शतरुद्र संहिता · अध्याय 28
यतिनाथ-हंसावतार एवं नल-दमयन्ती की कथा
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.28.1)
नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । अवतारं परानन्दं यतिनाथाह्वयं मुने
nandīśvara uvāca śṛṇu prājña pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ avatāraṁ parānandaṁ yatināthāhvayaṁ mune
नन्दीश्वर ने कहा — हे प्राज्ञ! अब सुनो, हे मुने, मैं परमात्मा शिव के परमानन्दमय अवतार का वर्णन करता हूँ, जो यतिनाथ नाम से प्रसिद्ध है।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.28.2)
अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः । आहुकश्च तदभ्याशे वसति स्म मुनीश्वर
arbudācalasaṁjñe tu parvate bhillavaṁśajaḥ āhukaśca tadabhyāśe vasati sma munīśvara
हे मुनीश्वर! अर्बुदाचल नामक पर्वत पर, उसकी तलहटी के निकट, भिल्ल जाति में उत्पन्न आहुक नामक पुरुष निवास करता था।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.28.3)
तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता । उभावपि महाशैवावास्तां तौ शिवपूजकौ
tatpatnī hyāhukā nāma babhūva kila suvratā ubhāvapi mahāśaivāvāstāṁ tau śivapūjakau
उसकी पत्नी भी आहुका नाम से विख्यात, उत्तम व्रतों वाली थी। वे दोनों महाशैव, शिव के उपासक थे।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.28.4)
कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा । आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने
kasmiṁścitsamaye bhillaḥ śivabhaktirataḥ sadā āhārārthaṁ svapatnyāśca sudūraṁ sa gato mune
एक बार वह भिल्ल, जो सदा शिवभक्ति में रत रहता था, अपने और अपनी पत्नी के भोजन हेतु बहुत दूर गया।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.28.5)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः । भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ
etasminnantare tatra gehe bhillasya śaṅkaraḥ bhūtvā yativapuḥ sāyaṁ parīkṣārthaṁ samāyayau
इसी बीच शंकर, यति का रूप धारण करके, परीक्षा लेने के लिए संध्या समय उस भिल्ल के घर आए।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.28.6)
तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः । पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः
tasminnavasare tatrājagāma sa gṛhādhipaḥ pūjanaṁ ca yatīśasya cakāra premataḥ sudhīḥ
उसी समय घर का स्वामी वहाँ लौट आया, और बुद्धिमान होकर उसने प्रेमपूर्वक यतिराज की पूजा की।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.28.7)
तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपः स शङ्करः । महालीलातरः प्रीत्या भीतः प्रोवाच दीनगीः
tadbhāvasya parīkṣārthaṁ yatirūpaḥ sa śaṅkaraḥ mahālīlātaraḥ prītyā bhītaḥ provāca dīnagīḥ
उसके भाव की परीक्षा लेने के लिए, महालीलाधर वे शंकर यति-रूप में, प्रेमपूर्वक भय दिखाते हुए दीन वाणी में बोले।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.28.8)
यतिनाथ उवाच । अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि । यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा
yatinātha uvāca adya sthalaṁ nivāsārthaṁ dehi me prātareva hi yāsyāmi sarvathā bhilla svasti syāttava sarvadā
यतिनाथ ने कहा — "मुझे आज रात्रि ठहरने के लिए स्थान दो, हे भिल्ल! मैं प्रातःकाल ही चला जाऊँगा। तुम्हारा सदा कल्याण हो।"
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.28.9)
भिल्ल उवाच । सत्यं प्रोक्तं त्वया स्वामिन् शृणु मद्वचनं च ते । अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथं तव
bhilla uvāca satyaṁ proktaṁ tvayā svāmin śṛṇu madvacanaṁ ca te ati svalpaṁ sthalaṁ me hi syānnivāsaḥ kathaṁ tava
भिल्ल ने कहा — "स्वामी! आपने सत्य कहा, परंतु मेरी भी बात सुनिए — मेरा घर अत्यंत छोटा है, आप यहाँ कैसे ठहर सकते हैं?"
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.28.10)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स यतिस्तेन गमनाय मतिं दधे । तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य वै
nandīśvara uvāca ityuktaḥ sa yatistena gamanāya matiṁ dadhe tāvadbhillyā vacaḥ proktaṁ svāminaṁ saṁvicārya vai
नन्दीश्वर ने कहा — यह सुनकर वह यति जाने का विचार करने लगा; तभी भिल्ल की पत्नी ने विचार कर अपने पति से यह बात कही।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.28.11)
भिल्ल्युवाच । स्वामिन्देहि यतेः स्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् । गृहधर्मं विचार्य त्वमन्यथा धर्मसङ्क्षयः
bhillyuvāca svāmindehi yateḥ sthānaṁ vimukhaṁ kuru mātithim gṛhadharmaṁ vicārya tvamanyathā dharmasaṅkṣayaḥ
भिल्ल की पत्नी ने कहा — "हे स्वामी! यति को स्थान दो, अतिथि को विमुख मत करो। गृहधर्म का विचार करो, अन्यथा धर्म का नाश होगा।"
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.28.12)
स्थीयतां ते गृहाभ्यन्तः सुखेन यतिना सह । अहं बहिः स्थितिं कुर्यामायुधानि बृहन्त्यपि
sthīyatāṁ te gṛhābhyantaḥ sukhena yatinā saha ahaṁ bahiḥ sthitiṁ kuryāmāyudhāni bṛhantyapi
"तुम यति के साथ घर के भीतर सुखपूर्वक रहो; मैं अपने बड़े शस्त्रों सहित बाहर रहूँगी।"
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.28.13)
नन्दीश्वर उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् । स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्
nandīśvara uvāca tasyāstadvacanaṁ śrutvā bhillyā dharmānvitaṁ śivam svapatnyā manasā tena bhillena ca vicāritam
नन्दीश्वर ने कहा — पत्नी के इन धर्मयुक्त शिव-संबंधी वचनों को सुनकर, भिल्ल ने अपनी पत्नी के साथ मन में विचार किया।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.28.14)
स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया गृहे । यतेरन्यत्र गमनमधर्मकरमात्मनः
striyaṁ bahiśca niṣkāsya kathaṁ stheyaṁ mayā gṛhe yateranyatra gamanamadharmakaramātmanaḥ
"स्त्री को बाहर निकालकर मैं घर के भीतर कैसे रहूँ? किंतु यति को अन्यत्र भेजना भी मेरे लिए अधर्म ही होगा।"
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.28.15)
द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः । यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद् बहिः
dvayamapyucitaṁ naiva sarvathā gṛhamedhinaḥ yadbhāvi tadbhavedeva mayā stheyaṁ gṛhād bahiḥ
"गृहस्थ के लिए दोनों में से कोई भी उचित नहीं। जो होना है वही होगा — मैं स्वयं घर के बाहर रहूँगा।"
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.28.16)
इत्याग्रहं तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाप्य तौ मुदा । स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद् गृहाद् बहिः
ityāgrahaṁ tadā kṛtvā gṛhāntaḥ sthāpya tau mudā svāyudhāni ca saṁsthāpya bhillo'tiṣṭhad gṛhād bahiḥ
यह आग्रह करके भिल्ल ने प्रसन्नतापूर्वक उन दोनों को घर के भीतर बिठाकर, अपने शस्त्र लेकर स्वयं घर के बाहर रहा।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.28.17)
रात्रौ तं पशवः क्रूराः हिंसकाः समपीडयन् । तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा
rātrau taṁ paśavaḥ krūrāḥ hiṁsakāḥ samapīḍayan tenāpi ca yathāśakti kṛto yatno mahāṁstadā
रात्रि में हिंसक क्रूर पशुओं ने उसे पीड़ित किया; उसने भी यथाशक्ति महान प्रयत्न किया।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.28.18)
एवं यत्नं प्रकुर्वाणः स भिल्लो बलवानपि । प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः
evaṁ yatnaṁ prakurvāṇaḥ sa bhillo balavānapi prārabdhātpreritairhiṁsrairbalādāsīcca bhakṣitaḥ
इस प्रकार प्रयत्न करते हुए भी वह बलवान भिल्ल, प्रारब्ध से प्रेरित हिंसक पशुओं द्वारा बलपूर्वक खा लिया गया।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.28.19)
प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् । भिल्लं वनेचरं तं वै दुःखितोऽभूदतीव हि
prātarutthāya sa yatirdṛṣṭvā hiṁsraiśca bhakṣitam bhillaṁ vanecaraṁ taṁ vai duḥkhito'bhūdatīva hi
प्रातःकाल उठकर उस यति ने हिंसक पशुओं द्वारा खाए गए उस वनवासी भिल्ल को देखा और अत्यंत दुःखी हुआ।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.28.20)
दुखितं तं यतिं दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि । धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्
dukhitaṁ taṁ yatiṁ dṛṣṭvā bhillī sā duḥkhitāpi hi dhairyātsvaduḥkhaṁ saṁhṛtya vacanaṁ cedamabravīt
दुःखी यति को देखकर वह भिल्लिनी, स्वयं दुःखी होते हुए भी, धैर्यपूर्वक अपने दुःख को संयत करके यह वचन बोली।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.28.21)
भिल्ल्युवाच । किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना । धन्योऽयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः
bhillyuvāca kimarthaṁ kriyate duḥkhaṁ bhadraṁ jātaṁ yate'dhunā dhanyo'yaṁ kṛtakṛtyaśca yajjāto mṛtyurīdṛśaḥ
भिल्लिनी ने कहा — "हे यति! अब दुःख क्यों करते हो? यह तो अच्छा ही हुआ। धन्य है यह, कृतकृत्य है यह, जिसकी मृत्यु ऐसे हुई।"
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.28.22)
अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते । चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः
ahaṁ cainaṁ gamiṣyāmi bhasma bhūtvānale yate citāṁ kāraya suprītyā strīṇāṁ dharmaḥ sanātanaḥ
"हे यति! मैं भी अग्नि में भस्म होकर इसके पास जाऊँगी। प्रसन्नतापूर्वक चिता तैयार कीजिए — यह स्त्रियों का सनातन धर्म है।"
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.28.23)
इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः । चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः
iti tadvacanaṁ śrutvā hitaṁ matvā svayaṁ yatiḥ citāṁ vyaracayatsā hi praviveśa svadharmataḥ
यह वचन सुनकर, उसके हित में मानकर, स्वयं यति ने चिता तैयार की, और वह अपने धर्म के अनुसार उसमें प्रविष्ट हुई।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.28.24)
एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः । धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्
etasminnantare sākṣātpuraḥ prādurabhūcchivaḥ dhanye dhanye iti prītyā praśaṁsastāṁ haro'bravīt
इसी बीच साक्षात् शिव उसके सामने प्रकट हुए और "धन्य हो, धन्य हो" कहकर प्रेमपूर्वक उसकी प्रशंसा करते हुए हर बोले।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.28.25)
हर उवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि त्वदाचरणतोऽनघे । तवादेयं न वै किञ्चिद् वश्योऽहं ते विशेषतः
hara uvāca varaṁ brūhi prasanno'smi tvadācaraṇato'naghe tavādeyaṁ na vai kiñcid vaśyo'haṁ te viśeṣataḥ
हर ने कहा — "हे निष्पाप! तुम्हारे आचरण से मैं प्रसन्न हूँ, वर माँगो। तुम्हें देने योग्य कुछ भी शेष नहीं, मैं विशेष रूप से तुम्हारे वश में हूँ।"
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.28.26)
नन्दीश्वर उवाच । तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् । सुखं प्राप्तं विशेषेण न किञ्चित्स्मरणं ययौ
nandīśvara uvāca tacchutvā śambhuvacanaṁ paramānandadāyakam sukhaṁ prāptaṁ viśeṣeṇa na kiñcitsmaraṇaṁ yayau
नन्दीश्वर ने कहा — शंभु के परमानंददायक वचन सुनकर, उसे विशेष सुख प्राप्त हुआ, उसे कुछ भी स्मरण न रहा।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.28.27)
तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् । उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति तां प्रभुः
tasyāstadgatimālakṣya suprasanno haro'bhavat uvāca ca punaḥ śambhurvaraṁ brūhīti tāṁ prabhuḥ
उसकी वह अवस्था देखकर हर अत्यंत प्रसन्न हुए, और प्रभु शंभु ने पुनः उससे कहा — "वर माँगो।"
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.28.28)
शिव उवाच । अयं यतिश्च मद्रूपो हंसरूपो भविष्यति । परजन्मनि वां प्रीत्या संयोगं कारयिष्यति
śiva uvāca ayaṁ yatiśca madrūpo haṁsarūpo bhaviṣyati parajanmani vāṁ prītyā saṁyogaṁ kārayiṣyati
शिव ने कहा — "यह यति, जो मेरा ही रूप है, हंस-रूप धारण करेगा; अगले जन्म में वह प्रेमपूर्वक तुम दोनों का मिलन कराएगा।"
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.28.29)
भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे । महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः
bhillaśca vīrasenasya naiṣadhe nagare vare mahānputro nalo nāma bhaviṣyati na saṁśayaḥ
"यह भिल्ल निःसंदेह वीरसेन का महान पुत्र, नल नाम से, श्रेष्ठ निषध नगरी में उत्पन्न होगा।"
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.28.30)
त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे । दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता
tvaṁ sutā bhīmarājasya vaidarbhe nagare'naghe damayantī ca vikhyātā bhaviṣyasi guṇānvitā
"हे निष्पाप! तुम विदर्भ नगरी में राजा भीम की पुत्री, गुणवती दमयंती नाम से विख्यात होओगी।"
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.28.31)
युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् । भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रैर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्
yuvāṁ cobhau militvā ca rājabhogaṁ suvistaram bhuktvā muktiṁ ca yogīndrairlapsyethe durlabhāṁ dhruvam
"तुम दोनों मिलकर विस्तृत राजभोग भोगकर, योगीन्द्रों को भी दुर्लभ मुक्ति निश्चय ही प्राप्त करोगे।"
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.28.32)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा । तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः
nandīśvara uvāca ityuktvā ca svayaṁ śambhurliṅgarūpo'bhavattadā tasmānna calito dharmādacaleśa iti smṛtaḥ
नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर स्वयं शंभु वहीं लिंग-रूप में स्थित हो गए; धर्म से कभी विचलित न होने के कारण वे 'अचलेश' नाम से स्मरण किए जाते हैं।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.28.33)
स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् । नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः
sa bhilla āhukaścāpi vīrasenasuto'bhavat naiṣadhe nagare tāta nalanāmā mahānṛpaḥ
वह भिल्ल आहुक ही, हे तात! निषध नगरी में वीरसेन का पुत्र नल नामक महाराजा हुआ।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.28.34)
आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाभवत् । वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता
āhukā sā mahābhillī bhīmasya tanayābhavat vaidarbhe nagare rājño damayantīti viśrutā
वह महाभिल्लिनी आहुका, विदर्भ नगरी में राजा भीम की पुत्री, दमयंती नाम से विख्यात हुई।
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.28.35)
यतिनाथाह्वयः सोऽपि हंसरूपोऽभवच्छिवः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै
yatināthāhvayaḥ so'pi haṁsarūpo'bhavacchivaḥ vivāhaṁ kārayāmāsa damayantyā nalena vai
यतिनाथ नामक वे शिव भी हंस-रूप धारण करके नल और दमयंती का विवाह संपन्न कराया।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.28.36)
पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शङ्करः । हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः
pūrvasatkārarūpeṇa mahāpuṇyena śaṅkaraḥ haṁsarūpaṁ vidhāyaiva tābhyāṁ sukhamadātprabhuḥ
पूर्व के आतिथ्य-सत्कार के प्रतिफल तथा महापुण्य के कारण, शंकर ने हंस-रूप धारणकर उन दोनों को सुख प्रदान किया।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.28.37)
शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः । दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः
śivo haṁsāvatāro hi nānāvārtāvicakṣaṇaḥ damayantyā nalasyāpi paramānandadāyakaḥ
शिव का यह हंसावतार अनेक विषयों में निपुण, दमयंती और नल दोनों को परमानंद देने वाला था।
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.28.38)
इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः । यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि
idaṁ caritaṁ paramaṁ pavitraṁ śivāvatārasya pavitrakīrteḥ yatīśasaṁjñasya mahādbhutaṁ hi haṁsāhvayasyāpi vimuktidaṁ hi
यह चरित्र परम पवित्र है, शिव के पवित्र कीर्तिमान यतीश नामक तथा हंस नामक अवतार का यह अत्यंत अद्भुत, मुक्तिदायक चरित्र है।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.28.39)
यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्
yatīśabrahmahaṁsākhyāvatāracaritaṁ śubham śṛṇuyācchrāvayedyo hi sa labheta parāṁ gatim
यति-ईश-ब्रह्महंस नामक इस शुभ अवतार-चरित्र को जो सुनता या सुनाता है, वह परम गति को प्राप्त करता है।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.28.40)
इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्
idamākhyānamanaghaṁ sarvakāmaphalapradam svargyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ bhaktivardhanamuttamam
यह निष्पाप आख्यान समस्त कामनाओं का फल देने वाला, स्वर्ग देने वाला, यशस्वी, आयुवर्धक तथा भक्ति बढ़ाने वाला उत्तम है।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.28.41)
श्रुत्वैतच्चरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्
śrutvaitaccaritaṁ śambhoryatihaṁsasvarūpayoḥ iha sarvasukhaṁ bhuktvā so'nte śivapuraṁ vrajet
शंभु के यति और हंस-स्वरूप इस चरित्र को सुनकर, मनुष्य इस लोक में सब सुख भोगकर अंत में शिवपुर को प्राप्त होता है।