Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 24

पिप्पलादावतारवर्णन

अध्याय 23अध्याय-सूचीअध्याय 25

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.24.1)

नन्दीश्वर उवाच । पिप्पलादाख्यमपरमवतारं महेशितुः । शृणु प्राज्ञ महाप्रीत्या भक्तिवर्धनमुत्तमम्

nandīśvara uvāca pippalādākhyamaparamavatāraṁ maheśituḥ śṛṇu prājña mahāprītyā bhaktivardhanamuttamam

नन्दीश्वर ने कहा — हे प्राज्ञ! अब महेश्वर के पिप्पलाद नामक एक अन्य उत्तम अवतार को, जो भक्ति बढ़ाने वाला है, अत्यंत प्रेमपूर्वक सुनो।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.24.2)

यः पुरा गदितो विप्रो दधीचिर्मुनिसत्तमः । महाशैवः सुप्रतापी च्यावनिर्भृगुवंशजः

yaḥ purā gadito vipro dadhīcirmunisattamaḥ mahāśaivaḥ supratāpī cyāvanirbhṛguvaṁśajaḥ

जो पूर्वकाल में दधीचि नामक ब्राह्मण, मुनिश्रेष्ठ, महाशैव, अत्यंत प्रतापी, च्यवन के वंश में उत्पन्न भृगुवंशी कहलाते थे —

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.24.3)

क्षुवेण सह सङ्ग्रामे येन विष्णुः पराजितः । सनिर्जरोऽथ संशप्तो महेश्वरसहायिना

kṣuveṇa saha saṅgrāme yena viṣṇuḥ parājitaḥ sanirjaro'tha saṁśapto maheśvarasahāyinā

— जिनकी सहायता से महेश्वर ने क्षुव के साथ हुए संग्राम में देवताओं सहित विष्णु को पराजित तथा शापित किया था।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.24.4)

तस्य पत्नी महाभागा सुवर्चा नाम नामतः । महापतिव्रता साध्वी यया शप्ता दिवौकसः

tasya patnī mahābhāgā suvarcā nāma nāmataḥ mahāpativratā sādhvī yayā śaptā divaukasaḥ

उनकी महाभाग्यशाली पत्नी सुवर्चा नाम से जानी जाती थीं, महापतिव्रता साध्वी, जिनके द्वारा देवगण शापित हुए।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.24.5)

तस्मात्तस्यां महादेवो नानालीलाविशारदः । प्रादुर्बभूव तेजस्वी पिप्पलादेति नामतः

tasmāttasyāṁ mahādevo nānālīlāviśāradaḥ prādurbabhūva tejasvī pippalādeti nāmataḥ

उनसे उस सुवर्चा में नाना लीलाओं में निपुण, तेजस्वी महादेव पिप्पलाद नाम से प्रकट हुए।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.24.6)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनिश्रेष्ठो नन्दीश्वरवचोऽद्भुतम् । सनत्कुमारः प्रोवाच नतस्कन्धः कृताञ्जलिः

sūta uvāca ityākarṇya muniśreṣṭho nandīśvaravaco'dbhutam sanatkumāraḥ provāca nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ

सूत ने कहा — नन्दीश्वर के इस अद्भुत वचन को सुनकर मुनिश्रेष्ठ सनत्कुमार ने झुके कंधों तथा जुड़े हाथों से कहा।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.24.7)

सनत्कुमार उवाच । नन्दीश्वर महाप्राज्ञ साक्षाद् रुद्रस्वरूपधृक् । धन्यस्त्वं सद्गुरुस्तात श्रावितेयं कथाद्भुता

sanatkumāra uvāca nandīśvara mahāprājña sākṣād rudrasvarūpadhṛk dhanyastvaṁ sadgurustāta śrāviteyaṁ kathādbhutā

सनत्कुमार ने कहा — हे नन्दीश्वर! हे महाप्राज्ञ! साक्षात् रुद्रस्वरूप! हे तात! धन्य हैं आप, मेरे सद्गुरु, जिन्होंने यह अद्भुत कथा सुनाई।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.24.8)

क्षुवेण सह सङ्ग्रामे श्रुतो विष्णुपराजयः । ब्रह्मणा मे पुरा तात तच्छापश्च शिलादज

kṣuveṇa saha saṅgrāme śruto viṣṇuparājayaḥ brahmaṇā me purā tāta tacchāpaśca śilādaja

हे शिलाद-पुत्र! क्षुव के साथ हुए संग्राम में विष्णु की पराजय की बात मैंने पहले ब्रह्मा से सुनी थी, तथा वह शाप भी।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.24.9)

अधुना श्रोतुमिच्छामि देवशापं सुवर्चया । दत्तं पश्चात् पिप्पलादचरितं मङ्गलायनम्

adhunā śrotumicchāmi devaśāpaṁ suvarcayā dattaṁ paścāt pippalādacaritaṁ maṅgalāyanam

अब मैं सुवर्चा द्वारा देवताओं को दिए गए उस शाप को, तथा उसके पश्चात् के मंगलमय पिप्पलाद-चरित्र को सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.24.10)

सूत उवाच । इति श्रुत्वाथ शैलादिर्विधिपुत्रवचः शुभम् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

sūta uvāca iti śrutvātha śailādirvidhiputravacaḥ śubham pratyuvāca prasannātmā smṛtvā śivapadāmbujam

सूत ने कहा — ब्रह्मापुत्र (सनत्कुमार) के इस पवित्र वचन को सुनकर, शिव के चरणकमलों का स्मरण करते हुए, प्रसन्नचित्त शिलाद-पुत्र (नन्दीश्वर) ने उत्तर दिया।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.24.11)

नन्दीश्वर उवाच । एकदा निर्जराः सर्वे वासवाद्या मुनीश्वर । वृत्रासुरसहायैश्च दैत्यैरासन्पराजिताः

nandīśvara uvāca ekadā nirjarāḥ sarve vāsavādyā munīśvara vṛtrāsurasahāyaiśca daityairāsanparājitāḥ

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुनीश्वर! एक बार शक्र-आदि समस्त देवगण वृत्रासुर के सहायक दैत्यों से पराजित हो गए।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.24.12)

स्वानि स्वानि वरास्त्राणि दधीचस्याश्रमेऽखिलाः । निःक्षिप्य सहसा सद्योऽभवन् देवाः पराजिताः

svāni svāni varāstrāṇi dadhīcasyāśrame'khilāḥ niḥkṣipya sahasā sadyo'bhavan devāḥ parājitāḥ

अपने-अपने श्रेष्ठ अस्त्रों को दधीचि के आश्रम में सहसा रखकर देवगण शीघ्र ही पराजित हो गए।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.24.13)

तदा सर्वे सुराः सेन्द्रा वध्यमानास्तथर्षयः । ब्रह्मलोकं गताः शीघ्रं प्रोचुः स्वं व्यसनं च तत्

tadā sarve surāḥ sendrā vadhyamānāstatharṣayaḥ brahmalokaṁ gatāḥ śīghraṁ procuḥ svaṁ vyasanaṁ ca tat

तब इन्द्र सहित समस्त देवगण तथा ऋषिगण, मारे जाते हुए, शीघ्र ब्रह्मलोक गए और अपना वह संकट उन्हें सुनाया।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.24.14)

तच्छ्रुत्वा देववचनं ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वं शशंस तत्त्वेन त्वष्टुश्चैव चिकीर्षितम्

tacchrutvā devavacanaṁ brahmā lokapitāmahaḥ sarvaṁ śaśaṁsa tattvena tvaṣṭuścaiva cikīrṣitam

देवताओं का वह वचन सुनकर लोकपितामह ब्रह्मा ने त्वष्टा के अभिप्राय सहित समस्त तत्त्व यथार्थ रूप से बता दिया।

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.24.15)

भवद्वधार्थं जनितस्त्वष्ट्रायं तपसा सुराः । वृत्रो नाम महातेजाः सर्वदैत्याधिपो महान्

bhavadvadhārthaṁ janitastvaṣṭrāyaṁ tapasā surāḥ vṛtro nāma mahātejāḥ sarvadaityādhipo mahān

"हे देवो! तुम्हारे वध के लिए त्वष्टा द्वारा तप से उत्पन्न किया गया वृत्र नामक यह महातेजस्वी, समस्त दैत्यों का महान अधिपति है।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.24.16)

अथ प्रयत्नः क्रियतां भवेदस्य वधो यथा । तत्रोपायं शृणु प्राज्ञ धर्महेतोर्वदामि ते

atha prayatnaḥ kriyatāṁ bhavedasya vadho yathā tatropāyaṁ śṛṇu prājña dharmahetorvadāmi te

अब ऐसा प्रयत्न करो जिससे इसका वध हो सके; हे प्राज्ञो! उसका उपाय सुनो, मैं धर्म के हेतु तुम्हें बताता हूँ।

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.24.17)

महामुनिर्दधीचिर्यः स तपस्वी जितेन्द्रियः । लेभे शिवं समाराध्य वज्रास्थित्ववरं पुरा

mahāmunirdadhīciryaḥ sa tapasvī jitendriyaḥ lebhe śivaṁ samārādhya vajrāsthitvavaraṁ purā

जितेन्द्रिय तपस्वी महामुनि दधीचि ने पूर्वकाल में शिव की आराधना कर उनसे यह वर प्राप्त किया था कि उनकी हड्डियाँ वज्र के समान होंगी।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.24.18)

तस्यास्थीन्येव याचध्वं स दास्यति न संशयः । निर्माय तैर्दण्डवज्रं वृत्रं जहि न संशयः

tasyāsthīnyeva yācadhvaṁ sa dāsyati na saṁśayaḥ nirmāya tairdaṇḍavajraṁ vṛtraṁ jahi na saṁśayaḥ

उन्हीं की हड्डियाँ मांगो; वे निःसंदेह देंगे। उनसे वज्र-दण्ड बनाकर निःसंदेह वृत्र का वध करो।"

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.24.19)

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मवचनं शक्रो गुरुसमन्वितः । आगच्छत्सामरः सद्यो दधीच्याश्रममुत्तमम्

nandīśvara uvāca tacchrutvā brahmavacanaṁ śakro gurusamanvitaḥ āgacchatsāmaraḥ sadyo dadhīcyāśramamuttamam

नन्दीश्वर ने कहा — ब्रह्मा के इस वचन को सुनकर इन्द्र गुरु सहित शीघ्र ही देवताओं समेत दधीचि के उत्तम आश्रम में आ पहुँचे।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.24.20)

दृष्ट्वा तत्र मुनिं शक्रः सुवर्चान्वितमादरात् । ननाम साञ्जलिर्नम्रः सगुरुः सामरश्च तम्

dṛṣṭvā tatra muniṁ śakraḥ suvarcānvitamādarāt nanāma sāñjalirnamraḥ saguruḥ sāmaraśca tam

वहाँ सुवर्चा सहित उस मुनि को देखकर इन्द्र ने गुरु और देवताओं सहित आदरपूर्वक हाथ जोड़कर विनम्रतापूर्वक उन्हें प्रणाम किया।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.24.21)

तदभिप्रायमाज्ञाय स मुनिर्बुधसत्तमः । स्वपत्नीं प्रेषयामास सुवर्चां स्वाश्रमान्तरम्

tadabhiprāyamājñāya sa munirbudhasattamaḥ svapatnīṁ preṣayāmāsa suvarcāṁ svāśramāntaram

उनके अभिप्राय को जानकर विद्वानों में श्रेष्ठ वह मुनि अपनी पत्नी सुवर्चा को अपने आश्रम के भीतरी भाग में भेज दिया।

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.24.22)

ततस्स देवराजश्च सामरः स्वार्थसाधकः । अर्थशास्त्रपरो भूत्वा मुनीशं वाक्यमब्रवीत्

tatassa devarājaśca sāmaraḥ svārthasādhakaḥ arthaśāstraparo bhūtvā munīśaṁ vākyamabravīt

तब अपना प्रयोजन सिद्ध करने के इच्छुक, अर्थशास्त्र में निपुण, देवगणों सहित उस देवराज इन्द्र ने मुनीश्वर से यह वचन कहा।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.24.23)

शक्र उवाच । त्वष्ट्रा विप्रकृताः सर्वे वयं देवास्तथर्षयः । शरण्यं त्वां महाशैवं दातारं शरणं गताः

śakra uvāca tvaṣṭrā viprakṛtāḥ sarve vayaṁ devāstatharṣayaḥ śaraṇyaṁ tvāṁ mahāśaivaṁ dātāraṁ śaraṇaṁ gatāḥ

इन्द्र ने कहा — हे विप्र! त्वष्टा द्वारा पीड़ित हम समस्त देवगण तथा ऋषिगण, शरण देने वाले, महाशैव, दाता आप की शरण में आए हैं।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.24.24)

स्वास्थीनि देहि नो विप्र महावज्रमयानि हि । अस्थ्ना ते स्वपविं कृत्वा हनिष्यामि सुरद्रुहम्

svāsthīni dehi no vipra mahāvajramayāni hi asthnā te svapaviṁ kṛtvā haniṣyāmi suradruham

हे ब्राह्मण! हमें अपनी वज्र के समान कठोर हड्डियाँ दीजिए; उनसे अपना वज्र बनाकर मैं देवताओं के शत्रु का वध करूँगा।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.24.25)

इत्युक्तस्तेन स मुनिः परोपकरणे रतः । ध्यात्वा शिवं स्वनाथं हि विससर्ज कलेवरम्

ityuktastena sa muniḥ paropakaraṇe rataḥ dhyātvā śivaṁ svanāthaṁ hi visasarja kalevaram

ऐसा कहे जाने पर परोपकार में रत वे मुनि अपने स्वामी शिव का ध्यान करके अपना शरीर त्याग गए।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.24.26)

ब्रह्मलोकं गतः सद्यः स मुनिर्ध्वस्तबन्धनः । पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र सर्वे विस्मयमागताः

brahmalokaṁ gataḥ sadyaḥ sa munirdhvastabandhanaḥ puṣpavṛṣṭirabhūttatra sarve vismayamāgatāḥ

वह बंधनरहित मुनि तत्काल ब्रह्मलोक को चले गए; वहाँ पुष्पवृष्टि हुई और सभी को अत्यंत आश्चर्य हुआ।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.24.27)

अथ गां सुरभिं शक्र आहूयाशु ह्यलेहयत् । अस्त्रनिर्मितये त्वाष्ट्रं निर्दिदेश तदस्थिभिः

atha gāṁ surabhiṁ śakra āhūyāśu hyalehayat astranirmitaye tvāṣṭraṁ nirdideśa tadasthibhiḥ

तब इन्द्र ने कामधेनु गौ सुरभि को बुलाकर शीघ्र ही उन हड्डियों को चटवाया और त्वष्टा-पुत्र विश्वकर्मा को उनसे अस्त्र बनाने का आदेश दिया।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.24.28)

विश्वकर्मा तदाज्ञप्तश्चक्लृपेऽस्त्राणि कृत्स्नशः । तदस्थिभिर्वज्रमयैः सुदृढैः शिववर्चसा

viśvakarmā tadājñaptaścaklṛpe'strāṇi kṛtsnaśaḥ tadasthibhirvajramayaiḥ sudṛḍhaiḥ śivavarcasā

आज्ञा पाकर विश्वकर्मा ने शिव के तेज से युक्त, अत्यंत दृढ़, उन वज्रमय हड्डियों से समस्त अस्त्र बनाए।

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.24.29)

तस्य वंशोद्भवैर्वज्रं शरो ब्रह्मशिरस्तथा । अन्यास्थिभिर्बहूनि स्वपराण्यस्त्राणि निर्ममे

tasya vaṁśodbhavairvajraṁ śaro brahmaśirastathā anyāsthibhirbahūni svaparāṇyastrāṇi nirmame

उनकी रीढ़ की हड्डियों से वज्र तथा ब्रह्मशिर नामक बाण, और अन्य हड्डियों से अपने-पराए अनेक अस्त्र निर्मित किए गए।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.24.30)

तमिन्द्रो वज्रमुद्यम्य वर्द्धितः शिववर्चसा । वृत्रमभ्यद्रवत्क्रुद्धो मुने रुद्र इवान्तकम्

tamindro vajramudyamya varddhitaḥ śivavarcasā vṛtramabhyadravatkruddho mune rudra ivāntakam

शिव के तेज से बलशाली हुए इन्द्र ने उस वज्र को उठाकर, हे मुने! क्रुद्ध होकर, रुद्र के काल पर टूट पड़ने के समान वृत्र पर आक्रमण किया।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.24.31)

ततः शक्रः सुसन्नद्धस्तेन वज्रेण स द्रुतम् । उच्चकर्त शिरो वार्त्रं गिरिशृङ्गमिवौजसा

tataḥ śakraḥ susannaddhastena vajreṇa sa drutam uccakarta śiro vārtraṁ giriśṛṅgamivaujasā

तब सुसज्जित शक्र ने उस वज्र से, अपने बल से, पर्वत के शिखर के समान, वृत्र का सिर काट डाला।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.24.32)

तदा समुत्सवस्तात बभूव त्रिदिवौकसाम् । तुष्टुवुर्निर्जराः शक्रं पेतुः कुसुमवृष्टयः

tadā samutsavastāta babhūva tridivaukasām tuṣṭuvurnirjarāḥ śakraṁ petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ

हे तात! तब त्रिलोक के निवासियों में महान उत्सव हुआ; देवताओं ने इन्द्र की स्तुति की और पुष्पवृष्टि हुई।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.24.33)

इति ते कथितं तात प्रसङ्गाच्चरितं त्विदम् । पिप्पलादावतारं मे शृणु शम्भोर्महादरात्

iti te kathitaṁ tāta prasaṅgāccaritaṁ tvidam pippalādāvatāraṁ me śṛṇu śambhormahādarāt

हे तात! इस प्रकार यह चरित्र प्रसंगवश तुम्हें सुनाया गया; अब मुझसे अत्यंत आदरपूर्वक शम्भु के पिप्पलाद-अवतार को सुनो।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.24.34)

सुवर्चा सा मुनेः पत्नी दधीचस्य महात्मनः । ययौ स्वमाश्रमाभ्यन्तस्तदाज्ञप्ता पतिव्रता

suvarcā sā muneḥ patnī dadhīcasya mahātmanaḥ yayau svamāśramābhyantastadājñaptā pativratā

दधीचि की वह पत्नी सुवर्चा, उनकी आज्ञा से, पतिव्रता होकर अपने आश्रम के भीतरी भाग में गईं।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.24.35)

आगत्य तत्र सा दृष्ट्वा न पतिं स्वं तपस्विनी । गृहकार्यं च सा कृत्वाखिलं पतिनिदेशतः

āgatya tatra sā dṛṣṭvā na patiṁ svaṁ tapasvinī gṛhakāryaṁ ca sā kṛtvākhilaṁ patinideśataḥ

वहाँ आकर वह तपस्विनी अपने पति को न देखकर, पति के निर्देशानुसार समस्त गृहकार्य करने लगीं।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.24.36)

आजगाम पुनस्तत्र पश्यन्ती बह्वशोभनम् । देवांश्च तान्मुनिश्रेष्ठ सुवर्चा विस्मिताभवत्

ājagāma punastatra paśyantī bahvaśobhanam devāṁśca tānmuniśreṣṭha suvarcā vismitābhavat

हे मुनिश्रेष्ठ! वह पुनः वहाँ आईं और बहुत कुछ अशोभनीय देखकर तथा उन देवताओं को देखकर सुवर्चा को अत्यंत विस्मय हुआ।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.24.37)

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ तदा शापमतीव रुष्टा तेषां सुवर्चा ऋषिवर्यभार्या

jñātvā ca tatsarvamidaṁ surāṇāṁ kṛtyaṁ tadānīṁ ca cukopa sādhvī dadau tadā śāpamatīva ruṣṭā teṣāṁ suvarcā ṛṣivaryabhāryā

देवताओं के उस समस्त कृत्य को जानकर वह साध्वी उस समय अत्यंत क्रुद्ध हो उठीं, और अत्यंत रुष्ट होकर उस ऋषिश्रेष्ठ की पत्नी सुवर्चा ने उन्हें शाप दे दिया।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.24.38)

सुवर्चोवाच । अहो सुरा द्रुष्टतराश्च सर्वे स्वकार्यदक्षा ह्यबुधाश्च लुब्धाः । तस्माच्च सर्वे पशवो भवन्तु सेन्द्राश्च मेऽद्यप्रभृतीत्युवाच

suvarcovāca aho surā druṣṭatarāśca sarve svakāryadakṣā hyabudhāśca lubdhāḥ tasmācca sarve paśavo bhavantu sendrāśca me'dyaprabhṛtītyuvāca

सुवर्चा ने कहा — हाय! ये सभी देवगण अत्यंत दुष्ट, केवल अपने कार्य में कुशल, अबुद्ध तथा लोभी हैं; अतः इन्द्र सहित ये सब आज से पशु बन जाएँ।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.24.39)

एवं शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । सशक्राणां च सर्वेषां सुवर्चा मुनिकामिनी

evaṁ śāpaṁ dadau teṣāṁ surāṇāṁ sā tapasvinī saśakrāṇāṁ ca sarveṣāṁ suvarcā munikāminī

इस प्रकार उस तपस्विनी, मुनि की प्रिया सुवर्चा ने इन्द्र सहित समस्त देवताओं को यह शाप दिया।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.24.40)

अनुगन्तुं पतेर्लोकमथेच्छत्सा पतिव्रता । चितां चक्रे समेधोभिः सुपवित्रैर्मनस्विनी

anugantuṁ paterlokamathecchatsā pativratā citāṁ cakre samedhobhiḥ supavitrairmanasvinī

फिर वह पतिव्रता, अपने पति के लोक जाने की इच्छा से, पवित्र समिधाओं द्वारा चिता बनाने लगी।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.24.41)

ततो नभोगिरा प्राह सुवर्चां तां मुनिप्रियाम् । आश्वासयन्ती गिरिशप्रेरिता सुखदायिनी

tato nabhogirā prāha suvarcāṁ tāṁ munipriyām āśvāsayantī giriśapreritā sukhadāyinī

तब आकाशवाणी ने गिरीश द्वारा प्रेरित होकर, सुखदायी, उस मुनि-प्रिया सुवर्चा को सांत्वना देते हुए कहा —

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.24.42)

आकाशवाण्युवाच । साहसं न कुरु प्राज्ञे शृणु मे परमं वचः । मुनितेजस्त्वदुदरे तदुत्पादय यत्नतः

ākāśavāṇyuvāca sāhasaṁ na kuru prājñe śṛṇu me paramaṁ vacaḥ munitejastvadudare tadutpādaya yatnataḥ

आकाशवाणी ने कहा — हे प्राज्ञे! साहस मत करो; मेरा यह परम वचन सुनो — मुनि के तेज को अपने उदर में यत्नपूर्वक उत्पन्न करो।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.24.43)

ततः स्वाभीष्टचरणं देवि कर्तुं त्वमर्हसि । सगर्भा न दहेद् गात्रमिति ब्रह्मनिदेशनम्

tataḥ svābhīṣṭacaraṇaṁ devi kartuṁ tvamarhasi sagarbhā na dahed gātramiti brahmanideśanam

फिर हे देवी! तुम अपने इच्छित आचरण को करने योग्य हो; परन्तु गर्भवती होकर अपने शरीर को मत जलाओ — यह ब्रह्मा का निर्देश है।

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.24.44)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा सा नभोवाणी विरराम मुनीश्वर । तां श्रुत्वा सा मुनेः पत्नी विस्मिताभूत्क्षणं च सा

nandīśvara uvāca ityuktvā sā nabhovāṇī virarāma munīśvara tāṁ śrutvā sā muneḥ patnī vismitābhūtkṣaṇaṁ ca sā

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुनीश्वर! ऐसा कहकर वह आकाशवाणी शांत हो गई; उसे सुनकर मुनि की वह पत्नी क्षणभर विस्मित हो गईं।

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.24.45)

सुवर्चा सा महासाध्वी पतिलोकमभीप्सती । उपविश्याश्मना भूयः सोदरं विददार ह

suvarcā sā mahāsādhvī patilokamabhīpsatī upaviśyāśmanā bhūyaḥ sodaraṁ vidadāra ha

फिर भी पति के लोक की कामना करती हुई वह महासाध्वी सुवर्चा पुनः बैठकर पत्थर से अपना उदर चीर बैठीं।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.24.46)

निर्गतो जठरात्तस्या गर्भो मुनिवरस्य सः । महादिव्यतनुर्दीप्तो भासयंश्च दिशो दश

nirgato jaṭharāttasyā garbho munivarasya saḥ mahādivyatanurdīpto bhāsayaṁśca diśo daśa

उनके उदर से उस श्रेष्ठ मुनि का वह गर्भ बाहर निकला, महादिव्य शरीर वाला, तेजस्वी, दसों दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.24.47)

साक्षाद् रुद्रावतारोऽसौ दधीचिवरतेजसः । प्रादुर्भूतः स्वयं तात स्वलीलाकरणे क्षमः

sākṣād rudrāvatāro'sau dadhīcivaratejasaḥ prādurbhūtaḥ svayaṁ tāta svalīlākaraṇe kṣamaḥ

हे तात! वह साक्षात् रुद्रावतार, दधीचि के श्रेष्ठ तेज से स्वयं प्रकट हुआ, अपनी लीलाएँ करने में समर्थ।

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.24.48)

तं दृष्ट्वा स्वसुतं दिव्यं स्वरूपं मुनिकामिनी । सुवर्चाज्ञाय मनसा साक्षाद् रुद्रावतारकम्

taṁ dṛṣṭvā svasutaṁ divyaṁ svarūpaṁ munikāminī suvarcājñāya manasā sākṣād rudrāvatārakam

अपने उस दिव्य स्वरूप वाले पुत्र को देखकर मुनि-प्रिया सुवर्चा ने मन में उसे साक्षात् रुद्रावतार जानकर पहचान लिया।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.24.49)

प्रहृष्टाभून्महासाध्वी प्रणम्याशु नुनाव सा । स्वहृदि स्थापयामास तत्स्वरूपं मुनीश्वर

prahṛṣṭābhūnmahāsādhvī praṇamyāśu nunāva sā svahṛdi sthāpayāmāsa tatsvarūpaṁ munīśvara

हे मुनीश्वर! वह महासाध्वी अत्यंत हर्षित हुई, शीघ्र प्रणाम कर उसकी स्तुति की, और उस स्वरूप को अपने हृदय में स्थापित कर लिया।

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.24.50)

सुवर्चा तनयं तं च प्रहस्य विमलेक्षणा । जननी प्राह सुप्रीत्या पतिलोकमभीप्सती

suvarcā tanayaṁ taṁ ca prahasya vimalekṣaṇā jananī prāha suprītyā patilokamabhīpsatī

निर्मल नेत्रों वाली माता सुवर्चा ने मुस्कुराते हुए, अपने पुत्र से, पति के लोक की कामना करती हुई, अत्यंत प्रेमपूर्वक कहा।

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.24.51)

सुवर्चोवाच । हे तात परमेशान चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ । अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सुखदो भवेः

suvarcovāca he tāta parameśāna ciraṁ tiṣṭhāsya sannidhau aśvatthasya mahābhāga sarveṣāṁ sukhado bhaveḥ

सुवर्चा ने कहा — हे तात! हे परमेश्वर! हे महाभाग! तुम इस अश्वत्थ वृक्ष के समीप दीर्घकाल तक निवास करो और सबको सुख देने वाले बनो।

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.24.52)

मामाज्ञापय सुप्रीत्या पतिलोकाय चाधुना । तत्रस्थाहं च पतिना त्वां ध्याये रुद्ररूपिणम्

māmājñāpaya suprītyā patilokāya cādhunā tatrasthāhaṁ ca patinā tvāṁ dhyāye rudrarūpiṇam

मुझे अब अत्यंत प्रेमपूर्वक पति के लोक जाने की आज्ञा दो; वहाँ अपने पति के साथ रहकर मैं तुम्हारा रुद्र-रूप में ध्यान करूँगी।

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.24.53)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं सा बभाषेऽथ सुवर्चा तनयं प्रति । पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

nandīśvara uvāca ityevaṁ sā babhāṣe'tha suvarcā tanayaṁ prati patimanvagamatsādhvī parameṇa samādhinā

नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार सुवर्चा अपने पुत्र से बोलीं; फिर वह साध्वी परम समाधि द्वारा अपने पति के पास चली गईं।

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.24.54)

एवं दधीचपत्नी सा पतिना सङ्गता मुने । शिवलोकं समासाद्य सिषेवे शङ्करं मुदा

evaṁ dadhīcapatnī sā patinā saṅgatā mune śivalokaṁ samāsādya siṣeve śaṅkaraṁ mudā

हे मुने! इस प्रकार दधीचि की वह पत्नी अपने पति से मिलकर शिवलोक को प्राप्त हुईं और आनन्दपूर्वक शंकर की सेवा करने लगीं।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.24.55)

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सेन्द्राश्च मुनिभिः सह । तत्राजग्मुस्त्वरा तात आहूता इव हर्षिताः

etasminnantare devāḥ sendrāśca munibhiḥ saha tatrājagmustvarā tāta āhūtā iva harṣitāḥ

इसी बीच हे तात! इन्द्र सहित देवगण मुनियों सहित, मानो बुलाए गए हों, अत्यंत हर्षित होकर शीघ्र वहाँ आ पहुँचे।

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.24.56)

हरिर्ब्रह्मा च सुप्रीत्यावतीर्णं शङ्करं भुवि । सुवर्चायां दधीचाद्वा ययतुः स्वगणैः सह

harirbrahmā ca suprītyāvatīrṇaṁ śaṅkaraṁ bhuvi suvarcāyāṁ dadhīcādvā yayatuḥ svagaṇaiḥ saha

हरि और ब्रह्मा भी प्रेमपूर्वक, अपने-अपने गणों सहित, दधीचि द्वारा सुवर्चा में अवतरित उस शंकर के पास गए।

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.24.57)

तत्र दृष्ट्वावतीर्णं तं मुनिपुत्रत्वमागतम् । रुद्रं सर्वे प्रणेमुश्च तुष्टुवुर्बद्धपाणयः

tatra dṛṣṭvāvatīrṇaṁ taṁ muniputratvamāgatam rudraṁ sarve praṇemuśca tuṣṭuvurbaddhapāṇayaḥ

वहाँ मुनि-पुत्र रूप में अवतरित उस रुद्र को देखकर सभी ने प्रणाम किया और हाथ जोड़कर उनकी स्तुति की।

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.24.58)

तदोत्सवो महानासीद्देवानां मुनिसत्तम । नेदुर्दुन्दुभयस्तत्र नर्तक्यो ननृतुर्मुदा

tadotsavo mahānāsīddevānāṁ munisattama nedurdundubhayastatra nartakyo nanṛturmudā

हे मुनिसत्तम! तब देवताओं का महान उत्सव हुआ; वहाँ दुन्दुभियाँ बजीं और नर्तकियाँ आनन्दपूर्वक नाचने लगीं।

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.24.59)

जगुर्गन्धर्वपुत्राश्च किन्नरा वाद्यवादकाः । वादयामासुरमराः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे

jagurgandharvaputrāśca kinnarā vādyavādakāḥ vādayāmāsuramarāḥ puṣpavṛṣṭiṁ ca cakrire

गन्धर्व-पुत्र और किन्नर गायन करने लगे, वाद्य बजाने वाले वाद्य बजाने लगे, देवताओं ने वाद्य बजाए और पुष्पवृष्टि की।

श्लोक 60 (shiva.shatarudra.24.60)

दधीचेः पिप्पलपितुर्विलसन्तं सुतं च तम् । संस्कृत्य विधिवत्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तुष्टुवुः पुनः

dadhīceḥ pippalapiturvilasantaṁ sutaṁ ca tam saṁskṛtya vidhivatsarve viṣṇvādyāstuṣṭuvuḥ punaḥ

दधीचि के उस तेजस्वी पुत्र, जो पिप्पल के वृक्ष का सान्निध्य पाने वाले बने, के संस्कार विधिपूर्वक करके विष्णु आदि सभी ने पुनः उसकी स्तुति की।

श्लोक 61 (shiva.shatarudra.24.61)

पिप्पलादेति तन्नाम चक्रे ब्रह्मा प्रसन्नधीः । प्रसन्नो भव देवेश इत्यूचे हरिणा सुरैः

pippalādeti tannāma cakre brahmā prasannadhīḥ prasanno bhava deveśa ityūce hariṇā suraiḥ

प्रसन्नचित्त ब्रह्मा ने उसका नाम पिप्पलाद रखा; और हरि तथा देवताओं सहित उन्होंने कहा — "हे देवेश! प्रसन्न होइए।"

श्लोक 62 (shiva.shatarudra.24.62)

इत्युक्त्वा तमनुज्ञाय ब्रह्मा विष्णुः सुरास्तथा । स्वं स्वं धाम ययुः सर्वे विधाय च महोत्सवम्

ityuktvā tamanujñāya brahmā viṣṇuḥ surāstathā svaṁ svaṁ dhāma yayuḥ sarve vidhāya ca mahotsavam

ऐसा कहकर, उससे अनुमति लेकर, ब्रह्मा, विष्णु तथा देवगण, महान उत्सव करके सभी अपने-अपने धाम को चले गए।

श्लोक 63 (shiva.shatarudra.24.63)

अथ रुद्रः पिप्पलादोऽश्वत्थमूले महाप्रभुः । तताप सुचिरं कालं लोकानां हितकाम्यया

atha rudraḥ pippalādo'śvatthamūle mahāprabhuḥ tatāpa suciraṁ kālaṁ lokānāṁ hitakāmyayā

तत्पश्चात् वह रुद्र, महाप्रभु पिप्पलाद, अश्वत्थ वृक्ष के मूल में लोकों के हित की कामना से दीर्घकाल तक तप करते रहे।

श्लोक 64 (shiva.shatarudra.24.64)

इत्थं सुतपतस्तस्य पिप्पलादस्य सम्मुखे । महाकालो व्यतीयाय लोकचर्यानुसारिणः

itthaṁ sutapatastasya pippalādasya sammukhe mahākālo vyatīyāya lokacaryānusāriṇaḥ

इस प्रकार महान तप करते हुए उस पिप्पलाद के सम्मुख, लोक-व्यवहार का अनुसरण करते हुए, महाकाल (दीर्घ समय) व्यतीत हो गया।

अध्याय 23अध्याय-सूचीअध्याय 25