शतरुद्र संहिता · अध्याय 27
द्विजेश्वर अवतार-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.27.1)
नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । द्विजेश्वरावतारं च सशिवं सुखदं सताम्
nandīśvara uvāca śṛṇu tāta pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ dvijeśvarāvatāraṁ ca saśivaṁ sukhadaṁ satām
नन्दीश्वर ने कहा — हे तात! अब सुनो, मैं परमात्मा शिव के द्विजेश्वर अवतार का वर्णन करता हूँ, जो शिवा (पार्वती) सहित सज्जनों को सुख देने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.27.2)
यः पूर्वं वर्णितस्तात भद्रायुर्नृपसत्तमः । यस्मिन्नृषभरूपेणानुग्रहं कृतवाञ्छिवः
yaḥ pūrvaṁ varṇitastāta bhadrāyurnṛpasattamaḥ yasminnṛṣabharūpeṇānugrahaṁ kṛtavāñchivaḥ
हे तात! जिस श्रेष्ठ राजा भद्रायु का वर्णन पहले किया गया था, जिस पर शिव ने ऋषभ-रूप में अनुग्रह किया था —
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.27.3)
तद्धर्मस्य परीक्षार्थं पुनराविर्बभूव सः । द्विजेश्वरस्वरूपेण तदेव कथयाम्यहम्
taddharmasya parīkṣārthaṁ punarāvirbabhūva saḥ dvijeśvarasvarūpeṇa tadeva kathayāmyaham
उसके धर्म की परीक्षा के लिए वे शिव पुनः द्विजेश्वर के रूप में प्रकट हुए। वही कथा अब मैं सुनाता हूँ।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.27.4)
ऋषभस्य प्रभावेण शत्रूञ्जित्वा रणे प्रभुः । प्राप्तसिंहासनस्तात भद्रायुः सम्बभूव ह
ṛṣabhasya prabhāveṇa śatrūñjitvā raṇe prabhuḥ prāptasiṁhāsanastāta bhadrāyuḥ sambabhūva ha
हे तात! ऋषभ के प्रभाव से युद्ध में शत्रुओं को जीतकर, भद्रायु ने सिंहासन प्राप्त किया।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.27.5)
चन्द्राङ्गदस्य तनया सीमन्तिन्याः शुभाङ्गजा । पत्नी तस्याभवद् ब्रह्मन्सुसाध्वी कीर्तिमालिनी
candrāṅgadasya tanayā sīmantinyāḥ śubhāṅgajā patnī tasyābhavad brahmansusādhvī kīrtimālinī
हे ब्रह्मन्! चन्द्रांगद और सीमन्तिनी की सुंदर अंगों वाली पुत्री, अत्यंत सुसाध्वी कीर्तिमालिनी, उसकी पत्नी हुई।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.27.6)
स भद्रायुः कदाचित्स्वप्रियया गहनं वनम् । प्राविशत्संविहारार्थं वसन्तसमये मुने
sa bhadrāyuḥ kadācitsvapriyayā gahanaṁ vanam prāviśatsaṁvihārārthaṁ vasantasamaye mune
हे मुने! एक बार वसंत ऋतु में भद्रायु अपनी प्रियतमा के साथ विहार के लिए घने वन में प्रविष्ट हुआ।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.27.7)
अथ तस्मिन्वने रम्ये विजहार स भूपतिः । शरणागतपालिन्या तया स्वप्रियया सह
atha tasminvane ramye vijahāra sa bhūpatiḥ śaraṇāgatapālinyā tayā svapriyayā saha
उस सुंदर वन में वह राजा अपनी शरणागत-पालिनी प्रियतमा के साथ विहार करने लगा।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.27.8)
अथ तद्धर्मदृढतां प्रतीक्षन्परमेश्वरः । लीलां चकार तत्रैव शिवया सह शङ्करः
atha taddharmadṛḍhatāṁ pratīkṣanparameśvaraḥ līlāṁ cakāra tatraiva śivayā saha śaṅkaraḥ
तब उसके धर्म की दृढ़ता की परीक्षा लेते हुए परमेश्वर शंकर ने उसी वन में शिवा (पार्वती) के साथ लीला की।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.27.9)
शिवा शिवश्च भूत्वोभौ तद्वने द्विजदम्पती । व्याघ्रं मायामयं कृत्वाविर्भूतौ निजलीलया
śivā śivaśca bhūtvobhau tadvane dvijadampatī vyāghraṁ māyāmayaṁ kṛtvāvirbhūtau nijalīlayā
शिवा और शिव दोनों उस वन में ब्राह्मण-दंपती बनकर, अपनी लीला से एक मायामय व्याघ्र बनाकर प्रकट हुए।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.27.10)
अथाविदूरे तस्यैव द्रवन्तौ भयविह्वलौ । अन्वीयमानौ व्याघ्रेण रुदन्तौ तौ बभूवतुः
athāvidūre tasyaiva dravantau bhayavihvalau anvīyamānau vyāghreṇa rudantau tau babhūvatuḥ
तब भय से व्याकुल वे दोनों, व्याघ्र द्वारा पीछा किए जाते हुए, उसके निकट रोते हुए भागने लगे।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.27.11)
अथ विद्धौ च तौ तात भद्रायुः स महीपतिः । ददर्श क्रन्दमानौ हि शरण्यः क्षत्रियर्षभः
atha viddhau ca tau tāta bhadrāyuḥ sa mahīpatiḥ dadarśa krandamānau hi śaraṇyaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
हे तात! शरण देने वाले, क्षत्रियों में श्रेष्ठ, राजा भद्रायु ने उन दोनों को घायल और चिल्लाते हुए देखा।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.27.12)
अथ तौ मुनिशार्दूल स्वमायाद्विजदम्पती । भद्रायुषं महाराजमूचतुर्भयविह्वलौ
atha tau muniśārdūla svamāyādvijadampatī bhadrāyuṣaṁ mahārājamūcaturbhayavihvalau
हे मुनिशार्दूल! तब भय से व्याकुल वह अपनी माया से बना ब्राह्मण-दंपती महाराज भद्रायु से बोला।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.27.13)
द्विजदम्पती ऊचतुः । पाहि पाहि महाराज नावुभौ धर्मवित्तम । एष आयाति शार्दूलो जग्धुमावां महाप्रभो
dvijadampatī ūcatuḥ pāhi pāhi mahārāja nāvubhau dharmavittama eṣa āyāti śārdūlo jagdhumāvāṁ mahāprabho
ब्राह्मण-दंपती ने कहा — "हे महाराज! रक्षा करो, रक्षा करो! हे धर्मज्ञान में श्रेष्ठ! हम दोनों की रक्षा करो। हे महाप्रभो! यह व्याघ्र हमें खाने आ रहा है।"
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.27.14)
एष हिंस्रः कालसमः सर्वप्राणिभयङ्करः । यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष धर्मवित्
eṣa hiṁsraḥ kālasamaḥ sarvaprāṇibhayaṅkaraḥ yāvanna khādati prāpya tāvannau rakṣa dharmavit
"यह हिंसक, काल के समान, सभी प्राणियों को भयभीत करने वाला है। हे धर्मज्ञ! इससे पहले कि यह हमें पाकर खा जाए, हमारी रक्षा करो।"
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.27.15)
नन्दीश्वर उवाच । इत्थमाक्रन्दितं श्रुत्वा तयोश्च नृपतीश्वरः । अति शीघ्रं महावीरः स यावद्धनुराददे
nandīśvara uvāca itthamākranditaṁ śrutvā tayośca nṛpatīśvaraḥ ati śīghraṁ mahāvīraḥ sa yāvaddhanurādade
नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार उनका आर्तनाद सुनकर वह राजाओं का ईश्वर, महावीर, अत्यंत शीघ्रता से धनुष उठाने लगा।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.27.16)
तावदभ्येत्य शार्दूलः त्वरमाणोऽतिमायिकः । स तस्य द्विजवर्यस्य मध्ये जग्राह तां वधूम्
tāvadabhyetya śārdūlaḥ tvaramāṇo'timāyikaḥ sa tasya dvijavaryasya madhye jagrāha tāṁ vadhūm
तभी वह अत्यंत मायावी व्याघ्र शीघ्रता से आकर उस श्रेष्ठ ब्राह्मण के बीच से ही उस वधू को पकड़ लिया।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.27.17)
हे नाथ नाथ हे कान्त हा शम्भो हा जगद्गुरो । इति रोरूयमानां तां व्याघ्रो जग्रास भीषणः
he nātha nātha he kānta hā śambho hā jagadguro iti rorūyamānāṁ tāṁ vyāghro jagrāsa bhīṣaṇaḥ
"हे नाथ, नाथ! हे कान्त! हा शम्भो! हा जगद्गुरो!" — इस प्रकार चीखती-चिल्लाती उस स्त्री को भयंकर व्याघ्र ने अपने पंजे में जकड़ लिया।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.27.18)
तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् । न स तैर्विव्यथे किञ्चिद्गिरीन्द्र इव वृष्टिभिः
tāvatsa rājā niśitairbhallairvyāghramatāḍayat na sa tairvivyathe kiñcidgirīndra iva vṛṣṭibhiḥ
तब राजा ने तीक्ष्ण भल्ल-बाणों से व्याघ्र पर प्रहार किया, परंतु वह उनसे तनिक भी विचलित न हुआ, जैसे वर्षा से महान पर्वत विचलित नहीं होता।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.27.19)
स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञः स्वैरकृतव्यथः । बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रमत सत्वरः
sa śārdūlo mahāsattvo rājñaḥ svairakṛtavyathaḥ balādākṛṣya tāṁ nārīmapākramata satvaraḥ
राजा के प्रयासों से तनिक भी व्यथित न हुआ वह महाबली व्याघ्र, बलपूर्वक उस स्त्री को खींचकर शीघ्रता से वहाँ से चला गया।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.27.20)
व्याघ्रेणापहृतां नारीं वीक्ष्य विप्रोऽतिविस्मितः । लौकिकीं गतिमाश्रित्य रुरोदाति मुहुर्मुहुः
vyāghreṇāpahṛtāṁ nārīṁ vīkṣya vipro'tivismitaḥ laukikīṁ gatimāśritya rurodāti muhurmuhuḥ
व्याघ्र द्वारा हरण की गई स्त्री को देखकर वह ब्राह्मण अत्यंत विस्मित हुआ, और लौकिक शोक का आश्रय लेकर बार-बार रोने लगा।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.27.21)
रुदित्वा चिरकालं च स विप्रो माययेश्वरः । भद्रायुषं महीपालं प्रोवाच मदहारकः
ruditvā cirakālaṁ ca sa vipro māyayeśvaraḥ bhadrāyuṣaṁ mahīpālaṁ provāca madahārakaḥ
बहुत देर तक रोकर, वह ब्राह्मण — जो माया से युक्त साक्षात् ईश्वर ही था, मद को हरने वाला — राजा भद्रायु से बोला।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.27.22)
द्विजेश्वर उवाच । राजन् क्व ते महास्त्राणि क्व ते त्राणं महद्धनुः । क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागयुतं बलम्
dvijeśvara uvāca rājan kva te mahāstrāṇi kva te trāṇaṁ mahaddhanuḥ kva te dvādaśasāhasramahānāgayutaṁ balam
द्विजेश्वर ने कहा — "हे राजन्! तुम्हारे महान अस्त्र कहाँ हैं? तुम्हारी रक्षा करने वाला महान धनुष कहाँ है? तुम्हारे बारह हजार महान हाथियों से युक्त बल कहाँ है?"
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.27.23)
किं ते खड्गेन शङ्खेन किं ते मन्त्रास्त्रविद्यया । किं सत्त्वेन महास्त्राणां किं प्रभावेण भूयसा
kiṁ te khaḍgena śaṅkhena kiṁ te mantrāstravidyayā kiṁ sattvena mahāstrāṇāṁ kiṁ prabhāveṇa bhūyasā
"तुम्हारी तलवार से क्या लाभ, शंख से क्या लाभ? तुम्हारी मंत्रास्त्र-विद्या से क्या लाभ? महान अस्त्रों की शक्ति से, तुम्हारे अपार प्रभाव से क्या लाभ?"
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.27.24)
तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति । यस्त्वं वनौकसां घातं न निवारयितुं क्षमः
tatsarvaṁ viphalaṁ jātaṁ yaccānyattvayi tiṣṭhati yastvaṁ vanaukasāṁ ghātaṁ na nivārayituṁ kṣamaḥ
"यह सब कुछ, और जो कुछ और तुम में है, वह सब निष्फल सिद्ध हुआ, क्योंकि तुम वनवासी की हत्या तक न रोक सके।"
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.27.25)
क्षत्रस्यायं परो धर्मो क्षताच्च परिरक्षणम् । तस्मिन्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम्
kṣatrasyāyaṁ paro dharmo kṣatācca parirakṣaṇam tasminkulocite dharme naṣṭe tvajjīvitena kim
"क्षत्रिय का परम धर्म यही है — घायल की रक्षा करना। जब यह कुल के अनुरूप धर्म ही नष्ट हो गया, तो तुम्हारे जीवन से क्या लाभ?"
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.27.26)
आर्तानां शरणाप्तानां त्राणं कुर्वन्ति पार्थिवाः । प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विना च मृतोपमाः
ārtānāṁ śaraṇāptānāṁ trāṇaṁ kurvanti pārthivāḥ prāṇairarthaiśca dharmajñāstadvinā ca mṛtopamāḥ
"धर्मज्ञ राजा दुःखी शरणागतों की रक्षा अपने प्राणों और धन से करते हैं; ऐसा न करने वाले मृतक के समान हैं।"
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.27.27)
आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम् । धनिनां दानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरम्
ārtatrāṇavihīnānāṁ jīvitānmaraṇaṁ varam dhanināṁ dānahīnānāṁ gārhasthyādbhikṣutā varam
"दुःखियों की रक्षा न करने वालों के जीवन से मृत्यु श्रेष्ठ है। जो धनवान होकर दान नहीं करते, उनके लिए गृहस्थी से भिक्षावृत्ति श्रेष्ठ है।"
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.27.28)
वरं विषाशनं प्राज्ञैर्वरमग्निप्रवेशनम् । कृपणानामनाथानां दीनानामपरक्षणात्
varaṁ viṣāśanaṁ prājñairvaramagnipraveśanam kṛpaṇānāmanāthānāṁ dīnānāmaparakṣaṇāt
"बुद्धिमानों के लिए विष खाना श्रेष्ठ है, अग्नि में प्रवेश करना श्रेष्ठ है — दीन, अनाथ और दुखियों की रक्षा न करने से।"
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.27.29)
नन्दीश्वर उवाच । इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्यस्य च गर्हणम् । निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिन्तयत्
nandīśvara uvāca itthaṁ vilapitaṁ tasya svavīryasya ca garhaṇam niśamya nṛpatiḥ śokādātmanyevamacintayat
नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार उसका विलाप और अपने पराक्रम की यह निंदा सुनकर, राजा शोक से अपने मन में इस प्रकार विचार करने लगा।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.27.30)
अहो मे पौरुषं नष्टमद्य दैवविपर्ययात् । अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकं प्राप्तमुत्कटम्
aho me pauruṣaṁ naṣṭamadya daivaviparyayāt adya kīrtiśca me naṣṭā pātakaṁ prāptamutkaṭam
"हाय! आज दैव की विपरीतता से मेरा पौरुष नष्ट हो गया। आज मेरी कीर्ति नष्ट हो गई, मुझे भयंकर पाप प्राप्त हुआ।"
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.27.31)
धर्मः कुलोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः । नूनं मे सम्पदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति
dharmaḥ kulocito naṣṭo mandabhāgyasya durmateḥ nūnaṁ me sampado rājyamāyuṣyaṁ kṣayameṣyati
"मंदभाग्य, दुर्बुद्धि मेरा कुल के अनुरूप धर्म नष्ट हो गया। निश्चय ही अब मेरी संपत्ति, राज्य और आयु का क्षय होगा।"
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.27.32)
अद्य चैनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् । हतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानतिप्रियान्
adya cainaṁ dvijanmānaṁ hatadāraṁ śucārditam hataśokaṁ kariṣyāmi dattvā prāṇānatipriyān
"आज मैं इस ब्राह्मण को, जो पत्नी-वियोग से शोकाकुल है, अपने अत्यंत प्रिय प्राण देकर शोकरहित करूँगा।"
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.27.33)
इति निश्चित्य मनसा स भद्रायुर्नृपोत्तमः । पतित्वा पादयोस्तस्य बभाषे परिसान्त्वयन्
iti niścitya manasā sa bhadrāyurnṛpottamaḥ patitvā pādayostasya babhāṣe parisāntvayan
मन में यह निश्चय करके वह श्रेष्ठ राजा भद्रायु उसके चरणों में गिरकर, उसे सांत्वना देते हुए बोला।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.27.34)
भद्रायुरुवाच । कृपां कृत्वा मयि ब्रह्मन् क्षत्रबन्धौ हतौजसि । शोकन्त्यज महाप्राज्ञ दास्याम्यद्य तु वाञ्छितम्
bhadrāyuruvāca kṛpāṁ kṛtvā mayi brahman kṣatrabandhau hataujasi śokantyaja mahāprājña dāsyāmyadya tu vāñchitam
भद्रायु ने कहा — "हे ब्रह्मन्! मुझ शक्तिहीन क्षत्रिय-बंधु पर कृपा करके, हे महाप्राज्ञ! शोक त्याग दो। आज मैं तुम्हारी इच्छित वस्तु दूँगा।"
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.27.35)
इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदं च कलेवरम् । त्वदधीनमिदं सर्वं किन्तेऽभिलषितं वरम्
idaṁ rājyamiyaṁ rājñī mamedaṁ ca kalevaram tvadadhīnamidaṁ sarvaṁ kinte'bhilaṣitaṁ varam
"यह राज्य, यह रानी और मेरा यह शरीर — यह सब तुम्हारे अधीन है। बताओ, तुम्हें क्या वर चाहिए?"
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.27.36)
ब्राह्मण उवाच । किमादर्शेन चान्धस्य किं गृहेर्भैक्ष्यजीविनः । किं पुस्तकेन मूढस्य निस्त्रीकस्य धनेन किम्
brāhmaṇa uvāca kimādarśena cāndhasya kiṁ gṛherbhaikṣyajīvinaḥ kiṁ pustakena mūḍhasya nistrīkasya dhanena kim
ब्राह्मण ने कहा — "अंधे के लिए दर्पण का क्या काम? भिक्षा पर जीने वाले के लिए घर का क्या काम? मूर्ख के लिए पुस्तक का, स्त्रीहीन के लिए धन का क्या काम?"
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.27.37)
अतोऽहं हतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् । इमान्तवाग्रमहिषीं कामये दीयतामिति
ato'haṁ hatapatnīko bhuktabhogo na karhicit imāntavāgramahiṣīṁ kāmaye dīyatāmiti
"इसलिए मैं, जिसकी पत्नी नष्ट हो गई और जिसने कभी भोग नहीं भोगा, तुम्हारी इस प्रमुख रानी की कामना करता हूँ — यह मुझे दे दो।"
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.27.38)
भद्रायुरुवाच दाता रसान्तवित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् । आत्मदेहस्य कस्यापि कलत्रस्य न कर्हिचित्
bhadrāyuruvāca dātā rasāntavittasya rājyasya gajavājinām ātmadehasya kasyāpi kalatrasya na karhicit
भद्रायु ने कहा — "मनुष्य अपने धन के सार, राज्य, हाथी-घोड़े, यहाँ तक कि अपना शरीर भी दान कर सकता है — किंतु अपनी पत्नी को कभी नहीं।"
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.27.39)
परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् । न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि
paradāropabhogena yatpāpaṁ samupārjitam na tatkṣālayituṁ śakyaṁ prāyaścittaśatairapi
"पराई स्त्री के भोग से जो पाप अर्जित होता है, वह सैकड़ों प्रायश्चित्तों से भी धोया नहीं जा सकता।"
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.27.40)
ब्राह्मण उवाच । आस्तां ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् । तपसा विधमिष्यामि किं पुनः पारदारिकम्
brāhmaṇa uvāca āstāṁ brahmavadhaṁ ghoramapi madyaniṣevaṇam tapasā vidhamiṣyāmi kiṁ punaḥ pāradārikam
ब्राह्मण ने कहा — "ब्रह्महत्या जैसे घोर पाप और मद्यपान को तो जाने दो — मैं तपस्या से उन्हें भी नष्ट कर दूँगा, फिर परस्त्रीगमन की तो बात ही क्या!"
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.27.41)
तस्मात्प्रयच्छ भार्यां स्वामियां कामो न मेऽपरः । अरक्षणाद्भयार्तानां गन्तासि निरयं ध्रुवम्
tasmātprayaccha bhāryāṁ svāmiyāṁ kāmo na me'paraḥ arakṣaṇādbhayārtānāṁ gantāsi nirayaṁ dhruvam
"इसलिए अपनी पत्नी मुझे दे दो, मुझे और कोई इच्छा नहीं। भयार्तों की रक्षा न करने से तुम निश्चय ही नरक में जाओगे।"
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.27.42)
नन्दीश्वर उवाच । इति विप्रगिरा भीतश्चिन्तयामास पार्थिवः । अरक्षणान्महापापं पत्नीदानं ततो वरम्
nandīśvara uvāca iti vipragirā bhītaścintayāmāsa pārthivaḥ arakṣaṇānmahāpāpaṁ patnīdānaṁ tato varam
नन्दीश्वर ने कहा — इन ब्राह्मण के वचनों से भयभीत राजा ने विचार किया — "रक्षा न करना महापाप है; उसकी तुलना में पत्नी-दान श्रेष्ठ है।"
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.27.43)
अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्बिषः । सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च विदिता भवेत्
ataḥ patnīṁ dvijāgryāya dattvā nirmuktakilbiṣaḥ sadyo vahniṁ pravekṣyāmi kīrtiśca viditā bhavet
"अतः द्विजश्रेष्ठ को अपनी पत्नी देकर, पाप से मुक्त होकर, मैं तुरंत अग्नि में प्रवेश करूँगा, जिससे मेरी कीर्ति भी विदित होगी।"
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.27.44)
इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् । तमाहूय द्विजं चक्रे पत्नीदानं सहोदकम्
iti niścitya manasā samujjvālya hutāśanam tamāhūya dvijaṁ cakre patnīdānaṁ sahodakam
मन में यह निश्चय करके, अग्नि प्रज्वलित करके, उस ब्राह्मण को बुलाकर उसने जल सहित पत्नी-दान किया।
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.27.45)
स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः
svayaṁ snātaḥ śucirbhūtvā praṇamya vibudheśvarān tamagniṁ triḥ parikramya śivaṁ dadhyau samāhitaḥ
स्वयं स्नान करके, पवित्र होकर, देवताओं को प्रणाम करके, उस अग्नि की तीन बार परिक्रमा करके, एकाग्रचित्त होकर शिव का ध्यान किया।
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.27.46)
तमथाग्निं पतिष्यन्तं स्वपदासक्तचेतसम् । प्रत्यषेधत विश्वेशः प्रादुर्भूतो द्विजेश्वरः
tamathāgniṁ patiṣyantaṁ svapadāsaktacetasam pratyaṣedhata viśveśaḥ prādurbhūto dvijeśvaraḥ
उस अग्नि में गिरने वाले, अपने चरणों में मन लगाए उस राजा को, विश्वेश्वर द्विजेश्वर प्रकट होकर रोक लिया।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.27.47)
तमीश्वरं पञ्चमुखं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् । प्रलम्बपिङ्गांशुजटाकलापं मध्याह्नसद्भास्करकोटितेजसम्
tamīśvaraṁ pañcamukhaṁ trinetraṁ pinākinaṁ candrakalāvataṁsam pralambapiṅgāṁśujaṭākalāpaṁ madhyāhnasadbhāskarakoṭitejasam
उस पंचमुख, त्रिनेत्र, पिनाकधारी, चन्द्रकला से विभूषित, लंबी पिंगल जटाओं से युक्त, मध्याह्न के करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी ईश्वर को राजा ने अपने सामने देखा।
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.27.48)
मृणालगौरं गजचर्मवाससं गङ्गातरङ्गोक्षितमौलिदेशकम् । नागेन्द्रहारावलिकण्ठभूषणं किरीटकाञ्च्यङ्गदकङ्कणोज्ज्वलम्
mṛṇālagauraṁ gajacarmavāsasaṁ gaṅgātaraṅgokṣitamaulideśakam nāgendrahārāvalikaṇṭhabhūṣaṇaṁ kirīṭakāñcyaṅgadakaṅkaṇojjvalam
मृणाल के समान गौरवर्ण, गजचर्म धारण किए, गंगा की तरंगों से भीगे मस्तक वाले, नागराज की हारावली से सुशोभित कंठ वाले, मुकुट-कटि-अंगद-कंकण से देदीप्यमान।
श्लोक 49 (shiva.shatarudra.27.49)
शूलासिखट्वाङ्गकुठारचर्ममृगाभयाष्टाङ्गपिनाकहस्तम् । वृषोपरिस्थं शितिकण्ठभूषणं प्रोद्भूतमग्रे स नृपो ददर्श
śūlāsikhaṭvāṅgakuṭhāracarmamṛgābhayāṣṭāṅgapinākahastam vṛṣoparisthaṁ śitikaṇṭhabhūṣaṇaṁ prodbhūtamagre sa nṛpo dadarśa
त्रिशूल, खड्ग, खट्वांग, कुठार, ढाल, मृग, अभय-मुद्रा तथा पिनाक धनुष धारण किए अष्टभुज, वृषभ पर विराजमान, नीलकंठ से सुशोभित उस प्रभु को राजा ने अपने सम्मुख प्रकट होते देखा।
श्लोक 50 (shiva.shatarudra.27.50)
ततोऽम्बराद् द्रुतं पेतुर्दिव्याः कुसुमवृष्टयः । प्रणेदुर्देवतूर्य्याणि देव्यश्च ननृतुर्जगुः
tato'mbarād drutaṁ peturdivyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ praṇedurdevatūryyāṇi devyaśca nanṛturjaguḥ
तब आकाश से शीघ्र ही दिव्य पुष्पों की वर्षा होने लगी, देवताओं के तूर्य बज उठे, और देवियाँ नाचने-गाने लगीं।
श्लोक 51 (shiva.shatarudra.27.51)
तत्राजग्मुः स्तूयमाना हरिर्ब्रह्मा तथासुराः । इन्द्रादयो नारदाद्या मुनयश्चापरेऽपि च
tatrājagmuḥ stūyamānā harirbrahmā tathāsurāḥ indrādayo nāradādyā munayaścāpare'pi ca
वहाँ स्तुति करते हुए हरि, ब्रह्मा तथा असुर, इन्द्र आदि, नारद आदि मुनि तथा अन्य भी आ पहुँचे।
श्लोक 52 (shiva.shatarudra.27.52)
तदोत्सवो महानासीत्तत्र भक्तिप्रवर्धनः । सति पश्यति भूपाले भक्तिनम्रीकृताञ्जलौ
tadotsavo mahānāsīttatra bhaktipravardhanaḥ sati paśyati bhūpāle bhaktinamrīkṛtāñjalau
वहाँ भक्ति को बढ़ाने वाला महान उत्सव हुआ, जब राजा भक्ति से नत होकर हाथ जोड़े यह सब देख रहा था।
श्लोक 53 (shiva.shatarudra.27.53)
तद्दर्शनानन्दविजृम्भिताशयः प्रवृद्धबाष्पाम्बुविलिप्तगात्रः । प्रहृष्टरोमा स हि गद्गदाक्षरस्तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृताञ्जलिः
taddarśanānandavijṛmbhitāśayaḥ pravṛddhabāṣpāmbuviliptagātraḥ prahṛṣṭaromā sa hi gadgadākṣarastuṣṭāva gīrbhirmukulīkṛtāñjaliḥ
उस दर्शन के आनंद से विस्तारित हृदय, प्रवाहित अश्रुजल से भीगे शरीर, रोमांचित तथा गद्गद वाणी से, हाथों को कली की भाँति जोड़े हुए, उसने स्तुति की।
श्लोक 54 (shiva.shatarudra.27.54)
ततस्स भगवान् राज्ञा संस्तुतः परमेश्वरः । प्रसन्नः सह पार्वत्या तमुवाच दयानिधिः
tatassa bhagavān rājñā saṁstutaḥ parameśvaraḥ prasannaḥ saha pārvatyā tamuvāca dayānidhiḥ
तब उस राजा द्वारा स्तुत भगवान परमेश्वर, दयानिधि, पार्वती सहित प्रसन्न होकर उससे बोले।
श्लोक 55 (shiva.shatarudra.27.55)
राजंस्ते परितुष्टोऽहं भक्त्या त्वद्धर्मतोऽधिकम् । वरं ब्रूहि सपत्नीकम्प्रयच्छामि न संशयः
rājaṁste parituṣṭo'haṁ bhaktyā tvaddharmato'dhikam varaṁ brūhi sapatnīkamprayacchāmi na saṁśayaḥ
"हे राजन्! तुम्हारे धर्म से अधिक तुम्हारी भक्ति से मैं संतुष्ट हूँ। पत्नी सहित वर माँगो, मैं निःसंदेह प्रदान करूँगा।"
श्लोक 56 (shiva.shatarudra.27.56)
तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः । व्याघ्रेण या परिग्रस्ता साक्षाद्देवी शिवा हि सा
tava bhāvaparīkṣārthaṁ dvijo bhūtvāhamāgataḥ vyāghreṇa yā parigrastā sākṣāddevī śivā hi sā
"तुम्हारे भाव की परीक्षा लेने के लिए मैं ब्राह्मण बनकर आया था। जो व्याघ्र द्वारा पकड़ी गई थी, वह साक्षात् देवी शिवा (पार्वती) ही थीं।"
श्लोक 57 (shiva.shatarudra.27.57)
व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षत विग्रहः । धीरतान् द्रष्टुकामस्ते पत्नीं याचितवानहम्
vyāghro māyāmayo yaste śarairakṣata vigrahaḥ dhīratān draṣṭukāmaste patnīṁ yācitavānaham
"जिस व्याघ्र को तुम्हारे बाणों ने घायल नहीं किया, वह मायामय था। तुम्हारी धीरता देखने की इच्छा से ही मैंने तुम्हारी पत्नी माँगी थी।"
श्लोक 58 (shiva.shatarudra.27.58)
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यं स भद्रायुर्महीपतिः । पुनः प्रणम्य संस्तूय स्वामिनं नतकोऽब्रवीत्
nandīśvara uvāca ityākarṇya prabhorvākyaṁ sa bhadrāyurmahīpatiḥ punaḥ praṇamya saṁstūya svāminaṁ natako'bravīt
नन्दीश्वर ने कहा — प्रभु के इन वचनों को सुनकर राजा भद्रायु ने पुनः प्रणाम करके, स्तुति करके, नत मस्तक होकर कहा।
श्लोक 59 (shiva.shatarudra.27.59)
भद्रायुरुवाच । एक एव वरो नाथ यद्भवान्परमेश्वरः । भवतापप्रतप्तस्य मम प्रत्यक्षतां गतः
bhadrāyuruvāca eka eva varo nātha yadbhavānparameśvaraḥ bhavatāpaprataptasya mama pratyakṣatāṁ gataḥ
भद्रायु ने कहा — "हे नाथ! यही एक वर पर्याप्त है कि आप, जो परमेश्वर हैं, संसार-ताप से संतप्त मुझे प्रत्यक्ष रूप में प्राप्त हुए।"
श्लोक 60 (shiva.shatarudra.27.60)
यद्ददासि पुनर्नाथ वरं स्वकृपया प्रभो । वृणेऽहं परमं त्वत्तो वरं हि वरदर्षभात्
yaddadāsi punarnātha varaṁ svakṛpayā prabho vṛṇe'haṁ paramaṁ tvatto varaṁ hi varadarṣabhāt
"फिर भी, हे नाथ! यदि आप अपनी कृपा से पुनः वर देते हैं, तो हे वरदाताओं में श्रेष्ठ! मैं आपसे परम वर माँगता हूँ।"
श्लोक 61 (shiva.shatarudra.27.61)
वज्रबाहुः पिता मे हि सपत्नीको महेश्वर । सपत्नीकस्त्वहं नाथ सदा त्वत्पादसेवकः
vajrabāhuḥ pitā me hi sapatnīko maheśvara sapatnīkastvahaṁ nātha sadā tvatpādasevakaḥ
"हे महेश्वर! मेरे पिता वज्रबाहु अपनी पत्नी सहित, और मैं भी अपनी पत्नी सहित, हे नाथ! सदा आपके चरणों का सेवक रहूँ।"
श्लोक 62 (shiva.shatarudra.27.62)
वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रः सनयाभिधः । सर्वानेतान्महेशान सदा त्वं पार्श्वगान्कुरु
vaiśyaḥ padmākaro nāma tatputraḥ sanayābhidhaḥ sarvānetānmaheśāna sadā tvaṁ pārśvagānkuru
"पद्माकर नामक वैश्य और सनय नामक उसका पुत्र — हे महेशान! इन सभी को सदा अपने समीप रखिए।"
श्लोक 63 (shiva.shatarudra.27.63)
नन्दीश्वर उवाच । अथ राज्ञी च तत्पत्नी प्रमत्ता कीर्तिमालिनी । भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम्
nandīśvara uvāca atha rājñī ca tatpatnī pramattā kīrtimālinī bhaktyā prasādya giriśaṁ yayāce varamuttamam
नन्दीश्वर ने कहा — तब उसकी हर्षित पत्नी रानी कीर्तिमालिनी ने भक्तिपूर्वक गिरीश को प्रसन्न करके उत्तम वर माँगा।
श्लोक 64 (shiva.shatarudra.27.64)
राज्ञ्युवाच । चन्द्राङ्गदो मम पिता माता सीमन्तिनी च मे । तयोर्याचे महादेव त्वत्पाश्वे सन्निधिं मुदा
rājñyuvāca candrāṅgado mama pitā mātā sīmantinī ca me tayoryāce mahādeva tvatpāśve sannidhiṁ mudā
रानी ने कहा — "मेरे पिता चन्द्रांगद और मेरी माता सीमन्तिनी हैं। हे महादेव! मैं प्रसन्नतापूर्वक उनके लिए आपके समीप निवास माँगती हूँ।"
श्लोक 65 (shiva.shatarudra.27.65)
नन्दीश्वर उवाच । एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः । तयोः कामवरान्दत्त्वा क्षणादन्तर्हितोऽभवत्
nandīśvara uvāca evamastviti gaurīśaḥ prasanno bhaktavatsalaḥ tayoḥ kāmavarāndattvā kṣaṇādantarhito'bhavat
नन्दीश्वर ने कहा — "ऐसा ही होगा" कहकर भक्तवत्सल, प्रसन्न गौरीश ने उन दोनों को इच्छित वर देकर क्षणभर में अंतर्धान हो गए।
श्लोक 66 (shiva.shatarudra.27.66)
भद्रायुरपि सुप्रीत्या प्रसादं प्राप्य शूलिनः । सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्बहून्
bhadrāyurapi suprītyā prasādaṁ prāpya śūlinaḥ sahitaḥ kīrtimālinyā bubhuje viṣayānbahūn
भद्रायु भी शूलपाणि की कृपा प्राप्त कर, कीर्तिमालिनी सहित परम प्रसन्नतापूर्वक अनेक विषय-सुखों का भोग करने लगा।
श्लोक 67 (shiva.shatarudra.27.67)
कृत्वा वर्षायुतं राज्यमव्याहतपराक्रमः । राज्यं विक्षिप्य तनये जगाम शिवसन्निधिम्
kṛtvā varṣāyutaṁ rājyamavyāhataparākramaḥ rājyaṁ vikṣipya tanaye jagāma śivasannidhim
दस हजार वर्ष तक अबाधित पराक्रम से राज्य करके, वह राज्य अपने पुत्र को सौंपकर शिव के सान्निध्य को प्राप्त हुआ।
श्लोक 68 (shiva.shatarudra.27.68)
चन्द्राङ्गदोऽपि राजेन्द्रो राज्ञी सीमन्तिनी च सा । भक्त्या सम्पूज्य गिरिशं जग्मतुः शाम्भवं पदम्
candrāṅgado'pi rājendro rājñī sīmantinī ca sā bhaktyā sampūjya giriśaṁ jagmatuḥ śāmbhavaṁ padam
राजेन्द्र चन्द्रांगद और रानी सीमन्तिनी भी भक्तिपूर्वक गिरीश की पूजा करके शांभव पद को प्राप्त हुए।
श्लोक 69 (shiva.shatarudra.27.69)
द्विजेश्वरावतारस्ते वर्णितः परमो मया । महेश्वरस्य भद्रायुपरमानन्ददः प्रभो
dvijeśvarāvatāraste varṇitaḥ paramo mayā maheśvarasya bhadrāyuparamānandadaḥ prabho
यह द्विजेश्वर का सर्वोच्च अवतार मैंने तुम्हें सुनाया, जो महेश्वर का, भद्रायु को परम आनंद देने वाला अवतार है।
श्लोक 70 (shiva.shatarudra.27.70)
इदं चरित्रं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्त्तेः । द्विजेशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि शृण्वन्पठन् शम्भुपदं प्रयाति
idaṁ caritraṁ paramaṁ pavitraṁ śivāvatārasya pavitrakīrtteḥ dvijeśasaṁjñasya mahādbhutaṁ hi śṛṇvanpaṭhan śambhupadaṁ prayāti
यह चरित्र परम पवित्र है, शिव के पवित्र कीर्तिमान द्विजेश नामक अवतार का अत्यंत अद्भुत चरित्र है — इसे सुनने और पढ़ने वाला शम्भु के पद को प्राप्त करता है।
श्लोक 71 (shiva.shatarudra.27.71)
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । न श्चोतति स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्
ya idaṁ śṛṇuyānnityaṁ śrāvayedvā samāhitaḥ na ścotati svadharmātsa paratra labhate gatim
जो कोई इसे नित्य सुनता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनाता है, वह अपने धर्म से च्युत नहीं होता तथा परलोक में उत्तम गति प्राप्त करता है।