शतरुद्र संहिता · अध्याय 25
पिप्पलाद-पद्मा विवाह एवं शनि-वर
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.25.1)
नन्दीश्वर उवाच । अथ लोके व्यवस्थाय धर्मस्य स्थापनेच्छया । महालीलां चकारेशस्तामहो सन्मुने शृणु
nandīśvara uvāca atha loke vyavasthāya dharmasya sthāpanecchayā mahālīlāṁ cakāreśastāmaho sanmune śṛṇu
नन्दीश्वर ने कहा — हे उत्तम मुने! अब सुनिए, ईश्वर ने संसार में धर्म की स्थापना की इच्छा से जो महान लीला की, वह मैं आपको सुनाता हूँ।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.25.2)
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं शिवांशां सुमनोहराम्
ekadā puṣpabhadrāyāṁ snātuṁ gacchanmunīśvaraḥ dadarśa padmāṁ yuvatīṁ śivāṁśāṁ sumanoharām
एक बार मुनिश्रेष्ठ पुष्पभद्रा नदी में स्नान करने जाते हुए, शिव के अंश-स्वरूपा, अत्यंत सुंदर युवती पद्मा को देखा।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.25.3)
तल्लिप्सुस्तत्पितुः स्थानमनरण्यस्य भूपतेः । जगाम भुवनाचारी लोकतत्त्वविचक्षणः
tallipsustatpituḥ sthānamanaraṇyasya bhūpateḥ jagāma bhuvanācārī lokatattvavicakṣaṇaḥ
उसे पाने की इच्छा से, संसार-भर में विचरण करने वाले तथा लोकतत्त्व के ज्ञाता वे मुनि उसके पिता राजा अनरण्य के पास गए।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.25.4)
राजा नराणां तं दृष्ट्वा प्रणम्य च भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
rājā narāṇāṁ taṁ dṛṣṭvā praṇamya ca bhayākulaḥ madhuparkādikaṁ dattvā pūjayāmāsa bhaktitaḥ
मनुष्यों के राजा ने उन्हें देखकर, भयभीत होकर प्रणाम किया और मधुपर्क आदि अर्पण कर भक्तिपूर्वक उनकी पूजा की।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.25.5)
स्नेहात्सर्वं गृहीत्वा स ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिन्निर्वक्तुमक्षमः
snehātsarvaṁ gṛhītvā sa yayāce kanyakāṁ muniḥ maunī babhūva nṛpatiḥ kiñcinnirvaktumakṣamaḥ
स्नेहवश सब कुछ ग्रहण करके मुनि ने कन्या की याचना की। राजा मौन हो गए, कुछ भी कहने में असमर्थ।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.25.6)
मुनिः प्रोवाच नृपतिं कन्यां मे देहि भक्तितः । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्येऽहं त्वया सह
muniḥ provāca nṛpatiṁ kanyāṁ me dehi bhaktitaḥ anyathā bhasmasātsarvaṁ kariṣye'haṁ tvayā saha
मुनि ने राजा से कहा — "भक्तिपूर्वक अपनी कन्या मुझे दो, अन्यथा मैं तुम्हारे सहित सब कुछ भस्म कर दूँगा।"
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.25.7)
अथो बभूवुराच्छन्नाः सर्वे राजजनास्तदा । तेजसा पिप्पलादस्य दाधीचस्य महामुने
atho babhūvurācchannāḥ sarve rājajanāstadā tejasā pippalādasya dādhīcasya mahāmune
तब हे महामुने! दाधीच-पुत्र पिप्पलाद के तेज से राजा के समस्त परिजन मानो आच्छादित हो गए।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.25.8)
अथ राजा महाभीतो विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यामलङ्कृतां पद्मां वृद्धाय मुनये ददौ
atha rājā mahābhīto vilapya ca muhurmuhuḥ kanyāmalaṅkṛtāṁ padmāṁ vṛddhāya munaye dadau
तब अत्यंत भयभीत राजा बार-बार विलाप करते हुए, अलंकृत कन्या पद्मा को उस वृद्ध मुनि को दे दिया।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.25.9)
पद्मां विवाह्य स मुनिः शिवांशाम्भूपतेः सुताम् । पिप्पलादो गृहीत्वा तां मुदितः स्वाश्रमं ययौ
padmāṁ vivāhya sa muniḥ śivāṁśāmbhūpateḥ sutām pippalādo gṛhītvā tāṁ muditaḥ svāśramaṁ yayau
शिवांशा राजकुमारी पद्मा से विवाह करके, मुनि पिप्पलाद उसे लेकर प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रम को गए।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.25.10)
तत्र गत्वा मुनिवरो वयसा जर्जरोऽधिकः । उवास नार्या स तया तपस्वी नातिलम्पटः
tatra gatvā munivaro vayasā jarjaro'dhikaḥ uvāsa nāryā sa tayā tapasvī nātilampaṭaḥ
वहाँ जाकर, वृद्धावस्था से अत्यंत जर्जर वे श्रेष्ठ मुनि उस स्त्री के साथ रहने लगे — तपस्वी, अधिक भोगासक्त नहीं।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.25.11)
अथोऽनरण्यकन्या सा सिषेवे भक्तितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीर्नारायणं यथा
atho'naraṇyakanyā sā siṣeve bhaktito munim karmaṇā manasā vācā lakṣmīrnārāyaṇaṁ yathā
तब अनरण्य की पुत्री ने भक्तिपूर्वक कर्म, मन और वाणी से मुनि की सेवा की, जैसे लक्ष्मी नारायण की सेवा करती हैं।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.25.12)
इत्थं स पिप्पलादो हि शिवांशो मुनिसत्तमः । रेमे तया युवत्या च युवाभूय स्वलीलया
itthaṁ sa pippalādo hi śivāṁśo munisattamaḥ reme tayā yuvatyā ca yuvābhūya svalīlayā
इस प्रकार शिवांश पिप्पलाद, मुनियों में श्रेष्ठ, अपनी लीला से पुनः युवा होकर उस युवती के साथ रमण करने लगे।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.25.13)
दश पुत्रा महात्मानो बभूवुः सुतपस्विनः । मुनेः पितुः समाः सर्वे पद्मायाः सुखवर्द्धनाः
daśa putrā mahātmāno babhūvuḥ sutapasvinaḥ muneḥ pituḥ samāḥ sarve padmāyāḥ sukhavarddhanāḥ
महात्मा, महान तपस्वी दस पुत्र उत्पन्न हुए, जो अपने मुनि-पिता के समान ही सब पद्मा के सुख को बढ़ाने वाले थे।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.25.14)
एवं लीलावतारो हि शङ्करस्य महाप्रभोः । पिप्पलादो मुनिवरो नानालीलाकरः प्रभुः
evaṁ līlāvatāro hi śaṅkarasya mahāprabhoḥ pippalādo munivaro nānālīlākaraḥ prabhuḥ
इस प्रकार महाप्रभु शंकर के लीलावतार, नाना लीलाएँ करने वाले प्रभु मुनिश्रेष्ठ पिप्पलाद हुए।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.25.15)
येन दत्तो वरः प्रीत्या लोकेभ्यो हि दयालुना । दृष्ट्वा लोके शनेः पीडां सर्वेषामनिवारिणीम्
yena datto varaḥ prītyā lokebhyo hi dayālunā dṛṣṭvā loke śaneḥ pīḍāṁ sarveṣāmanivāriṇīm
दयालु उन्होंने प्रेमपूर्वक संसार को यह वर दिया, यह देखकर कि शनि की पीड़ा संसार में सबके लिए अनिवार्य है।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.25.16)
षोडशाब्दावधि नृणां जन्मतो न भवेच्च सा । तथा च शिवभक्तानां सत्यमेतद्धि मे वचः
ṣoḍaśābdāvadhi nṛṇāṁ janmato na bhavecca sā tathā ca śivabhaktānāṁ satyametaddhi me vacaḥ
"सोलह वर्ष की आयु तक मनुष्यों को जन्म से यह पीड़ा नहीं होगी, तथा शिवभक्तों को कभी नहीं होगी — यह मेरा वचन सत्य है।"
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.25.17)
अथानादृत्य मद्वाक्यं कुर्यात्पीडां शनिः क्वचित् । तेषां नृणां तदा स स्याद्भस्मसान्न हि संशयः
athānādṛtya madvākyaṁ kuryātpīḍāṁ śaniḥ kvacit teṣāṁ nṛṇāṁ tadā sa syādbhasmasānna hi saṁśayaḥ
"यदि शनि मेरे इस वचन का अनादर करके कभी उन मनुष्यों को पीड़ा दें, तो निःसंदेह वे स्वयं भस्म हो जाएँगे।"
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.25.18)
इति तद्भयतस्तात विकृतोऽपि शनैश्चरः । तेषां न कुरुते पीडां कदाचिद् ग्रहसत्तमः
iti tadbhayatastāta vikṛto'pi śanaiścaraḥ teṣāṁ na kurute pīḍāṁ kadācid grahasattamaḥ
हे तात! इसी भय से विकृत स्वभाव वाले शनैश्चर, ग्रहों में श्रेष्ठ होते हुए भी, उन्हें कभी पीड़ा नहीं पहुँचाते।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.25.19)
इति लीलामनुष्यस्य पिप्पलादस्य सन्मुने । कथितं सुचरित्रं ते सर्वकामफलप्रदम्
iti līlāmanuṣyasya pippalādasya sanmune kathitaṁ sucaritraṁ te sarvakāmaphalapradam
हे सन्मुने! इस प्रकार मैंने आपको पिप्पलाद के मानव-लीला का यह उत्तम चरित्र सुनाया, जो समस्त कामनाओं का फल देने वाला है।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.25.20)
गाधिश्च कौशिकश्चैव पिप्पलादो महामुनिः । शनैश्चरकृतां पीडां नाशयन्ति स्मृतास्त्रयः
gādhiśca kauśikaścaiva pippalādo mahāmuniḥ śanaiścarakṛtāṁ pīḍāṁ nāśayanti smṛtāstrayaḥ
गाधि, कौशिक और महामुनि पिप्पलाद — इन तीनों का स्मरण करने से शनैश्चर-कृत पीड़ा नष्ट हो जाती है।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.25.21)
पिप्पलादस्य चरितं पद्माचरितसंयुतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुभक्त्या भुवि मानवः
pippalādasya caritaṁ padmācaritasaṁyutam yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi subhaktyā bhuvi mānavaḥ
पृथ्वी पर जो मनुष्य सुभक्तिपूर्वक पिप्पलाद के इस चरित्र को, जो पद्मा के चरित्र से युक्त है, पढ़े या सुने —
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.25.22)
शनिपीडाविनाशार्थमेतच्चरितमुत्तमम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
śanipīḍāvināśārthametaccaritamuttamam yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sarvānkāmānavāpnuyāt
शनि की पीड़ा नष्ट करने वाला यह उत्तम चरित्र जो पढ़े या सुने, वह सभी कामनाओं को प्राप्त करता है।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.25.23)
धन्यो मुनिवरो ज्ञानी महाशैवः सतां प्रियः । अस्य पुत्रो महेशानः पिप्पलादाख्य आत्मवान्
dhanyo munivaro jñānī mahāśaivaḥ satāṁ priyaḥ asya putro maheśānaḥ pippalādākhya ātmavān
वे मुनिश्रेष्ठ ज्ञानी, महान शैव, सज्जनों के प्रिय धन्य हैं; उनके पुत्र आत्मवान् महान प्रभु पिप्पलाद नाम से विख्यात हैं।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.25.24)
इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यं कुग्रहदोषहृत् । सर्वकामप्रदं तात शिवभक्तिविवर्द्धनम्
idamākhyānamanaghaṁ svargyaṁ kugrahadoṣahṛt sarvakāmapradaṁ tāta śivabhaktivivarddhanam
हे तात! यह पवित्र आख्यान स्वर्ग देने वाला, दुष्ट ग्रहों के दोष को हरने वाला, समस्त कामनाओं को देने वाला तथा शिवभक्ति को बढ़ाने वाला है।