Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 31

भिक्षुवर्य अवतार एवं धर्मगुप्त की कथा

अध्याय 30अध्याय-सूचीअध्याय 32

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.31.1)

नन्दीश्वर उवाच । अथ वक्ष्ये मुनिश्रेष्ठ शम्भोः शृण्ववतारकम् । स्वभक्तदयया विप्र नारीसन्देहभञ्जकम्

nandīśvara uvāca atha vakṣye muniśreṣṭha śambhoḥ śṛṇvavatārakam svabhaktadayayā vipra nārīsandehabhañjakam

नन्दीश्वर ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! अब मैं शंभु का वह अवतार सुनाता हूँ जिसने अपने भक्त पर दया करके, हे विप्र! एक स्त्री के संदेह का नाश किया।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.31.2)

आसीत्सत्यरथो नाम्ना विदर्भविषये नृपः । धर्मात्मा सत्यशीलश्च महाशैवजनप्रियः

āsītsatyaratho nāmnā vidarbhaviṣaye nṛpaḥ dharmātmā satyaśīlaśca mahāśaivajanapriyaḥ

विदर्भ देश में सत्यरथ नामक एक राजा थे — धर्मात्मा, सत्यनिष्ठ तथा महाशैव प्रजा के प्रिय।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.31.3)

तस्य राज्ञः सुधर्मेण महीं पालयतो मुने । महान्कालो व्यतीयाय सुखेन शिवधर्मतः

tasya rājñaḥ sudharmeṇa mahīṁ pālayato mune mahānkālo vyatīyāya sukhena śivadharmataḥ

हे मुने! उस राजा के सुधर्मपूर्वक पृथ्वी का पालन करते हुए, शिवधर्म के कारण उसका बहुत काल सुखपूर्वक व्यतीत हुआ।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.31.4)

कदाचित्तस्य राज्ञस्तु शाल्वैश्च पुररोधिभिः । महान् रणो बभूवाथ बहुसैन्यैर्बलोद्धतैः

kadācittasya rājñastu śālvaiśca purarodhibhiḥ mahān raṇo babhūvātha bahusainyairbaloddhataiḥ

एक बार उस राजा का, नगर को घेरने वाले शाल्वों के साथ, विशाल तथा बलशाली सेनाओं से युक्त एक महान युद्ध हुआ।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.31.5)

स विदर्भनृपः कृत्वा सार्धं तैर्दारुणं रणम् । प्रनष्टोरुबलः शाल्वैर्निहतो दैवयोगतः

sa vidarbhanṛpaḥ kṛtvā sārdhaṁ tairdāruṇaṁ raṇam pranaṣṭorubalaḥ śālvairnihato daivayogataḥ

उस विदर्भ-नरेश ने उनके साथ भयंकर युद्ध करके, अपनी विशाल सेना नष्ट हो जाने पर, दैवयोग से शाल्वों द्वारा मार डाला गया।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.31.6)

तस्मिन्नृपे हते युद्धे शाल्वैस्तु भयविह्वलाः । सैनिका हतशेषाश्च मन्त्रिभिः सह दुद्रुवुः

tasminnṛpe hate yuddhe śālvaistu bhayavihvalāḥ sainikā hataśeṣāśca mantribhiḥ saha dudruvuḥ

युद्ध में उस राजा के शाल्वों द्वारा मारे जाने पर, भय से व्याकुल शेष सैनिक मंत्रियों सहित भाग गए।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.31.7)

अथ तस्य महाराज्ञी रात्रौ स्वपुरतो मुने । संरुद्धा रिपुभिर्यत्नादन्तर्वत्नी बहिर्ययौ

atha tasya mahārājñī rātrau svapurato mune saṁruddhā ripubhiryatnādantarvatnī bahiryayau

हे मुने! तब उसकी गर्भवती महारानी, रात्रि में अपने ही नगर से, शत्रुओं द्वारा घेरे जाने पर भी, यत्नपूर्वक बाहर निकल गई।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.31.8)

निर्गता शोकसन्तप्ता सा राजमहिषी शनैः । प्राचीं दिशं ययौ दूरं स्मरन्तीशपदाम्बुजम्

nirgatā śokasantaptā sā rājamahiṣī śanaiḥ prācīṁ diśaṁ yayau dūraṁ smarantīśapadāmbujam

शोक से संतप्त वह राजमहिषी धीरे-धीरे निकलकर, ईश्वर के चरण-कमलों का स्मरण करती हुई पूर्व दिशा में दूर तक गई।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.31.9)

अथ प्रभाते सा राज्ञी ददर्श विमलं सरः । अतीता दूरमध्वानं दयया शङ्करस्य हि

atha prabhāte sā rājñī dadarśa vimalaṁ saraḥ atītā dūramadhvānaṁ dayayā śaṅkarasya hi

फिर प्रभात में, शंकर की कृपा से दूर तक मार्ग पार करके, उस रानी ने एक निर्मल सरोवर देखा।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.31.10)

तत्रागत्य प्रिया राज्ञः सन्तप्ता सुकुमारिणी । निवासार्थं सरस्तीरे छायावृक्षमुपाश्रयत्

tatrāgatya priyā rājñaḥ santaptā sukumāriṇī nivāsārthaṁ sarastīre chāyāvṛkṣamupāśrayat

वहाँ आकर वह संतप्त, सुकुमारी राजपत्नी विश्राम के लिए सरोवर के तट पर छायादार वृक्ष का आश्रय ली।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.31.11)

तत्र दैववशाद्राज्ञी मुहूर्त्ते सद्गुणान्विते । असूत तनयं दिव्यं सर्वलक्षणलक्षितम्

tatra daivavaśādrājñī muhūrtte sadguṇānvite asūta tanayaṁ divyaṁ sarvalakṣaṇalakṣitam

वहाँ दैववश उस रानी ने शुभ मुहूर्त में सर्वलक्षणसंपन्न दिव्य पुत्र को जन्म दिया।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.31.12)

अथ तज्जननी दैवात्तृषिताति नृपाङ्गना । सरोऽवतीर्णा पानार्थं ग्रस्ता ग्राहेण पाथसि

atha tajjananī daivāttṛṣitāti nṛpāṅganā saro'vatīrṇā pānārthaṁ grastā grāheṇa pāthasi

फिर वह जननी, दैववश अत्यंत प्यासी होकर, जल पीने के लिए सरोवर में उतरी और जल में मगर द्वारा पकड़ ली गई।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.31.13)

स सुतो जातमात्रस्तु क्षुत्पिपासार्दितो भृशम् । रुरोद च सरस्तीरे विनष्टपितृमातृकः

sa suto jātamātrastu kṣutpipāsārdito bhṛśam ruroda ca sarastīre vinaṣṭapitṛmātṛkaḥ

वह अभी जन्मा हुआ पुत्र, भूख-प्यास से अत्यंत पीड़ित होकर, माता-पिता से रहित हो सरोवर के तट पर रोने लगा।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.31.14)

तस्मिन्वने क्रन्दमाने जातमात्रे सुते मुने । कृपान्वितो महेशोऽभूदन्तर्यामी स रक्षकः

tasminvane krandamāne jātamātre sute mune kṛpānvito maheśo'bhūdantaryāmī sa rakṣakaḥ

हे मुने! जन्म लेते ही उस वन में रोते उस पुत्र को देखकर, अंतर्यामी रक्षक महेश करुणा से भर उठे।

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.31.15)

प्रेरिता मनसा काचिदीशेन त्रासहारिणा । अकस्मादागता तत्र भ्रमन्ती भैक्ष्यजीविनी

preritā manasā kācidīśena trāsahāriṇā akasmādāgatā tatra bhramantī bhaikṣyajīvinī

भय हरने वाले ईश्वर द्वारा मन में प्रेरित होकर एक भिक्षाजीवी स्त्री, वहाँ भटकती हुई अकस्मात् आ पहुँची।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.31.16)

सा त्वेकहायनं बालं वहन्ती विधवा निजम् । अनाथमेकं क्रन्दन्तं शिशुं तत्र ददर्श ह

sā tvekahāyanaṁ bālaṁ vahantī vidhavā nijam anāthamekaṁ krandantaṁ śiśuṁ tatra dadarśa ha

अपने एक वर्ष के बालक को लिए हुए वह विधवा स्त्री वहाँ अनाथ, रोते हुए एक शिशु को देखने लगी।

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.31.17)

सा दृष्ट्वा तत्र तं बालं वने निर्मनुजे मुने । विस्मिताति द्विजस्त्री सा चिचिन्त हृदये बहु

sā dṛṣṭvā tatra taṁ bālaṁ vane nirmanuje mune vismitāti dvijastrī sā cicinta hṛdaye bahu

हे मुने! उस निर्जन वन में उस बालक को देखकर वह ब्राह्मणी अत्यंत विस्मित होकर हृदय में बहुत विचार करने लगी।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.31.18)

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं मयाधुना । असम्भाव्यमकथ्यं च सर्वथा मनसा गिरा

aho sumahadāścaryamidaṁ dṛṣṭaṁ mayādhunā asambhāvyamakathyaṁ ca sarvathā manasā girā

"अहो! यह मैंने आज अत्यंत महान आश्चर्य देखा है — मन और वाणी से सर्वथा असंभाव्य और अकथनीय।"

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.31.19)

अच्छिन्ननाभिनालोऽयं रसायां केवलं शिशुः । शेते मातृविहीनश्च क्रन्दंस्तेजस्विनां वरः

acchinnanābhinālo'yaṁ rasāyāṁ kevalaṁ śiśuḥ śete mātṛvihīnaśca krandaṁstejasvināṁ varaḥ

"इसकी नाभि-नाल तक नहीं कटी, यह मात्र शिशु गीली भूमि पर पड़ा है, माता से रहित, रोता हुआ — फिर भी तेजस्वियों में श्रेष्ठ।"

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.31.20)

अस्य पित्रादयः केऽपि न सन्तीह सहायिनः । कारणं किं बभूवाथ ह्यहो दैवबलं महत्

asya pitrādayaḥ ke'pi na santīha sahāyinaḥ kāraṇaṁ kiṁ babhūvātha hyaho daivabalaṁ mahat

"इसके पिता आदि कोई भी सहायक यहाँ नहीं हैं। इसका कारण क्या हो सकता है? अहो, दैव का बल कितना महान है!"

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.31.21)

न जाने कस्य पुत्रोऽयमस्य ज्ञातात्र कोऽपि न । यतः पृच्छाम्यस्य जन्म जाता च करुणा मयि

na jāne kasya putro'yamasya jñātātra ko'pi na yataḥ pṛcchāmyasya janma jātā ca karuṇā mayi

"मैं नहीं जानती यह किसका पुत्र है, इसका कोई परिचित भी यहाँ नहीं। इसीलिए मैं इसके जन्म के विषय में पूछती हूँ, मुझमें करुणा उत्पन्न हुई है।"

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.31.22)

इच्छाम्येनं पोषितुं हि बालमौरसपुत्रवत् । संस्प्रष्टुं नोत्सहेऽज्ञात्वा कुलजन्मादि चास्य वै

icchāmyenaṁ poṣituṁ hi bālamaurasaputravat saṁspraṣṭuṁ notsahe'jñātvā kulajanmādi cāsya vai

"मैं इस बालक को अपने ही पुत्र के समान पालना चाहती हूँ; परंतु इसके कुल-जन्म आदि को जाने बिना इसे स्पर्श करने का साहस नहीं कर पाती।"

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.31.23)

नन्दीश्वर उवाच । इति सञ्चिन्त्यमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम् । कृपां चकार महतीं शङ्करो भक्तवत्सलः

nandīśvara uvāca iti sañcintyamānāyāṁ tasyāṁ vipravarastriyām kṛpāṁ cakāra mahatīṁ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार उस श्रेष्ठ ब्राह्मणी के विचार करते-करते, भक्तवत्सल शंकर को उस पर महान कृपा हुई।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.31.24)

दध्रे भिक्षुस्वरूपं हि महालीलो महेश्वरः । सर्वथा भक्तसुखदो निरुपाधिः स्वयं सदा

dadhre bhikṣusvarūpaṁ hi mahālīlo maheśvaraḥ sarvathā bhaktasukhado nirupādhiḥ svayaṁ sadā

अनेक लीलाएँ करने वाले, सर्वथा भक्तों को सुख देने वाले, स्वयं सदा निरुपाधि महेश्वर ने भिक्षु का रूप धारण किया।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.31.25)

तत्राजगाम सहसा स भिक्षुः परमेश्वरः । यत्रास्ति सन्देहवती द्विजस्त्री ज्ञातुमिच्छती

tatrājagāma sahasā sa bhikṣuḥ parameśvaraḥ yatrāsti sandehavatī dvijastrī jñātumicchatī

वे भिक्षु-रूप परमेश्वर सहसा वहाँ आए, जहाँ वह संदेहग्रस्त ब्राह्मणी जानने की इच्छा से खड़ी थी।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.31.26)

भिक्षुवर्यस्वरूपोऽसावविज्ञातगतिः प्रभुः । तामाह विप्रवनितां विहस्य करुणानिधिः

bhikṣuvaryasvarūpo'sāvavijñātagatiḥ prabhuḥ tāmāha vipravanitāṁ vihasya karuṇānidhiḥ

अज्ञात गति वाले वे भिक्षुवर्य-रूपधारी प्रभु, करुणानिधि, मुस्कुराते हुए उस ब्राह्मणी से बोले।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.31.27)

भिक्षुवर्य उवाच । सन्देहं कुरु नो चित्ते विप्रभामिनि मा खिद । रक्षैनं बालकं प्रीत्या सुपवित्रं स्वपुत्रकम्

bhikṣuvarya uvāca sandehaṁ kuru no citte viprabhāmini mā khida rakṣainaṁ bālakaṁ prītyā supavitraṁ svaputrakam

भिक्षुवर्य ने कहा — "हे विप्रभामिनी! मन में संदेह मत करो, खेद मत करो। इस पवित्र बालक को अपने ही पुत्र के समान प्रेमपूर्वक पालो।"

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.31.28)

अनेन शिशुना श्रेयः प्राप्स्यसे न चिरात्परम् । पुष्णीहि सर्वथा ह्येनं महातेजस्विनं शिशुम्

anena śiśunā śreyaḥ prāpsyase na cirātparam puṣṇīhi sarvathā hyenaṁ mahātejasvinaṁ śiśum

"इस शिशु के कारण तुम शीघ्र ही परम कल्याण प्राप्त करोगी। इस महातेजस्वी शिशु का सर्वथा पालन-पोषण करो।"

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.31.29)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तवन्तं तं भिक्षुस्वरूपं करुणानिधिम् । सा विप्रवनिता शम्भुं प्रीत्या पप्रच्छ सादरम्

nandīśvara uvāca ityuktavantaṁ taṁ bhikṣusvarūpaṁ karuṇānidhim sā vipravanitā śambhuṁ prītyā papraccha sādaram

नन्दीश्वर ने कहा — यह कहने वाले उस करुणानिधि भिक्षु-रूपधारी से वह ब्राह्मणी प्रेमपूर्वक आदरसहित पूछने लगी।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.31.30)

विप्रवनितोवाच । त्वदाज्ञयैनं बालं हि रक्षिष्यामि स्वपुत्रवत् । पोक्ष्यामि नात्र सन्देहो मद्भाग्यात्त्वमिहागतः

vipravanitovāca tvadājñayainaṁ bālaṁ hi rakṣiṣyāmi svaputravat pokṣyāmi nātra sandeho madbhāgyāttvamihāgataḥ

ब्राह्मणी ने कहा — "आपकी आज्ञा से मैं इस बालक को अपने ही पुत्र के समान पालूँगी, इसमें कोई संदेह नहीं — मेरे भाग्य से ही आप यहाँ पधारे हैं।"

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.31.31)

तथापि ज्ञातुमिच्छामि विशेषेण तु तत्त्वतः । कोऽयं कस्य सुतश्चायं कस्त्वमत्र समागतः

tathāpi jñātumicchāmi viśeṣeṇa tu tattvataḥ ko'yaṁ kasya sutaścāyaṁ kastvamatra samāgataḥ

"फिर भी मैं विशेष रूप से तत्त्वतः जानना चाहती हूँ — यह कौन है, किसका पुत्र है, और आप यहाँ कौन आए हैं?"

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.31.32)

मुहुर्मम समायाति ज्ञानं भिक्षुवर प्रभो । त्वं शिवः करुणासिन्धुस्त्वद्भक्तोऽयं शिशुः पुरा

muhurmama samāyāti jñānaṁ bhikṣuvara prabho tvaṁ śivaḥ karuṇāsindhustvadbhakto'yaṁ śiśuḥ purā

"हे भिक्षुवर प्रभो! मुझे बार-बार यह ज्ञान होता है कि आप स्वयं शिव हैं, करुणासागर हैं, और यह शिशु पूर्व में आपका भक्त रहा है।"

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.31.33)

केनचित्कर्मदोषेण सम्प्राप्तोऽयं दशामिमाम् । तद्भुक्त्वा परमं श्रेयः प्राप्स्यते त्वदनुग्रहात्

kenacitkarmadoṣeṇa samprāpto'yaṁ daśāmimām tadbhuktvā paramaṁ śreyaḥ prāpsyate tvadanugrahāt

"किसी कर्म-दोष के कारण यह इस दशा को प्राप्त हुआ है; इसे भोगकर आपकी कृपा से यह परम कल्याण प्राप्त करेगा।"

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.31.34)

त्वन्माययैव साहं वै मार्गभ्रष्टा विमोहिता । आगता प्रेषिता त्वत्तो ह्यस्य रक्षणहेतुतः

tvanmāyayaiva sāhaṁ vai mārgabhraṣṭā vimohitā āgatā preṣitā tvatto hyasya rakṣaṇahetutaḥ

"आपकी ही माया से मैं भी मार्ग से भटककर, मोहित होकर, इसकी रक्षा के लिए आपके द्वारा भेजी गई यहाँ आ पहुँची हूँ।"

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.31.35)

नन्दीश्वर उवाच । इति तद्दर्शनप्राप्तविज्ञानां विप्रकामिनीम् । ज्ञातुकामां विशेषेण प्रोचे भिक्षुतनुः शिवः

nandīśvara uvāca iti taddarśanaprāptavijñānāṁ viprakāminīm jñātukāmāṁ viśeṣeṇa proce bhikṣutanuḥ śivaḥ

नन्दीश्वर ने कहा — उस दर्शन से ज्ञान प्राप्त तथा विशेष रूप से जानने की इच्छुक उस ब्राह्मणी से भिक्षु-रूपधारी शिव यह बोले।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.31.36)

भिक्षुवर्य उवाच । शृणु प्रीत्या विप्रपत्नि बालस्यास्य पुरेहितम् । सर्वमन्यस्य सुप्रीत्या वक्ष्यते तत्त्वतोऽनघे

bhikṣuvarya uvāca śṛṇu prītyā viprapatni bālasyāsya purehitam sarvamanyasya suprītyā vakṣyate tattvato'naghe

भिक्षुवर्य ने कहा — "हे विप्रपत्नि! प्रेमपूर्वक इस बालक के पूर्वकृत्य को सुनो। हे निष्पाप! सब कुछ अन्य विषय में भी तत्त्वतः तुम्हें सुनाया जाएगा।"

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.31.37)

सुतो विदर्भराजस्य शिवभक्तस्य धीमतः । अयं सत्यरथस्यैव स्वधर्मनिरतस्य हि

suto vidarbharājasya śivabhaktasya dhīmataḥ ayaṁ satyarathasyaiva svadharmaniratasya hi

"यह उस बुद्धिमान, स्वधर्मनिरत शिवभक्त विदर्भ-नरेश सत्यरथ का ही पुत्र है।"

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.31.38)

शृणु सत्यरथो राजा हतः शाल्वे रणे परैः । तत्पत्नी निशि सुव्यग्रा निर्ययौ स्वगृहाद् द्रुतम्

śṛṇu satyaratho rājā hataḥ śālve raṇe paraiḥ tatpatnī niśi suvyagrā niryayau svagṛhād drutam

"सुनो, राजा सत्यरथ शाल्वों के युद्ध में शत्रुओं द्वारा मारे गए। उनकी पत्नी अत्यंत व्याकुल होकर रात्रि में अपने घर से शीघ्र निकल गई।"

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.31.39)

असूत तनयं चैनं समायाता प्रगेऽत्र हि । सरोऽवतीर्णा तृषया ग्रस्ता ग्राहेण दैवतः

asūta tanayaṁ cainaṁ samāyātā prage'tra hi saro'vatīrṇā tṛṣayā grastā grāheṇa daivataḥ

"यहाँ आकर उसने प्रातःकाल इस पुत्र को जन्म दिया, और प्यास से सरोवर में उतरकर दैववश मगर द्वारा पकड़ ली गई।"

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.31.40)

नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य समुत्पत्तिं तत्पितुः सङ्गरे मृतिम् । तन्मातृमरणं ग्राहात्सर्वं तस्यै न्यवेदयत्

nandīśvara uvāca iti tasya samutpattiṁ tatpituḥ saṅgare mṛtim tanmātṛmaraṇaṁ grāhātsarvaṁ tasyai nyavedayat

नन्दीश्वर ने कहा — इस प्रकार उन्होंने इसकी उत्पत्ति, इसके पिता की युद्ध में मृत्यु तथा इसकी माता की मगर द्वारा मृत्यु — यह सब उसे बता दिया।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.31.41)

अथ सा ब्राह्मणी चैव विस्मिताति मुनीश्वर । पुनः पप्रच्छ तं भिक्षुं ज्ञानिनं सिद्धरूपकम्

atha sā brāhmaṇī caiva vismitāti munīśvara punaḥ papraccha taṁ bhikṣuṁ jñāninaṁ siddharūpakam

हे मुनीश्वर! तब वह ब्राह्मणी अत्यंत विस्मित होकर, उस ज्ञानी, सिद्ध-रूपधारी भिक्षु से पुनः पूछने लगी।

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.31.42)

ब्राह्मण्युवाच । स राजोऽस्य पिता भिक्षो वरभोगान्तरैव हि । कस्माच्छाल्वैः स्वरिपुभिः स्वल्पेहैश्च विघातितः

brāhmaṇyuvāca sa rājo'sya pitā bhikṣo varabhogāntaraiva hi kasmācchālvaiḥ svaripubhiḥ svalpehaiśca vighātitaḥ

ब्राह्मणी ने कहा — "हे भिक्षो! इसका पिता वह राजा तो श्रेष्ठ भोगों के मध्य ही था; फिर वह अपने अत्यंत निर्बल शत्रु शाल्वों द्वारा कैसे मारा गया?"

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.31.43)

कस्मादस्य शिशोर्माता ग्राहेणाशु सुभक्षिता । यस्मादनाथोऽयं जातो विबन्धुश्चैव जन्मतः

kasmādasya śiśormātā grāheṇāśu subhakṣitā yasmādanātho'yaṁ jāto vibandhuścaiva janmataḥ

"इस शिशु की माता मगर द्वारा इतनी शीघ्रता से क्यों खा ली गई, जिससे यह जन्म से ही अनाथ और बंधुहीन हुआ?"

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.31.44)

कस्मात्सुतो ममापीह सुदरिद्रो हि भिक्षुकः । भवेत्कथं सुखं भिक्षो पुत्रयोरनयोर्वद

kasmātsuto mamāpīha sudaridro hi bhikṣukaḥ bhavetkathaṁ sukhaṁ bhikṣo putrayoranayorvada

"और मेरा पुत्र भी यहाँ इतना दरिद्र, भिखारी क्यों है? हे भिक्षो! बताइए, इन दोनों पुत्रों को सुख कैसे प्राप्त होगा?"

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.31.45)

नन्दीश्वर उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा स भिक्षुः परमेश्वरः । विप्रपत्न्याः प्रसन्नात्मा प्रोवाच विहसँश्च ताम्

nandīśvara uvāca iti tasyā vacaḥ śrutvā sa bhikṣuḥ parameśvaraḥ viprapatnyāḥ prasannātmā provāca vihasa~śca tām

नन्दीश्वर ने कहा — उसके इन वचनों को सुनकर, प्रसन्नचित्त परमेश्वर भिक्षु मुस्कुराते हुए उस ब्राह्मणी से बोले।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.31.46)

भिक्षुवर्य उवाच । विप्रपत्नि विशेषेण सर्वप्रश्नान्वदामि ते । शृणु त्वं सावधानेन चरित्रमिदमुत्तमम्

bhikṣuvarya uvāca viprapatni viśeṣeṇa sarvapraśnānvadāmi te śṛṇu tvaṁ sāvadhānena caritramidamuttamam

भिक्षुवर्य ने कहा — "हे विप्रपत्नि! तुम्हारे सभी प्रश्नों का विशेष उत्तर देता हूँ। इस उत्तम चरित्र को सावधानी से सुनो।"

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.31.47)

अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः । पूर्वजन्मनि पाण्ड्योऽसौ बभूव नृपसत्तमः

amuṣya bālasya pitā sa vidarbhamahīpatiḥ pūrvajanmani pāṇḍyo'sau babhūva nṛpasattamaḥ

"इस बालक का पिता, यह विदर्भ-नरेश, पूर्वजन्म में एक श्रेष्ठ पाण्ड्य राजा था।"

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.31.48)

स शैवनृपतिर्धर्मात्पालयन्निखिलां महीम् । स्वप्रजां रञ्जयामास सर्वोपद्रवनाशनः

sa śaivanṛpatirdharmātpālayannikhilāṁ mahīm svaprajāṁ rañjayāmāsa sarvopadravanāśanaḥ

"वह शैव नरेश धर्मपूर्वक संपूर्ण पृथ्वी का पालन करते हुए अपनी प्रजा को प्रसन्न रखता और सभी उपद्रवों का नाश करता था।"

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.31.49)

कदाचित्स हि सर्वेशं प्रदोषे पर्यपूजयत् । त्रयोदश्यां निराहारो दिवानक्तव्रती शिवम्

kadācitsa hi sarveśaṁ pradoṣe paryapūjayat trayodaśyāṁ nirāhāro divānaktavratī śivam

"एक बार वह त्रयोदशी को प्रदोष-काल में निराहार रहकर, दिन-रात व्रत रखते हुए सर्वेश्वर शिव की पूजा कर रहा था।"

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.31.50)

तस्य पूजयतः शम्भुं प्रदोषे गिरिशं रते । महान् शब्दो बभूवाथ विकटः सर्वथा पुरे

tasya pūjayataḥ śambhuṁ pradoṣe giriśaṁ rate mahān śabdo babhūvātha vikaṭaḥ sarvathā pure

"शंभु गिरीश की पूजा में लीन उस राजा के प्रदोष-काल में, नगर में सर्वथा एक भयंकर कोलाहल हुआ।"

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.31.51)

तमाकर्ण्य रवं सोऽथ राजा त्यक्तशिवार्चनः । रिप्वागमनशङ्कातो निर्ययौ भवनाद् बहिः

tamākarṇya ravaṁ so'tha rājā tyaktaśivārcanaḥ ripvāgamanaśaṅkāto niryayau bhavanād bahiḥ

"उस कोलाहल को सुनकर राजा ने शिव-पूजा त्यागकर, शत्रु के आगमन की आशंका से महल से बाहर निकल गया।"

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.31.52)

एतस्मिन्नेव काले तु तस्यामात्यो महाबली । गृहीतशत्रुसामन्तो राजान्तिकमुपाययौ

etasminneva kāle tu tasyāmātyo mahābalī gṛhītaśatrusāmanto rājāntikamupāyayau

"इसी बीच उसका महाबली अमात्य, एक शत्रु सामंत को बंदी बनाकर राजा के समीप आया।"

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.31.53)

तं दृष्ट्वा शत्रुसामन्तं महाक्रोधेन विह्वलः । अविचार्य वृषन्तस्य शिरश्छेदमकारयत्

taṁ dṛṣṭvā śatrusāmantaṁ mahākrodhena vihvalaḥ avicārya vṛṣantasya śiraśchedamakārayat

"उस शत्रु सामंत को देखकर, अत्यंत क्रोध से व्याकुल होकर, बिना विचार किए ही राजा ने उसका सिर कटवा दिया।"

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.31.54)

असमाप्येशपूजां तामशुचिर्नष्टधीर्नृपः । रात्रौ चकार सुप्रीत्या भोजनं नष्टमङ्गलः

asamāpyeśapūjāṁ tāmaśucirnaṣṭadhīrnṛpaḥ rātrau cakāra suprītyā bhojanaṁ naṣṭamaṅgalaḥ

"ईश्वर की पूजा अधूरी छोड़कर, अशुद्ध और भ्रष्ट-बुद्धि हो गए उस राजा ने, अपना मंगल नष्ट करके, रात्रि में प्रसन्नतापूर्वक भोजन किया।"

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.31.55)

विदर्भे सोऽभवद्राजा जन्मनीह शिवव्रती । शिवार्चनान्तरायेण परैर्भोगान्तरे हतः

vidarbhe so'bhavadrājā janmanīha śivavratī śivārcanāntarāyeṇa parairbhogāntare hataḥ

"वह इस जन्म में विदर्भ में शिवव्रती राजा हुआ; शिव-पूजा में उस विघ्न के कारण ही वह भोगों के बीच शत्रुओं द्वारा मारा गया।"

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.31.56)

तत्पिता यः पूर्वभवे सोऽस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः । अयमेव हतैश्वर्यः शिवपूजाव्यतिक्रमात्

tatpitā yaḥ pūrvabhave so'smiñjanmani tatsutaḥ ayameva hataiśvaryaḥ śivapūjāvyatikramāt

"जो पूर्वजन्म में उसका पिता था, वही इस जन्म में उसका पुत्र है — शिव-पूजा के अतिक्रमण के कारण यही ऐश्वर्यहीन हुआ।"

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.31.57)

अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहरत् । भक्षिता तेन पापेन ग्राहेणास्मिन् भवे हि सा

asya mātā pūrvabhave sapatnīṁ chadmanāharat bhakṣitā tena pāpena grāheṇāsmin bhave hi sā

"इसकी माता ने पूर्वजन्म में छल से सौत का हरण किया था; उसी पाप के कारण वह इस जन्म में मगर द्वारा खाई गई।"

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.31.58)

एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै परिकीर्तिता । अनर्चितशिवा भक्त्या प्राप्नुवन्ति दरिद्रताम्

eṣā pravṛttireteṣāṁ bhavatyai parikīrtitā anarcitaśivā bhaktyā prāpnuvanti daridratām

"यह इनका पूर्ववृत्तांत तुम्हें बताया गया है। जो भक्तिपूर्वक शिव की पूजा नहीं करते, वे दरिद्रता को प्राप्त होते हैं।"

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.31.59)

एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः । प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैः सुकर्मभिः

eṣa te tanayaḥ pūrvajanmani brāhmaṇottamaḥ pratigrahairvayo ninye na yajñādyaiḥ sukarmabhiḥ

"तुम्हारा यह पुत्र पूर्वजन्म में एक श्रेष्ठ ब्राह्मण था, जिसने अपना जीवन प्रतिग्रह (दान ग्रहण) से चलाया, न कि यज्ञ आदि सुकर्मों से।"

श्लोक 60 (shiva.shatarudra.31.60)

अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि । तद्दोषपरिहारार्थं शरणं शङ्करं व्रज

ato dāridryamāpannaḥ putraste dvijabhāmini taddoṣaparihārārthaṁ śaraṇaṁ śaṅkaraṁ vraja

"इसीलिए, हे द्विजभामिनि! तुम्हारा पुत्र दरिद्रता को प्राप्त हुआ है। उस दोष को दूर करने के लिए शंकर की शरण में जाओ।"

श्लोक 61 (shiva.shatarudra.31.61)

एताभ्यां खलु बालाभ्यां शिवपूजा विधीयताम् । उपवीतानन्तरं हि शिवः श्रेयः करिष्यति

etābhyāṁ khalu bālābhyāṁ śivapūjā vidhīyatām upavītānantaraṁ hi śivaḥ śreyaḥ kariṣyati

"इन दोनों बालकों द्वारा शिव-पूजा की जानी चाहिए। यज्ञोपवीत के पश्चात् शिव ही इनका कल्याण करेंगे।"

श्लोक 62 (shiva.shatarudra.31.62)

नन्दीश्वर उवाच । इति तामुपदिश्याथ भिक्षुवर्यतनुः शिवः । स्वरूपं दर्शयामास परमं भक्तवत्सलः

nandīśvara uvāca iti tāmupadiśyātha bhikṣuvaryatanuḥ śivaḥ svarūpaṁ darśayāmāsa paramaṁ bhaktavatsalaḥ

नन्दीश्वर ने कहा — यह उपदेश देकर, परम भक्तवत्सल भिक्षुवर्य-रूपधारी शिव ने उसे अपना स्वरूप दिखाया।

श्लोक 63 (shiva.shatarudra.31.63)

अथ सा विप्रवनिता ज्ञात्वा तं शङ्करं प्रभुम् । सुप्रणम्य हि तुष्टाव प्रेम्णा गद्गदया गिरा

atha sā vipravanitā jñātvā taṁ śaṅkaraṁ prabhum supraṇamya hi tuṣṭāva premṇā gadgadayā girā

तब वह ब्राह्मणी, उन्हें प्रभु शंकर जानकर, भली भाँति प्रणाम करके प्रेमपूर्वक गद्गद वाणी से उनकी स्तुति करने लगी।

श्लोक 64 (shiva.shatarudra.31.64)

ततः स भगवान् शम्भुर्धृतभिक्षुतनुर्द्रुतम् । पश्यन्त्या विप्रपन्त्यास्तु तत्रैवान्तरधीयत

tataḥ sa bhagavān śambhurdhṛtabhikṣutanurdrutam paśyantyā viprapantyāstu tatraivāntaradhīyata

तब भिक्षु-देह धारण किए हुए वे भगवान शंभु, उस ब्राह्मणी के देखते-देखते ही वहीं अंतर्धान हो गए।

श्लोक 65 (shiva.shatarudra.31.65)

अथ तस्मिन् गते भिक्षौ विश्रब्धा ब्राह्मणी च सा । तमर्भकं समादाय सस्वपुत्रा गृहं ययौ

atha tasmin gate bhikṣau viśrabdhā brāhmaṇī ca sā tamarbhakaṁ samādāya sasvaputrā gṛhaṁ yayau

उस भिक्षु के चले जाने पर, निश्चिंत हुई वह ब्राह्मणी उस बालक को लेकर अपने पुत्र सहित घर लौट गई।

श्लोक 66 (shiva.shatarudra.31.66)

एकचक्राह्वये रम्ये ग्राम्ये कृतनिकेतना । स्वपुत्रं राजपुत्रं च वरान्नैश्च व्यवर्धयत्

ekacakrāhvaye ramye grāmye kṛtaniketanā svaputraṁ rājaputraṁ ca varānnaiśca vyavardhayat

एकचक्र नामक रमणीय ग्राम में निवास करके, उसने अपने पुत्र तथा राजपुत्र दोनों को उत्तम अन्न से पाला-पोसा।

श्लोक 67 (shiva.shatarudra.31.67)

ब्राह्मणैः कृतसंस्कारौ कृतोपनयनौ च तौ । ववृधाते स्वगेहे च शिवपूजनतत्परौ

brāhmaṇaiḥ kṛtasaṁskārau kṛtopanayanau ca tau vavṛdhāte svagehe ca śivapūjanatatparau

ब्राह्मणों द्वारा संस्कार तथा उपनयन संपन्न होकर, वे दोनों उसके घर में शिव-पूजा में तत्पर होकर बड़े हुए।

श्लोक 68 (shiva.shatarudra.31.68)

तौ शाण्डिल्यमुनेस्तात निदेशान्नियमस्थितौ । प्रदोषे चक्रतुः शम्भोः पूजां कृत्वा व्रतं शुभम्

tau śāṇḍilyamunestāta nideśānniyamasthitau pradoṣe cakratuḥ śambhoḥ pūjāṁ kṛtvā vrataṁ śubham

हे तात! शांडिल्य मुनि के निर्देश से नियमपूर्वक रहते हुए, उन दोनों ने प्रदोष-काल में शुभ व्रत करके शंभु की पूजा की।

श्लोक 69 (shiva.shatarudra.31.69)

कदाचिद् द्विजपुत्रेण विनासौ राजनन्दनः । नद्यां स्नातुं गतः प्राप निधानकलशं वरम्

kadācid dvijaputreṇa vināsau rājanandanaḥ nadyāṁ snātuṁ gataḥ prāpa nidhānakalaśaṁ varam

एक बार ब्राह्मण-पुत्र के बिना ही वह राजकुमार नदी में स्नान करने गया और एक श्रेष्ठ निधि-कलश प्राप्त किया।

श्लोक 70 (shiva.shatarudra.31.70)

एवं पूजयतोः शम्भुं राजद्विजकुमारयोः । सुखेनैव व्यतीयाय तयोर्मासचतुष्टयम्

evaṁ pūjayatoḥ śambhuṁ rājadvijakumārayoḥ sukhenaiva vyatīyāya tayormāsacatuṣṭayam

इस प्रकार शंभु की पूजा करते हुए राजकुमार तथा ब्राह्मण-कुमार का चार मास सुखपूर्वक व्यतीत हुआ।

श्लोक 71 (shiva.shatarudra.31.71)

एवमर्चयतोः शम्भुं भूयोऽपि परया मुदा । सम्वत्सरो व्यतीयाय तस्मिन्नेव तयोर्गृहे

evamarcayatoḥ śambhuṁ bhūyo'pi parayā mudā samvatsaro vyatīyāya tasminneva tayorgṛhe

इस प्रकार शंभु की पूजा करते हुए परम प्रसन्नता से उसी घर में उन दोनों का एक वर्ष व्यतीत हुआ।

श्लोक 72 (shiva.shatarudra.31.72)

सम्वत्सरे व्यतिक्रान्ते स राजतनयो मुने । गत्वा वनान्ते विप्रेण शिवस्यानुग्रहाद्विभोः

samvatsare vyatikrānte sa rājatanayo mune gatvā vanānte vipreṇa śivasyānugrahādvibhoḥ

हे मुने! एक वर्ष बीत जाने पर वह राजकुमार, ब्राह्मण-पुत्र के साथ वन के छोर में जाकर, प्रभु शिव के अनुग्रह से —

श्लोक 73 (shiva.shatarudra.31.73)

अकस्मादागतां तत्र दत्तां तज्जनकेन ह । विवाह्य गन्धर्वसुतां चक्रे राज्यमकण्टकम्

akasmādāgatāṁ tatra dattāṁ tajjanakena ha vivāhya gandharvasutāṁ cakre rājyamakaṇṭakam

वहाँ अकस्मात् आई हुई, उसके पिता द्वारा दी गई गंधर्व-कन्या से विवाह करके, निष्कंटक राज्य प्राप्त किया।

श्लोक 74 (shiva.shatarudra.31.74)

या विप्रवनिता पूर्वं तमपुष्णात्स्वपुत्रवत् । सैव माताभवत्तस्य स भ्राता द्विजनन्दनः

yā vipravanitā pūrvaṁ tamapuṣṇātsvaputravat saiva mātābhavattasya sa bhrātā dvijanandanaḥ

जो ब्राह्मणी पहले उसे अपने पुत्र के समान पालती थी, वही उसकी माता हुई, और ब्राह्मण-पुत्र उसका भाई हुआ।

श्लोक 75 (shiva.shatarudra.31.75)

इत्थमाराध्य देवेशं धर्मगुप्ताह्वयः स वै । विदर्भविषये राज्ञ्या तया भोगं चकार ह

itthamārādhya deveśaṁ dharmaguptāhvayaḥ sa vai vidarbhaviṣaye rājñyā tayā bhogaṁ cakāra ha

इस प्रकार देवेश्वर की आराधना करके धर्मगुप्त नाम वाला वह राजा, उस रानी के साथ विदर्भ देश में राज्य-भोग करने लगा।

श्लोक 76 (shiva.shatarudra.31.76)

भिक्षुवर्यावतारस्ते वर्णितश्च मयाधुना । शिवस्य धर्मगुप्ताह्वनृपबालसुखप्रदः

bhikṣuvaryāvatāraste varṇitaśca mayādhunā śivasya dharmaguptāhvanṛpabālasukhapradaḥ

यह शिव का भिक्षुवर्य नामक अवतार मैंने तुम्हें अभी सुनाया, जो धर्मगुप्त नामक राजबालक को सुख देने वाला है।

श्लोक 77 (shiva.shatarudra.31.77)

एतदाख्यानमनघं पवित्रं पावनं महत् । धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं सर्वकामदम्

etadākhyānamanaghaṁ pavitraṁ pāvanaṁ mahat dharmārthakāmamokṣāṇāṁ sādhanaṁ sarvakāmadam

यह निष्पाप आख्यान पवित्र, पावन तथा महान है — धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का साधन तथा समस्त कामनाओं को देने वाला है।

श्लोक 78 (shiva.shatarudra.31.78)

य एतच्छृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्कामान् सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्

ya etacchṛṇuyānnityaṁ śrāvayedvā samāhitaḥ sa bhuktvehākhilānkāmān so'nte śivapuraṁ vrajet

जो कोई इसे नित्य सुनता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनाता है, वह इस लोक में समस्त कामनाओं को भोगकर अंत में शिवपुर को जाता है।

अध्याय 30अध्याय-सूचीअध्याय 32