥ paro viṣṇuḥ śivena pratiśāsitaḥ svarlokamagamad vyāsa svāsthyaṁ prāpa jagacca tat

इस प्रकार अत्यंत स्त्रीलोलुप विष्णु को शिव द्वारा दंडित किए जाने पर, हे व्यास! वे स्वर्गलोक को लौट गए, और वह जगत स्वस्थता को प्राप्त हुआ।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.23.36)

वृषेश्वरोऽपि भगवान् शङ्करो भक्तवत्सलः । इत्थं कृत्वा देवकार्यं जगाम स्वगिरीश्वरम्

vṛṣeśvaro'pi bhagavān śaṅkaro bhaktavatsalaḥ itthaṁ kṛtvā devakāryaṁ jagāma svagirīśvaram

भक्तवत्सल भगवान शंकर, वृषेश्वर रूप में, इस प्रकार देवकार्य सम्पन्न कर अपने गिरीश्वर स्थान को चले गए।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.23.37)

वृषेश्वरावतारस्तु वर्णितः शङ्करस्य च । विष्णुमोहहरः शर्वः त्रैलोक्यसुखकारकः

vṛṣeśvarāvatārastu varṇitaḥ śaṅkarasya ca viṣṇumohaharaḥ śarvaḥ trailokyasukhakārakaḥ

इस प्रकार शंकर का वृषेश्वर अवतार वर्णित हुआ — शर्व, जो विष्णु के मोह को हरने वाले तथा त्रिलोक को सुख देने वाले हैं।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.23.38)

पवित्रमिदमाख्यानं शत्रुबाधाहरं परम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

pavitramidamākhyānaṁ śatrubādhāharaṁ param svargyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ bhuktimuktipradaṁ satām

यह पवित्र आख्यान शत्रु-बाधा को दूर करने वाला परम है; यह स्वर्ग देने वाला, यशस्वी, आयु बढ़ाने वाला तथा सज्जनों को भोग-मोक्ष देने वाला है।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.23.39)

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वै समाहितः । तथा पठिति यो हीदं पाठयेत् सुधियो नरान् । स भुक्त्वा सकलान् कामान् अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

ya idaṁ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvai samāhitaḥ tathā paṭhiti yo hīdaṁ pāṭhayet sudhiyo narān sa bhuktvā sakalān kāmān ante mokṣamavāpnuyāt

जो भक्तिपूर्वक इसे सुनता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनाता है, अथवा इसे पढ़ता है या सुबुद्धिमान पुरुषों से पढ़ाता है, वह समस्त कामनाओं को भोगकर अंत में मोक्ष प्राप्त करता है।

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24