Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 29

कृष्णदर्शन अवतार एवं नभग की कथा

अध्याय 28अध्याय-सूचीअध्याय 30

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.29.1)

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार शम्भोस्त्ववतारं परमं शृणु । नभगज्ञानदं कृष्णदर्शनाह्वयमुत्तमम्

nandīśvara uvāca sanatkumāra śambhostvavatāraṁ paramaṁ śṛṇu nabhagajñānadaṁ kṛṣṇadarśanāhvayamuttamam

नन्दीश्वर ने कहा — हे सनत्कुमार! शंभु के परम अवतार को सुनो, जो नभग को ज्ञान देने वाला, कृष्णदर्शन नाम से उत्तम अवतार है।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.29.2)

इक्ष्वाकुप्रमुखा आसन् श्राद्धदेवसुताश्च ये । नभगस्तत्र नवमो नाभागस्तत्सुतः स्मृतः

ikṣvākupramukhā āsan śrāddhadevasutāśca ye nabhagastatra navamo nābhāgastatsutaḥ smṛtaḥ

इक्ष्वाकु आदि श्राद्धदेव (मनु) के पुत्र थे; उनमें नभग नौवें थे, जिनके पुत्र भी नाभाग नाम से स्मरण किए जाते हैं।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.29.3)

अम्बरीषः सुतस्तस्य विष्णुभक्तो बभूव सः । यस्योपरि प्रसन्नोऽभूद्दुर्वासा ब्रह्मभक्तितः

ambarīṣaḥ sutastasya viṣṇubhakto babhūva saḥ yasyopari prasanno'bhūddurvāsā brahmabhaktitaḥ

उसका पुत्र अम्बरीष विष्णुभक्त हुआ, जिस पर दुर्वासा भी ब्रह्म-भक्ति के कारण प्रसन्न हुए थे।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.29.4)

पितामहोऽम्बरीषस्य नभगो यः प्रकीर्तितः । तच्चरितं शृणु मुने यस्मै ज्ञानमदाच्छिवः

pitāmaho'mbarīṣasya nabhago yaḥ prakīrtitaḥ taccaritaṁ śṛṇu mune yasmai jñānamadācchivaḥ

अम्बरीष के पितामह जो नभग नाम से प्रसिद्ध हैं, हे मुने! उनका वह चरित्र सुनो, जिन्हें शिव ने ज्ञान प्रदान किया था।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.29.5)

नभगो मनुपुत्रस्तु पठनार्थं सुबुद्धिमान् । चक्रे गुरुकुले वासं बहुकालं जितेन्द्रियः

nabhago manuputrastu paṭhanārthaṁ subuddhimān cakre gurukule vāsaṁ bahukālaṁ jitendriyaḥ

मनु-पुत्र नभग, अत्यंत बुद्धिमान और जितेन्द्रिय, अध्ययन के लिए गुरुकुल में बहुत काल तक निवास करते रहे।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.29.6)

एतस्मिन्समये ते वै इक्ष्वाकुप्रमुखाः सुताः । तस्मै भागमकल्प्यैव भेजुर्भागान्निजान्क्रमात्

etasminsamaye te vai ikṣvākupramukhāḥ sutāḥ tasmai bhāgamakalpyaiva bhejurbhāgānnijānkramāt

इसी बीच इक्ष्वाकु आदि उसके भाइयों ने उसके लिए कोई भाग निश्चित किए बिना ही, अपने-अपने भाग क्रमशः बाँट लिए।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.29.7)

स्वं स्वं भागं गृहीत्वा ते बुभुजू राज्यमुत्तमम् । अविषादं महाभागाः पित्रादेशात्सुबुद्धयः

svaṁ svaṁ bhāgaṁ gṛhītvā te bubhujū rājyamuttamam aviṣādaṁ mahābhāgāḥ pitrādeśātsubuddhayaḥ

अपना-अपना भाग लेकर वे महाभाग्यशाली, बुद्धिमान भाई पिता की आज्ञा से बिना किसी खेद के उत्तम राज्य भोगने लगे।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.29.8)

स पश्चादागतस्तत्र ब्रह्मचारी गुरुस्थलात् । नभगोऽधीत्य सर्वाश्च साङ्गोपाङ्गाः श्रुतीः क्रमात्

sa paścādāgatastatra brahmacārī gurusthalāt nabhago'dhītya sarvāśca sāṅgopāṅgāḥ śrutīḥ kramāt

इसके पश्चात् ब्रह्मचारी नभग, गुरु-स्थान से समस्त वेदों को अंगों-उपांगों सहित क्रमशः पढ़कर वहाँ लौट आए।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.29.9)

भ्रातृन्विलोक्य नभगो विभक्तान्सकलान्निजान् । दायार्थी प्राह तान्स्नेहादिक्ष्वाकुप्रमुखान्मुने

bhrātṛnvilokya nabhago vibhaktānsakalānnijān dāyārthī prāha tānsnehādikṣvākupramukhānmune

हे मुने! अपने सभी भाइयों को इक्ष्वाकु आदि सहित संपत्ति बाँटी हुई देखकर, नभग ने अपना भाग माँगते हुए स्नेहपूर्वक उनसे कहा।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.29.10)

नभग उवाच । भ्रातरोऽभक्तकं मह्यं दायं कृत्वा यथातथम् । सर्वे विभक्ताः सुप्रीत्या स्वदायार्थागताय च

nabhaga uvāca bhrātaro'bhaktakaṁ mahyaṁ dāyaṁ kṛtvā yathātatham sarve vibhaktāḥ suprītyā svadāyārthāgatāya ca

नभग ने कहा — "हे भाइयो! मुझे भाग दिए बिना ही तुम सबने प्रसन्नतापूर्वक बँटवारा कर लिया, जबकि मैं अपने भाग के लिए आया हूँ।"

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.29.11)

तदा विस्मृतमस्माभिरिदानीं पितरं तव । विभजामो वयं भागं तं गृहाण न संशयः

tadā vismṛtamasmābhiridānīṁ pitaraṁ tava vibhajāmo vayaṁ bhāgaṁ taṁ gṛhāṇa na saṁśayaḥ

"तब हमने वास्तव में तुम्हें भुला दिया था। अब हम तुम्हारे लिए पिता का भाग बाँटते हैं — उसे ग्रहण करो, इसमें कोई संशय नहीं।"

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.29.12)

तच्छुत्वा भ्रातृवचनं नभगः परविस्मृतः । तदोपकण्ठमागत्य पितरं समभाषत

tacchutvā bhrātṛvacanaṁ nabhagaḥ paravismṛtaḥ tadopakaṇṭhamāgatya pitaraṁ samabhāṣata

भाइयों के इस वचन को सुनकर, स्वयं को उनके द्वारा भुलाया गया मानकर, नभग तब अपने पिता के पास जाकर बोले।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.29.13)

नभग उवाच । हे तात भ्रातरः सर्वे त्यक्त्वा मां न्यभजंश्च ते । पठनार्थं गतश्चाहं ब्रह्मचारी गुरोः कुले

nabhaga uvāca he tāta bhrātaraḥ sarve tyaktvā māṁ nyabhajaṁśca te paṭhanārthaṁ gataścāhaṁ brahmacārī guroḥ kule

नभग ने कहा — "हे तात! मुझे छोड़कर मेरे सभी भाइयों ने आपस में बँटवारा कर लिया, जबकि मैं अध्ययन के लिए ब्रह्मचारी बनकर गुरु के घर गया था।"

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.29.14)

तत आगत्य मे पृष्टा दायदानार्थमादरात् । ते त्वामूचुर्विभागं मे तदर्थमहमागतः

tata āgatya me pṛṣṭā dāyadānārthamādarāt te tvāmūcurvibhāgaṁ me tadarthamahamāgataḥ

"लौटकर मैंने आदरपूर्वक अपने भाग के लिए उनसे पूछा; उन्होंने कहा कि आपसे मेरा हिस्सा माँगूँ — इसीलिए मैं आया हूँ।"

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.29.15)

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य पिता तं प्राह विस्मितः । आश्वास्य श्राद्धदेवः स सत्यधर्मरतं मुने

nandīśvara uvāca tadākarṇya vacastasya pitā taṁ prāha vismitaḥ āśvāsya śrāddhadevaḥ sa satyadharmarataṁ mune

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुने! उसके वचन सुनकर विस्मित पिता श्राद्धदेव ने सत्य-धर्म में रत उस पुत्र को सांत्वना देते हुए कहा।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.29.16)

मनुरुवाच । तदुक्तं मादृथास्तात प्रतारणकरं हि तत् । न ह्यहं परमं दायं सर्वथा भोगसाधनम्

manuruvāca taduktaṁ mādṛthāstāta pratāraṇakaraṁ hi tat na hyahaṁ paramaṁ dāyaṁ sarvathā bhogasādhanam

मनु ने कहा — "हे तात! ऐसा मत कहो; उन्होंने जो कहा वह छलपूर्ण था। मेरे पास ऐसी कोई परम संपत्ति शेष नहीं जो तुम्हारे भोग का साधन बन सके।"

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.29.17)

तथापि दायभावेन दत्तोऽहं तैः प्रतारिभिः । तव वै जीवनोपायं वदामि शृणु तत्त्वतः

tathāpi dāyabhāvena datto'haṁ taiḥ pratāribhiḥ tava vai jīvanopāyaṁ vadāmi śṛṇu tattvataḥ

"फिर भी उन छलियों ने भाग के रूप में मुझे तुम्हें दिया है। अतः मैं तुम्हारी जीविका का उपाय तत्त्वतः बताता हूँ, सुनो।"

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.29.18)

सत्रमाङ्गिरसा विप्राः कुर्वन्त्यद्य सुमेधसः । तत्र कर्मणि मुह्यन्ति षष्ठं षष्ठमहः प्रति

satramāṅgirasā viprāḥ kurvantyadya sumedhasaḥ tatra karmaṇi muhyanti ṣaṣṭhaṁ ṣaṣṭhamahaḥ prati

"आज बुद्धिमान आंगिरस ब्राह्मण एक यज्ञ-सत्र कर रहे हैं; उस कर्म में वे प्रत्येक छठे दिन भ्रमित हो जाते हैं।"

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.29.19)

तत्र त्वं गच्छ नभग तान् सुशंस महाकवे । सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि सत्रं शुद्धं हि तद्भवेत्

tatra tvaṁ gaccha nabhaga tān suśaṁsa mahākave sūkte dve vaiśvadeve hi satraṁ śuddhaṁ hi tadbhavet

"हे नभग! हे महाकवि! तुम वहाँ जाओ और उन्हें भली भाँति सुनाओ; दो वैश्वदेव सूक्तों से वह सत्र शुद्ध हो जाएगा।"

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.29.20)

तत्कर्मणि समाप्ते हि स्वर्यान्तो ब्राह्मणाश्च ते । धनं दास्यन्ति ते तुष्टाः स्वसत्रपरिशेषितम्

tatkarmaṇi samāpte hi svaryānto brāhmaṇāśca te dhanaṁ dāsyanti te tuṣṭāḥ svasatrapariśeṣitam

"उस कर्म के समाप्त होने पर, स्वर्ग जाने वाले वे ब्राह्मण प्रसन्न होकर अपने सत्र से शेष बचा हुआ धन तुम्हें देंगे।"

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.29.21)

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं नभगः सत्यसारवान् । जगाम तत्र सुप्रीत्या यत्र तत्सत्रमुत्तमम्

nandīśvara uvāca tadākarṇya piturvākyaṁ nabhagaḥ satyasāravān jagāma tatra suprītyā yatra tatsatramuttamam

नन्दीश्वर ने कहा — पिता के वचन सुनकर सत्यनिष्ठ नभग प्रसन्नतापूर्वक वहाँ गए, जहाँ वह उत्तम यज्ञ-सत्र हो रहा था।

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.29.22)

तदाहः कर्मणि मुने सत्रे तस्मिन्स मानवः । सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि प्रोवाच स्पष्टतः सुधीः

tadāhaḥ karmaṇi mune satre tasminsa mānavaḥ sūkte dve vaiśvadeve hi provāca spaṣṭataḥ sudhīḥ

हे मुने! उस दिन के कर्म में, उस सत्र में, बुद्धिमान मनु-पुत्र ने स्पष्ट रूप से दो वैश्वदेव सूक्त सुनाए।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.29.23)

समाप्ते कर्मणि ततो विप्रा आङ्गिरसाश्च ते । तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं स्वं स्वं सत्रावशेषितम्

samāpte karmaṇi tato viprā āṅgirasāśca te tasmai dattvā yayuḥ svargaṁ svaṁ svaṁ satrāvaśeṣitam

कर्म समाप्त होने पर वे आंगिरस ब्राह्मण अपने-अपने सत्र से शेष बचा हुआ धन उसे देकर स्वर्ग को चले गए।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.29.24)

तत्तदा स्वीकरिष्यन्तं सुसत्रपरिशेषितम् । विज्ञाय गिरिशः सद्य आविर्भूतः सदूतिकृत्

tattadā svīkariṣyantaṁ susatrapariśeṣitam vijñāya giriśaḥ sadya āvirbhūtaḥ sadūtikṛt

उस सत्र-शेष धन को ग्रहण करने ही वाले उस नभग को जानकर गिरीश तत्क्षण वहाँ दूत के समान प्रकट हुए।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.29.25)

सर्वाङ्गसुन्दरः श्रीमान्पुरुषः कृष्णदर्शनः । भावं समीक्षितुं भागं दातुं ज्ञानं परं च तत्

sarvāṅgasundaraḥ śrīmānpuruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ bhāvaṁ samīkṣituṁ bhāgaṁ dātuṁ jñānaṁ paraṁ ca tat

सर्वांग-सुंदर, श्रीमान, श्याम-वर्ण वाले वे पुरुष — नभग के भाव को परखने, उसे भाग देने तथा उसे परम ज्ञान प्रदान करने के लिए वहाँ आए।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.29.26)

अथो स शङ्करः शम्भुः परीक्षाकर ईश्वरः । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य नभगं तं हि मानवम्

atho sa śaṅkaraḥ śambhuḥ parīkṣākara īśvaraḥ uvācottarato'bhyetya nabhagaṁ taṁ hi mānavam

तब परीक्षा लेने वाले वे ईश्वर शंकर शंभु, उत्तर दिशा से आकर उस मनु-पुत्र नभग से बोले।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.29.27)

ईश्वर उवाच । कस्त्वं गृह्णासि पुरुष ममेदं वास्तुकं वसु । प्रेषितः केन तत्सर्वं सत्यं वद ममाग्रतः

īśvara uvāca kastvaṁ gṛhṇāsi puruṣa mamedaṁ vāstukaṁ vasu preṣitaḥ kena tatsarvaṁ satyaṁ vada mamāgrataḥ

ईश्वर ने कहा — "हे पुरुष! तुम कौन हो जो मेरा यह यज्ञ-संबंधी धन ले रहे हो? किसने तुम्हें भेजा? सब कुछ मेरे सामने सत्य-सत्य बताओ।"

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.29.28)

नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तात मानवो नभगः कविः । प्रत्युवाच विनीतात्मा पुरुषं कृष्णदर्शनम्

nandīśvara uvāca tacchrutvā tadvacastāta mānavo nabhagaḥ kaviḥ pratyuvāca vinītātmā puruṣaṁ kṛṣṇadarśanam

नन्दीश्वर ने कहा — हे तात! यह सुनकर वह बुद्धिमान मनु-पुत्र नभग विनम्रतापूर्वक उस श्याम-वर्ण पुरुष को उत्तर देने लगा।

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.29.29)

नभग उवाच । ममेदमृषिभिर्दत्तं वसु यज्ञगतं खलु । कथं वारयसे मां त्वं गृह्णतं कृष्णदर्शन

nabhaga uvāca mamedamṛṣibhirdattaṁ vasu yajñagataṁ khalu kathaṁ vārayase māṁ tvaṁ gṛhṇataṁ kṛṣṇadarśana

नभग ने कहा — "यज्ञ से प्राप्त यह धन ऋषियों ने मुझे दिया है। हे कृष्णदर्शन! तुम मुझे इसे लेने से क्यों रोकते हो?"

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.29.30)

नन्दीश्वर उवाच । आकर्ण्य नाभगं वाक्यमिदं सत्यमुदीरितम् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पुरुषः कृष्णदर्शनः

nandīśvara uvāca ākarṇya nābhagaṁ vākyamidaṁ satyamudīritam pratyuvāca prasannātmā puruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ

नन्दीश्वर ने कहा — नभग के इस सत्य वचन को सुनकर, प्रसन्नचित्त श्याम-वर्ण पुरुष ने उसे उत्तर दिया।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.29.31)

कृष्णदर्शन उवाच । विवादेऽस्मिन्हि नौ तात प्रमाणं जनकस्तव । याहि तं पृच्छ स ब्रूयात्तत्प्रमाणं तु सत्यतः

kṛṣṇadarśana uvāca vivāde'sminhi nau tāta pramāṇaṁ janakastava yāhi taṁ pṛccha sa brūyāttatpramāṇaṁ tu satyataḥ

कृष्णदर्शन ने कहा — "हे तात! इस विवाद में हम दोनों के लिए तुम्हारे पिता ही प्रमाण हैं। जाओ, उनसे पूछो; वे ही सच्चाई से इसका निर्णय बताएँगे।"

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.29.32)

नन्दीश्वर उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य नभगो मानवः कविः । आगच्छत्पितरं प्रीत्या तदुक्तं पृष्टवान्मुने

nandīśvara uvāca tadākarṇya vacastasya nabhago mānavaḥ kaviḥ āgacchatpitaraṁ prītyā taduktaṁ pṛṣṭavānmune

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुने! उसके वचन सुनकर बुद्धिमान नभग प्रसन्नतापूर्वक अपने पिता के पास आया और उनसे यह पूछा।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.29.33)

पुत्रोदितं समाकर्ण्य श्राद्धदेवः स वै मनुः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्राप्तस्मृतिरुवाच तम्

putroditaṁ samākarṇya śrāddhadevaḥ sa vai manuḥ smṛtvā śivapadāmbhojaṁ prāptasmṛtiruvāca tam

पुत्र की बात सुनकर वे मनु श्राद्धदेव, शिव के चरण-कमलों का स्मरण करके, स्मृति को प्राप्त कर उससे बोले।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.29.34)

मनुरुवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं स देवः पुरुषः शिवः । तस्यैव सकलं वस्तु यज्ञप्राप्तं विशेषतः

manuruvāca he tāta śṛṇu madvākyaṁ sa devaḥ puruṣaḥ śivaḥ tasyaiva sakalaṁ vastu yajñaprāptaṁ viśeṣataḥ

मनु ने कहा — "हे तात! मेरी बात सुनो — वे देव पुरुष साक्षात् शिव ही हैं। यज्ञ से प्राप्त सभी वस्तु विशेष रूप से उन्हीं की है।"

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.29.35)

अध्वरोर्वरितं वस्तु रुद्रभागः प्रकीर्तितः । इत्यपि प्राज्ञवादो हि क्वचिज्जातस्तदिच्छया

adhvarorvaritaṁ vastu rudrabhāgaḥ prakīrtitaḥ ityapi prājñavādo hi kvacijjātastadicchayā

"यज्ञ से बचा हुआ पदार्थ रुद्र का भाग कहलाता है — यह भी बुद्धिमानों का कथन है, जो कहीं-कहीं उन्हीं की इच्छा से प्रचलित हुआ है।"

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.29.36)

स देव ईश्वरः सर्वं वस्त्वर्हति न संशयः । यज्ञावशिष्टं किमुत परे तस्येच्छया विभोः

sa deva īśvaraḥ sarvaṁ vastvarhati na saṁśayaḥ yajñāvaśiṣṭaṁ kimuta pare tasyecchayā vibhoḥ

"वे देव ईश्वर निःसंदेह सब वस्तुओं के अधिकारी हैं; यज्ञ-शेष की तो बात ही क्या, अन्य सब कुछ भी उन्हीं प्रभु की इच्छा से है।"

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.29.37)

अनुग्रहार्थमायातस्तव तद्रूपतः प्रभुः । तत्र त्वं गच्छ नभग प्रसन्नं कुरु सत्यतः

anugrahārthamāyātastava tadrūpataḥ prabhuḥ tatra tvaṁ gaccha nabhaga prasannaṁ kuru satyataḥ

"वे प्रभु तुम्हारे अनुग्रह के लिए ही उस रूप में आए हैं। हे नभग! वहाँ जाओ और सच्चे मन से उन्हें प्रसन्न करो।"

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.29.38)

क्षमापय स्वापराधं सुप्रणम्य स्तुतिं कुरु । सर्वप्रभुः स एवेशो यज्ञाधीशोऽखिलेश्वरः

kṣamāpaya svāparādhaṁ supraṇamya stutiṁ kuru sarvaprabhuḥ sa eveśo yajñādhīśo'khileśvaraḥ

"अपने अपराध के लिए क्षमा माँगो, भली भाँति प्रणाम करके स्तुति करो। वे ही सबके स्वामी, यज्ञाधीश तथा समस्त जगत के ईश्वर हैं।"

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.29.39)

विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाः सर्वर्षयोऽपि हि । तदनुग्रहतस्तात समर्थाः सर्वकर्मणि

viṣṇubrahmādayo devāḥ siddhāḥ sarvarṣayo'pi hi tadanugrahatastāta samarthāḥ sarvakarmaṇi

"हे तात! विष्णु, ब्रह्मा आदि देव, सिद्ध तथा समस्त ऋषिगण भी उन्हीं के अनुग्रह से सभी कर्मों में समर्थ होते हैं।"

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.29.40)

किम्बहूक्त्यात्मजश्रेष्ठ गच्छ तत्राशु माचिरम् । प्रसादय महादेवं सर्वथा सकलेश्वरम्

kimbahūktyātmajaśreṣṭha gaccha tatrāśu māciram prasādaya mahādevaṁ sarvathā sakaleśvaram

"हे श्रेष्ठ पुत्र! अधिक कहने से क्या लाभ? शीघ्र वहाँ जाओ, विलंब मत करो। सर्वथा सबके ईश्वर महादेव को प्रसन्न करो।"

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.29.41)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स मनुः श्राद्धदेवश्च तनयं द्रुतम् । प्रेषयामास निकटं शम्भोः सोऽपि समेत्य तम्

nandīśvara uvāca ityuktvā sa manuḥ śrāddhadevaśca tanayaṁ drutam preṣayāmāsa nikaṭaṁ śambhoḥ so'pi sametya tam

नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर मनु श्राद्धदेव ने अपने पुत्र को तुरंत शंभु के समीप भेजा, और वह भी उनके पास जा पहुँचा।

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.29.42)

नभगश्च प्रणम्याशु साञ्जलिर्नतमस्तकः । प्रोवाच सुप्रसन्नात्मा विनयेन महामतिः

nabhagaśca praṇamyāśu sāñjalirnatamastakaḥ provāca suprasannātmā vinayena mahāmatiḥ

नभग ने तुरंत प्रणाम करके, हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर, अत्यंत प्रसन्नचित्त होकर विनयपूर्वक महामति ने यह कहा।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.29.43)

नभग उवाच । इदं तवेश सर्वं हि वस्तु त्रिभुवने हि यत् । इत्याह मे पिता नूनं किमुताध्वरशेषितम्

nabhaga uvāca idaṁ taveśa sarvaṁ hi vastu tribhuvane hi yat ityāha me pitā nūnaṁ kimutādhvaraśeṣitam

नभग ने कहा — "हे ईश! त्रिभुवन में जो कुछ भी है, वह सब आपका ही है — यह मुझसे मेरे पिता ने ही कहा है; फिर यज्ञ-शेष की तो बात ही क्या!"

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.29.44)

अजानता मया नाथ यदुक्तं तद्वचो भ्रमात् । अपराधं त्वं क्षमस्व शिरसा त्वां प्रसादये

ajānatā mayā nātha yaduktaṁ tadvaco bhramāt aparādhaṁ tvaṁ kṣamasva śirasā tvāṁ prasādaye

"हे नाथ! अनजाने में मैंने जो कुछ कहा, वह भ्रमवश कहा गया वचन था। मेरा अपराध क्षमा करें, मैं सिर झुकाकर आपको प्रसन्न करने का प्रयास करता हूँ।"

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.29.45)

इत्युक्त्वा नभगः सोऽतिदीनधीस्तु कृताञ्जलिः । तुष्टाव तं महेशानं कृष्णदर्शनमानतः

ityuktvā nabhagaḥ so'tidīnadhīstu kṛtāñjaliḥ tuṣṭāva taṁ maheśānaṁ kṛṣṇadarśanamānataḥ

यह कहकर अत्यंत दीनचित्त नभग ने हाथ जोड़कर, नतमस्तक होकर उन महेशान कृष्णदर्शन की स्तुति की।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.29.46)

श्राद्धदेवोऽपि शुद्धात्मा नतकः साञ्जलिः सुधीः । तुष्टाव तं प्रभुं नत्वा स्वापराधं क्षमापयन्

śrāddhadevo'pi śuddhātmā natakaḥ sāñjaliḥ sudhīḥ tuṣṭāva taṁ prabhuṁ natvā svāparādhaṁ kṣamāpayan

शुद्ध-आत्मा, बुद्धिमान श्राद्धदेव ने भी नतमस्तक होकर, हाथ जोड़कर, अपने अपराध की क्षमा माँगते हुए उन प्रभु की स्तुति की।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.29.47)

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुब्रह्मादयः सुराः । वासवाद्याः समाजग्मुः सिद्धाश्च मुनयोऽपि हि

etasminnantare tatra viṣṇubrahmādayaḥ surāḥ vāsavādyāḥ samājagmuḥ siddhāśca munayo'pi hi

इसी बीच विष्णु, ब्रह्मा आदि देवगण, इन्द्र आदि, सिद्ध तथा मुनिगण भी वहाँ एकत्र हो गए।

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.29.48)

महोत्सवं प्रकुर्वन्तः सुकृताञ्जलयोऽखिलाः । तुष्टुवुर्नतका भक्त्या सुप्रणम्य पृथक्पृथक्

mahotsavaṁ prakurvantaḥ sukṛtāñjalayo'khilāḥ tuṣṭuvurnatakā bhaktyā supraṇamya pṛthakpṛthak

महोत्सव मनाते हुए वे सभी, हाथ जोड़े, भक्तिपूर्वक अलग-अलग प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.29.49)

अथ रुद्रः प्रसन्नात्मा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । उवाच नभगं प्रीत्या सस्मितं कृष्णदर्शनः

atha rudraḥ prasannātmā kṛpādṛṣṭyā vilokya tān uvāca nabhagaṁ prītyā sasmitaṁ kṛṣṇadarśanaḥ

तब प्रसन्नचित्त रुद्र ने कृपादृष्टि से उन सबको देखते हुए, मुस्कुराते हुए प्रेमपूर्वक नभग से कहा।

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.29.50)

कृष्णदर्शन उवाच । यत्ते पितावदद्धर्म्यं वाक्यं तत्तु तथैव हि । त्वयापि सत्यमुक्तं तत् साधुस्त्वं नात्र संशयः

kṛṣṇadarśana uvāca yatte pitāvadaddharmyaṁ vākyaṁ tattu tathaiva hi tvayāpi satyamuktaṁ tat sādhustvaṁ nātra saṁśayaḥ

कृष्णदर्शन ने कहा — "तुम्हारे पिता ने जो धर्मयुक्त वचन कहा, वह वैसा ही सत्य है, और तुमने भी सत्य ही कहा। तुम साधु हो, इसमें कोई संशय नहीं।"

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.29.51)

अतोऽहं सुप्रसन्नोऽस्मि सर्वथा सुव्रतेन ते । ददामि कृपया ते हि ज्ञानं ब्रह्म सनातनम्

ato'haṁ suprasanno'smi sarvathā suvratena te dadāmi kṛpayā te hi jñānaṁ brahma sanātanam

"अतः मैं तुम्हारे उत्तम व्रत से सर्वथा प्रसन्न हूँ। मैं कृपापूर्वक तुम्हें सनातन ब्रह्म-ज्ञान प्रदान करता हूँ।"

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.29.52)

महाज्ञानी भव त्वं हि सविप्रो नभगं द्रुतम् । गृहाण वस्त्विदं सर्वं मद्दत्तं कृपयाधुना

mahājñānī bhava tvaṁ hi savipro nabhagaṁ drutam gṛhāṇa vastvidaṁ sarvaṁ maddattaṁ kṛpayādhunā

"हे नभग! तुम शीघ्र ही ब्राह्मणों सहित महाज्ञानी बनो; और अब कृपापूर्वक मेरे द्वारा दिया गया यह सारा धन भी ग्रहण करो।"

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.29.53)

इह सर्वसुखं भुङ्क्ष्व निर्विकारं महामते । सुगतिं प्राप्स्यसि त्वं हि सविप्रः कृपया मम

iha sarvasukhaṁ bhuṅkṣva nirvikāraṁ mahāmate sugatiṁ prāpsyasi tvaṁ hi savipraḥ kṛpayā mama

"हे महामते! यहाँ निर्विकार भाव से सब सुख भोगो। ब्राह्मणों सहित तुम मेरी कृपा से उत्तम गति प्राप्त करोगे।"

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.29.54)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तात भगवान्स रुद्रः सत्यवत्सलः । सर्वेषां पश्यतां तेषां तत्रैवान्तर्दधे हरः

nandīśvara uvāca ityuktvā tāta bhagavānsa rudraḥ satyavatsalaḥ sarveṣāṁ paśyatāṁ teṣāṁ tatraivāntardadhe haraḥ

नन्दीश्वर ने कहा — हे तात! यह कहकर सत्यवत्सल भगवान रुद्र उन सबके देखते-देखते वहीं अंतर्धान हो गए।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.29.55)

विष्णुर्ब्रह्मापि देवाद्याः सर्वे ते मुनिसत्तम । स्वं स्वं धाम ययुः प्रीत्या तस्यै नत्वा दिशे मुदा

viṣṇurbrahmāpi devādyāḥ sarve te munisattama svaṁ svaṁ dhāma yayuḥ prītyā tasyai natvā diśe mudā

हे मुनिश्रेष्ठ! विष्णु, ब्रह्मा तथा अन्य सभी देवगण उस दिशा को प्रसन्नतापूर्वक प्रणाम करके अपने-अपने धाम को चले गए।

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.29.56)

सपुत्रः श्राद्धदेवोऽपि स्वस्थानमगमन्मुदा । भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्सोऽन्ते शिवपुरं ययौ

saputraḥ śrāddhadevo'pi svasthānamagamanmudā bhuktvā bhogānsuvipulānso'nte śivapuraṁ yayau

पुत्र सहित श्राद्धदेव भी प्रसन्नतापूर्वक अपने स्थान को लौट गए; विपुल भोगों को भोगकर वे अंत में शिवपुर को प्राप्त हुए।

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.29.57)

इत्थं ते कीर्तितो ब्रह्मन्नवतारः शिवस्य हि । कृष्णदर्शननामा वै नभगानन्ददायकः

itthaṁ te kīrtito brahmannavatāraḥ śivasya hi kṛṣṇadarśananāmā vai nabhagānandadāyakaḥ

हे ब्रह्मन्! इस प्रकार शिव का यह कृष्णदर्शन नामक अवतार, नभग को आनंद देने वाला, तुम्हें सुनाया गया।

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.29.58)

इदमाख्यानमनघं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम् । पठतां शृण्वतां वापि सर्वकामफलप्रदम्

idamākhyānamanaghaṁ bhuktimuktipradaṁ satām paṭhatāṁ śṛṇvatāṁ vāpi sarvakāmaphalapradam

यह निष्पाप आख्यान सज्जनों को भोग और मोक्ष दोनों देने वाला है; पढ़ने या सुनने वालों को यह समस्त कामनाओं का फल प्रदान करता है।

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.29.59)

य एतच्चरितं प्रातः सायं च स्मरते सुधीः । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिमन्ते लभेत्पराम्

ya etaccaritaṁ prātaḥ sāyaṁ ca smarate sudhīḥ kavirbhavati mantrajño gatimante labhetparām

जो बुद्धिमान इस चरित्र का प्रातः और सायं स्मरण करता है, वह कवि, मंत्रज्ञ बनता है और अंत में परम गति प्राप्त करता है।

अध्याय 28अध्याय-सूचीअध्याय 30