शतरुद्र संहिता · अध्याय 32
सुरेश्वर अवतार एवं उपमन्यु की कथा
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.32.1)
शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारस्ते धौम्याग्रजहितावहम्
śṛṇu tāta pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ sureśvarāvatāraste dhaumyāgrajahitāvaham
नन्दीश्वर ने कहा — हे तात! अब मैं परमात्मा शिव के सुरेश्वर नामक अवतार का वर्णन करता हूँ, जो धौम्य के अग्रज का हित करने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.32.2)
व्याघ्रपादसुतो धीमानुपमन्युः सतां प्रियः । जन्मान्तरेण संसिद्धः प्राप्तो मुनिकुमारताम्
vyāghrapādasuto dhīmānupamanyuḥ satāṁ priyaḥ janmāntareṇa saṁsiddhaḥ prāpto munikumāratām
व्याघ्रपाद के बुद्धिमान पुत्र, सज्जनों के प्रिय उपमन्यु, पूर्वजन्म की सिद्धि से मुनि-कुमार की अवस्था को प्राप्त हुए।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.32.3)
उवास मातुलगृहे स मात्रा शिशुरेव हि । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः स्याद्दरिद्रश्च दैवतः
uvāsa mātulagṛhe sa mātrā śiśureva hi upamanyurvyāghrapādiḥ syāddaridraśca daivataḥ
व्याघ्रपाद-पुत्र उपमन्यु, दैववश दरिद्र होने के कारण, बाल्यावस्था में ही अपनी माता के साथ मामा के घर रहते थे।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.32.4)
कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ययाचे मातरं प्रीत्या बहुशो दुग्धलालसः
kadācitkṣīramatyalpaṁ pītavānmātulāśrame yayāce mātaraṁ prītyā bahuśo dugdhalālasaḥ
एक बार मामा के आश्रम में अत्यंत अल्प दूध पीकर, दूध की लालसा से वे बार-बार प्रेमपूर्वक अपनी माता से माँगने लगे।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.32.5)
तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । सान्तः प्रविश्याथ तदा शुभोपायमरीरचत्
tacchrutvā putravacanaṁ tanmātā ca tapasvinī sāntaḥ praviśyātha tadā śubhopāyamarīracat
पुत्र के वचन सुनकर वह तपस्विनी माता भीतर जाकर, तब एक शुभ उपाय सोचने लगी।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.32.6)
उञ्छवृत्त्यर्जितान्बीजान्पिष्ट्वालोड्य जलेन तान् । उपलाल्य सुतं तस्मै सा ददौ कृत्रिमं पयः
uñchavṛttyarjitānbījānpiṣṭvāloḍya jalena tān upalālya sutaṁ tasmai sā dadau kṛtrimaṁ payaḥ
भिक्षावृत्ति से प्राप्त अन्न-कणों को पीसकर, जल में घोलकर, पुत्र को सांत्वना देते हुए उसने वह कृत्रिम दूध उसे दिया।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.32.7)
पीत्वा च कृत्रिमं दुग्धं मात्रा दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चारुदत्पुनः
pītvā ca kṛtrimaṁ dugdhaṁ mātrā dattaṁ sa bālakaḥ naitatkṣīramiti prāha mātaraṁ cārudatpunaḥ
माता द्वारा दिया गया वह कृत्रिम दूध पीकर वह बालक फिर से रो पड़ा और माता से बोला — "यह तो दूध नहीं है।"
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.32.8)
श्रुत्वा सुतस्य रुदितं प्राह सा दुःखिता सुतम् । सम्मार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलाकृतिः
śrutvā sutasya ruditaṁ prāha sā duḥkhitā sutam sammārjya netre putrasya karābhyāṁ kamalākṛtiḥ
पुत्र का रुदन सुनकर वह दुःखी, कमल के समान सुंदर माता अपने हाथों से पुत्र के नेत्र पोंछते हुए उससे बोली।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.32.9)
मातोवाच । क्षीरमत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । प्रसादेन विना शम्भोः पयः प्राप्तिर्भवेन्न हि
mātovāca kṣīramatra kuto'smākaṁ vane nivasatāṁ sadā prasādena vinā śambhoḥ payaḥ prāptirbhavenna hi
माता ने कहा — "वन में सदा निवास करने वाले हम लोगों को दूध कहाँ मिलेगा? शंभु की कृपा के बिना दूध की प्राप्ति नहीं हो सकती।"
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.32.10)
पूर्वजन्मनि यत्कृत्यं शिवमुद्दिश्य हे सुत । तदेव लभ्यते नूनं नात्र कार्या विचारणा
pūrvajanmani yatkṛtyaṁ śivamuddiśya he suta tadeva labhyate nūnaṁ nātra kāryā vicāraṇā
"हे पुत्र! पूर्वजन्म में शिव को लक्ष्य करके जो कृत्य किया गया, वही निश्चय ही प्राप्त होता है — इसमें कोई विचार करने की आवश्यकता नहीं।"
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.32.11)
इति मातृवचः श्रुत्वा व्याघ्रपादिः स बालकः । प्रत्युवाच विशोकात्मा मातरं मातृवत्सलः
iti mātṛvacaḥ śrutvā vyāghrapādiḥ sa bālakaḥ pratyuvāca viśokātmā mātaraṁ mātṛvatsalaḥ
माता के इन वचनों को सुनकर, व्याघ्रपाद-पुत्र वह बालक शोकरहित होकर, माता के प्रति वत्सल भाव से उन्हें उत्तर देने लगा।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.32.12)
शोकेनालमिमं मातः शम्भुर्यद्यस्ति शङ्करः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति
śokenālamimaṁ mātaḥ śambhuryadyasti śaṅkaraḥ tyaja śokaṁ mahābhāge sarvaṁ bhadraṁ bhaviṣyati
"हे माता! अब शोक बहुत हो चुका। यदि शंकर शंभु सचमुच हैं, तो हे महाभागे! शोक त्याग दो, सब कुछ मंगलमय होगा।"
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.32.13)
शृणु मातर्वचो मेऽद्य महादेवोऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
śṛṇu mātarvaco me'dya mahādevo'sti cetkvacit cirādvā hyacirādvāpi kṣīrodaṁ sādhayāmyaham
"हे माता! मेरा यह वचन सुनो — यदि महादेव कहीं भी हैं, तो चाहे देर हो या शीघ्र, मैं स्वयं ही क्षीर-सागर प्राप्त करूँगा।"
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.32.14)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा स शिशुः प्रीत्या शिवं मेऽस्त्वित्युदीर्य च । विसृज्य तां सुप्रणम्य तपः कर्तुं प्रचक्रमे
nandīśvara uvāca ityuktvā sa śiśuḥ prītyā śivaṁ me'stvityudīrya ca visṛjya tāṁ supraṇamya tapaḥ kartuṁ pracakrame
नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर वह शिशु प्रेमपूर्वक "शिव मुझे प्राप्त हों" कहकर, माता को प्रणाम कर विदा लेकर तपस्या करने चल पड़ा।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.32.15)
हिमवत्पर्वतगतः वायुभक्षः समाहितः । अष्टेष्टकाभिः प्रासादं कृत्वा लिङ्गं च मृन्मयम्
himavatparvatagataḥ vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ aṣṭeṣṭakābhiḥ prāsādaṁ kṛtvā liṅgaṁ ca mṛnmayam
हिमालय पर्वत पर जाकर, वायु का ही भक्षण करते हुए, एकाग्रचित्त होकर, आठ ईंटों से एक मंदिर बनाकर तथा मिट्टी का लिंग बनाकर —
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.32.16)
तत्रावाह्य शिवं साम्बं भक्त्या पञ्चाक्षरेण ह । पत्रपुष्पादिभिर्वन्यैः समानर्च शिशुः स वै
tatrāvāhya śivaṁ sāmbaṁ bhaktyā pañcākṣareṇa ha patrapuṣpādibhirvanyaiḥ samānarca śiśuḥ sa vai
वहाँ उमा-सहित शिव का आवाहन करके, भक्तिपूर्वक पंचाक्षर मंत्र से, वन के ही पत्र-पुष्प आदि से उस बालक ने उनकी अर्चना की।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.32.17)
ध्यात्वा शिवं च तं साम्बं जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः
dhyātvā śivaṁ ca taṁ sāmbaṁ japanpañcākṣaraṁ manum samabhyarcya ciraṁ kālaṁ cacāra paramaṁ tapaḥ
उमा-सहित शिव का ध्यान करते हुए, पंचाक्षर मंत्र का जप करते हुए तथा भली भाँति पूजा करते हुए वह दीर्घकाल तक परम तपस्या करता रहा।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.32.18)
तपसा तस्य बालस्य ह्युपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च भुवनं प्रदीपितमभून्मुने
tapasā tasya bālasya hyupamanyormahātmanaḥ carācaraṁ ca bhuvanaṁ pradīpitamabhūnmune
हे मुने! उस महात्मा बालक उपमन्यु की तपस्या से सम्पूर्ण चराचर संसार प्रज्वलित हो उठा।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.32.19)
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्विष्ण्वाद्यैः प्रार्थितः प्रभुः । परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपोऽभवत्तदा
etasminnantare śambhurviṣṇvādyaiḥ prārthitaḥ prabhuḥ parīkṣituṁ ca tadbhaktiṁ śakrarūpo'bhavattadā
इसी बीच विष्णु आदि देवों द्वारा प्रार्थना किए गए प्रभु शंभु, उसकी भक्ति की परीक्षा लेने के लिए इन्द्र का रूप धारण किया।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.32.20)
शिवा शचीस्वरूपाभूद्गणाः सर्वेऽभवन्सुराः । ऐरावतगजो नन्दी सर्वमेव च तन्मयम्
śivā śacīsvarūpābhūdgaṇāḥ sarve'bhavansurāḥ airāvatagajo nandī sarvameva ca tanmayam
शिवा (पार्वती) शची का रूप बन गईं, समस्त गण देवता बन गए, नंदी ऐरावत हाथी बन गया — सब कुछ उसी रूप में परिणत हो गया।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.32.21)
ततः साम्बः शिवः शक्रस्वरूपः सगणो द्रुतम् । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्
tataḥ sāmbaḥ śivaḥ śakrasvarūpaḥ sagaṇo drutam jagāmānugrahaṁ kartumupamanyostadāśramam
तब उमा-सहित शिव, इन्द्र-रूप धारण किए हुए, अपने गणों सहित शीघ्र ही अनुग्रह करने के लिए उपमन्यु के आश्रम को गए।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.32.22)
परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपधरो हरः । प्राह गम्भीरया वाचा बालकं तं मुनीश्वर
parīkṣituṁ ca tadbhaktiṁ śakrarūpadharo haraḥ prāha gambhīrayā vācā bālakaṁ taṁ munīśvara
हे मुनीश्वर! उसकी भक्ति की परीक्षा लेने के लिए, इन्द्र-रूपधारी हर ने गंभीर वाणी में उस बालक से कहा।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.32.23)
सुरेश्वर उवाच । तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेच्छितान्कामान् सर्वान्नात्रास्ति संशयः
sureśvara uvāca tuṣṭo'smi te varaṁ brūhi tapasānena suvrata dadāmi cecchitānkāmān sarvānnātrāsti saṁśayaḥ
सुरेश्वर ने कहा — "हे सुव्रत! तुम्हारी इस तपस्या से मैं प्रसन्न हूँ, वर माँगो। मैं तुम्हारी सभी इच्छित कामनाएँ पूर्ण करता हूँ, इसमें कोई संशय नहीं।"
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.32.24)
एवमुक्तः स वै तेन शक्ररूपेण शम्भुना । वरयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः
evamuktaḥ sa vai tena śakrarūpeṇa śambhunā varayāmi śive bhaktimityuvāca kṛtāñjaliḥ
इन्द्र-रूपधारी शंभु द्वारा ऐसा कहे जाने पर, हाथ जोड़कर उसने कहा — "मैं शिव में भक्ति ही माँगता हूँ।"
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.32.25)
तन्निशम्य हरिः प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
tanniśamya hariḥ prāha māṁ na jānāsi lekhapam trailokyādhipatiṁ śakraṁ sarvadevanamaskṛtam
यह सुनकर "इन्द्र" बोले — "तुम मुझे नहीं जानते — जो त्रैलोक्य का स्वामी, समस्त देवताओं द्वारा नमस्कृत इन्द्र हूँ।"
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.32.26)
मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
madbhakto bhava viprarṣe māmevārcaya sarvadā dadāmi sarvaṁ bhadraṁ te tyaja rudraṁ ca nirguṇam
"हे विप्रर्षे! मेरे भक्त बनो, सदा मेरी ही पूजा करो। मैं तुम्हें सब कुछ मंगलमय दूँगा — निर्गुण रुद्र को त्याग दो।"
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.32.27)
रुद्रेण निर्गुणेनालं किं ते कार्यं भविष्यति । देवजातिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
rudreṇa nirguṇenālaṁ kiṁ te kāryaṁ bhaviṣyati devajātibahirbhūto yaḥ piśācatvamāgataḥ
"निर्गुण रुद्र से तुम्हें क्या लाभ होगा? वे तो देव-जाति से बहिष्कृत, पिशाचत्व को प्राप्त हुए हैं।"
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.32.28)
नन्दीश्वर उवाच । तच्छ्रुत्वा स मुनेः पुत्रो जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्
nandīśvara uvāca tacchrutvā sa muneḥ putro japanpañcākṣaraṁ manum manyamāno dharmavighnaṁ prāha taṁ kartumāgatam
नन्दीश्वर ने कहा — यह सुनकर मुनि-पुत्र, पंचाक्षर मंत्र का जप करते हुए, इसे अपने धर्म में विघ्न मानकर, उस विघ्न करने आए हुए से बोला।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.32.29)
उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिन्दारतेन वै । प्रसङ्गाद्देवदेवस्य निर्गुणत्वं पिशाचता
upamanyuruvāca tvayaivaṁ kathitaṁ sarvaṁ bhavanindāratena vai prasaṅgāddevadevasya nirguṇatvaṁ piśācatā
उपमन्यु ने कहा — "तुमने यह सब शिव की निंदा में रत होकर कहा है — प्रसंगवश देवों के देव को निर्गुण और पिशाच बता दिया।"
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.32.30)
त्वं न जानासि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकं प्रकृतेः परम्
tvaṁ na jānāsi vai rudraṁ sarvadeveśvareśvaram brahmaviṣṇumaheśānāṁ janakaṁ prakṛteḥ param
"तुम रुद्र को नहीं जानते, जो समस्त देवेश्वरों के भी ईश्वर हैं, ब्रह्मा-विष्णु-महेश के जनक तथा प्रकृति से भी परे हैं।"
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.32.31)
सदसद् वयक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद् वृणोम्यहम्
sadasad vayaktamavyaktaṁ yamāhurbrahmavādinaḥ nityamekamanekaṁ ca varaṁ tasmād vṛṇomyaham
"जिन्हें ब्रह्मवादी सत्-असत्, व्यक्त-अव्यक्त, नित्य, एक तथा अनेक कहते हैं — उन्हीं से मैं वर माँगता हूँ।"
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.32.32)
हेतुवादविनिर्मुक्तं साङ्ख्ययोगार्थदं परम् । यमुशन्ति हि तत्त्वज्ञा वरं तस्माद् वृणोम्यहम्
hetuvādavinirmuktaṁ sāṅkhyayogārthadaṁ param yamuśanti hi tattvajñā varaṁ tasmād vṛṇomyaham
"जिन्हें तत्त्वज्ञ लोग तर्कवाद से मुक्त, सांख्य-योग के परम फलदाता कहते हैं — उन्हीं से मैं वर माँगता हूँ।"
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.32.33)
नास्ति शम्भोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणत् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां श्रेष्ठो गुणपराद्विभोः
nāsti śambhoḥ paraṁ tattvaṁ sarvakāraṇakāraṇat brahmaviṣṇvādidevānāṁ śreṣṭho guṇaparādvibhoḥ
"शंभु से बढ़कर कोई तत्त्व नहीं है, वे सब कारणों के भी कारण हैं; गुणों से परे वे प्रभु ब्रह्मा-विष्णु आदि देवों में भी श्रेष्ठ हैं।"
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.32.34)
नाहं वृणे वरं त्वत्तो न विष्णोर्ब्रह्मणोऽपि वा । नान्यस्मादमराद्वापि शङ्करो वरदोऽस्तु मे
nāhaṁ vṛṇe varaṁ tvatto na viṣṇorbrahmaṇo'pi vā nānyasmādamarādvāpi śaṅkaro varado'stu me
"मैं न तुमसे वर माँगता हूँ, न विष्णु से, न ब्रह्मा से, न किसी अन्य देवता से — शंकर ही मेरे वरदाता हों।"
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.32.35)
बहुनात्र किमुक्तेन वच्मि तत्त्वं मतं स्वकम् । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवादिकं स्फुटम्
bahunātra kimuktena vacmi tattvaṁ mataṁ svakam na prārthaye paśupateranyaṁ devādikaṁ sphuṭam
"अधिक कहने से क्या लाभ? मैं अपना निश्चित मत स्पष्ट कहता हूँ — पशुपति के अतिरिक्त किसी अन्य देवता की मैं कामना नहीं करता।"
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.32.36)
मद्भावं शृणु गोत्रारे मयाद्यानुमितं त्विदम् । भवान्तरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
madbhāvaṁ śṛṇu gotrāre mayādyānumitaṁ tvidam bhavāntare kṛtaṁ pāpaṁ śrutā nindā bhavasya cet
"हे पर्वतों के शत्रु! मेरा यह भाव सुनो, जो मैंने अभी अनुमान किया है — यदि शिव की निंदा सुनी जाए, तो अन्य जन्म में किया पाप —"
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.32.37)
श्रुत्वा निन्दां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
śrutvā nindāṁ bhavasyātha tatkṣaṇādeva santyajet svadehaṁ tannihatyāśu śivalokaṁ sa gacchati
"— शिव की निंदा सुनकर उसी क्षण त्याग देना चाहिए। अपने शरीर को तुरंत नष्ट करके वह शिवलोक को प्राप्त होता है।"
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.32.38)
आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतत्कलेवरम्
āstāṁ tāvanmameccheyaṁ kṣīraṁ prati surādhama nihatya tvāṁ śivāstreṇa tyajāmyetatkalevaram
"हे नीच देवता! दूध की मेरी इच्छा तो दूर रहे — तुम्हें शिवास्त्र से मारकर ही मैं यह शरीर त्यागूँगा।"
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.32.39)
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितः स्वयम् । क्षीरे वाच्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
nandīśvara uvāca evamuktvopamanyustaṁ martuṁ vyavasitaḥ svayam kṣīre vācchāmapi tyaktvā nihantuṁ śakramudyataḥ
नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर उपमन्यु स्वयं मरने का निश्चय करके, दूध की इच्छा भी त्यागकर, इन्द्र को मारने के लिए तत्पर हो गया।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.32.40)
भस्मादाय तदाधारादघोस्त्राभिमन्त्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
bhasmādāya tadādhārādaghostrābhimantritam visṛjya śakramuddiśya nanāda sa munistadā
अघोरास्त्र से अभिमंत्रित उस स्थान की भस्म लेकर, इन्द्र को लक्ष्य करके छोड़ते हुए वह मुनि तब गरज उठा।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.32.41)
स्मृत्वा स्वेष्टपदद्वन्द्वं स्वदेहं दग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
smṛtvā sveṣṭapadadvandvaṁ svadehaṁ dagdhumudyataḥ āgneyīṁ dhāraṇāṁ bibhradupamanyuravasthitaḥ
अपने इष्टदेव के दोनों चरणों का स्मरण करते हुए, अपना शरीर भी भस्म करने को तत्पर, उपमन्यु अग्नि-धारणा धारण किए स्थित हो गया।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.32.42)
एवं व्यवसिते विप्रे भगवान् शक्ररूपवान् । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः
evaṁ vyavasite vipre bhagavān śakrarūpavān vārayāmāsa saumyena dhāraṇāṁ tasya yoginaḥ
इस प्रकार उस विप्र के दृढ़-निश्चय पर, इन्द्र-रूपधारी भगवान ने उस योगी की उस धारणा को सौम्यतापूर्वक रोक दिया।
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.32.43)
तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नन्दीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शङ्करवल्लभम्
tadvisṛṣṭamaghorāstraṁ nandīśvaraniyogataḥ jagṛhe madhyataḥ kṣiptaṁ nandī śaṅkaravallabham
उसके द्वारा छोड़े गए उस अघोरास्त्र को, शंकर की आज्ञा से, बीच में ही नंदी ने, जो शंकर के प्रिय हैं, पकड़ लिया।
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.32.44)
स्वरूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास विप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्
svarūpameva bhagavānāsthāya parameśvaraḥ darśayāmāsa viprāya bālendukṛtaśekharam
तब भगवान परमेश्वर ने अपने वास्तविक, बालचंद्र-शेखर स्वरूप को उस विप्र-बालक को दिखाया।
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.32.45)
क्षीरार्णवसहस्रं च दध्यादेरर्णवं तथा । भक्ष्यभोज्यार्णवं तस्मै दर्शयामास स प्रभुः
kṣīrārṇavasahasraṁ ca dadhyāderarṇavaṁ tathā bhakṣyabhojyārṇavaṁ tasmai darśayāmāsa sa prabhuḥ
उन प्रभु ने उसे सहस्रों क्षीर-सागर, दधि आदि के सागर, तथा खाने-पीने की वस्तुओं के सागर दिखाए।
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.32.46)
एवं स ददृशे शम्भुर्देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
evaṁ sa dadṛśe śambhurdevyā sārdhaṁ vṛṣopari gaṇeśvaraistriśūlādyairdivyāstrairapi saṁvṛtaḥ
इस प्रकार उसने देवी सहित वृषभ पर विराजमान शंभु को देखा, जो त्रिशूल आदि दिव्य अस्त्रों तथा गणेश्वरों से घिरे हुए थे।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.32.47)
दिवि दुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
divi dundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha viṣṇubrahmendrapramukhairdevaiśchannā diśo daśa
आकाश में दुंदुभियाँ बज उठीं, पुष्पों की वर्षा होने लगी; विष्णु, ब्रह्मा, इन्द्र आदि देवताओं से दसों दिशाएँ भर गईं।
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.32.48)
अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
athopamanyurānandasamudrormibhirāvṛtaḥ papāta daṇḍavadbhūmau bhaktinamreṇa cetasā
तब आनंद-सागर की लहरों से आवृत उपमन्यु भक्ति से नत हृदय के साथ दंड के समान भूमि पर गिर पड़ा।
श्लोक 49 (shiva.shatarudra.32.49)
एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति समाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
etasminsamaye tatra sasmito bhagavānbhavaḥ ehyehīti samāhūya mūrdhnyāghrāya dadau varān
उसी समय मुस्कुराते हुए भगवान भव ने "आओ, आओ" कहकर उसे बुलाया, उसके मस्तक को सूँघकर उसे वर दिए।
श्लोक 50 (shiva.shatarudra.32.50)
शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि त्वदाचरणतो वरात् । दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितोऽधुना
śiva uvāca vatsopamanyo tuṣṭo'smi tvadācaraṇato varāt dṛḍhabhakto'si viprarṣe mayā jijñāsito'dhunā
शिव ने कहा — "हे वत्स उपमन्यु! तुम्हारे इस उत्तम आचरण से मैं प्रसन्न हूँ। हे विप्रर्षे! तुम दृढ़भक्त हो, मैंने अभी तुम्हारी परीक्षा ली।"
श्लोक 51 (shiva.shatarudra.32.51)
भक्ष्यभोगान्यथाकामं बान्धवैर्भुङ्क्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखनिर्मुक्तो भक्तिमान्मम
bhakṣyabhogānyathākāmaṁ bāndhavairbhuṅkṣva sarvadā sukhī bhava sadā duḥkhanirmukto bhaktimānmama
"अपने बंधुजनों सहित सदा इच्छानुसार भोजन-भोग भोगो। सदा सुखी रहो, दुःख से मुक्त और मेरा भक्त बनो।"
श्लोक 52 (shiva.shatarudra.32.52)
उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य कुमारत्वं सनातनम्
upamanyo mahābhāga tavāmbaiṣā hi pārvatī mayā putrīkṛto hyadya kumāratvaṁ sanātanam
"हे महाभाग उपमन्यु! यह पार्वती ही अब तुम्हारी माता है; मैंने आज तुम्हें अपना पुत्र बना लिया है और सनातन कुमारत्व प्रदान किया है।"
श्लोक 53 (shiva.shatarudra.32.53)
दुग्धदध्याज्यमधुनामर्णवाश्च सहस्रशः । भक्ष्यभोज्यादिवस्तूनामर्णवाश्चाखिलास्तथा
dugdhadadhyājyamadhunāmarṇavāśca sahasraśaḥ bhakṣyabhojyādivastūnāmarṇavāścākhilāstathā
"दूध, दही, घी, मधु के सहस्रों सागर, तथा खाने-पीने की सभी वस्तुओं के समस्त सागर —"
श्लोक 54 (shiva.shatarudra.32.54)
तुभ्यं दत्ता मया प्रीत्या त्वं गृह्णीष्व महामुने । अमरत्वं तथा दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्
tubhyaṁ dattā mayā prītyā tvaṁ gṛhṇīṣva mahāmune amaratvaṁ tathā dattaṁ gāṇapatyaṁ ca śāśvatam
"— हे महामुने! मैंने प्रेमपूर्वक तुम्हें दिए हैं, इन्हें ग्रहण करो। इसी प्रकार अमरत्व तथा सनातन गणपत्य भी तुम्हें दिया गया है।"
श्लोक 55 (shiva.shatarudra.32.55)
पिताहं ते महादेवो माता ते जगदम्बिका । वरान्वरय सुप्रीत्या मनोऽभिलषितान्परान्
pitāhaṁ te mahādevo mātā te jagadambikā varānvaraya suprītyā mano'bhilaṣitānparān
"मैं महादेव तुम्हारा पिता हूँ, जगदम्बिका तुम्हारी माता है। प्रसन्नतापूर्वक अपने मन-वांछित उत्तम वर माँगो।"
श्लोक 56 (shiva.shatarudra.32.56)
अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः । यशस्वी वरतेजस्वी दिव्यज्ञानी महाप्रभुः
ajaraścāmaraścaiva bhava tvaṁ duḥkhavarjitaḥ yaśasvī varatejasvī divyajñānī mahāprabhuḥ
"तुम अजर, अमर तथा दुःखरहित बनो; यशस्वी, उत्तम तेजस्वी, दिव्यज्ञानी और महाप्रभु बनो।"
श्लोक 57 (shiva.shatarudra.32.57)
अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा स्मृत्वा तस्य तपो महत् । पुनर्दश वरान्दिव्यान्मुनये ह्यूपमन्यवे
atha śambhuḥ prasannātmā smṛtvā tasya tapo mahat punardaśa varāndivyānmunaye hyūpamanyave
तब उसकी महान तपस्या का स्मरण करके, प्रसन्नचित्त शंभु ने मुनि उपमन्यु को पुनः दस दिव्य वर प्रदान किए।
श्लोक 58 (shiva.shatarudra.32.58)
व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वं पाटवं च निजं पदम्म्
vrataṁ pāśupataṁ jñānaṁ vratayogaṁ ca tattvataḥ dadau tasmai pravaktṛtvaṁ pāṭavaṁ ca nijaṁ padamm
पाशुपत व्रत, तत्त्व-ज्ञान, व्रत-योग, प्रवचन-कौशल तथा अपना स्वयं का पद — यह सब उन्होंने उसे प्रदान किया।
श्लोक 59 (shiva.shatarudra.32.59)
एवं दत्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्तेऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
evaṁ dattvā mahādevaḥ karābhyāmupagṛhya tam mūrdhnyāghrāya sutaste'yamiti devyai nyavedayat
इस प्रकार वर देकर महादेव ने अपने दोनों हाथों से उसे उठाकर, मस्तक सूँघकर देवी से कहा — "यह अब तुम्हारा पुत्र है।"
श्लोक 60 (shiva.shatarudra.32.60)
देवी च शृण्वती प्रीत्या मूर्ध्नि देशे कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमक्षयम्
devī ca śṛṇvatī prītyā mūrdhni deśe karāmbujam vinyasya pradadau tasmai kumārapadamakṣayam
देवी ने प्रसन्नतापूर्वक यह सुनकर, अपना कमल-हाथ उसके मस्तक पर रखकर उसे अक्षय कुमार-पद प्रदान किया।
श्लोक 61 (shiva.shatarudra.32.61)
क्षीराब्धिमपि साकारं क्षीरस्वादुकरोदधिः । उपास्थाय ददौ तस्मै पिण्डीभूतमनश्वरम्
kṣīrābdhimapi sākāraṁ kṣīrasvādukarodadhiḥ upāsthāya dadau tasmai piṇḍībhūtamanaśvaram
क्षीर के समान मधुर हाथ वाली देवी ने स्वयं साक्षात् क्षीर-सागर को उपस्थित करके उसे संघनित, अविनाशी रूप में प्रदान किया।
श्लोक 62 (shiva.shatarudra.32.62)
योगैश्वर्यं सदा तुष्टं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमां तस्मै ददौ सन्तुष्टमानसः
yogaiśvaryaṁ sadā tuṣṭaṁ brahmavidyāmanaśvarām samṛddhiṁ paramāṁ tasmai dadau santuṣṭamānasaḥ
प्रसन्नचित्त देवी ने उसे योग का ऐश्वर्य, सदा-संतुष्ट अविनाशी ब्रह्मविद्या तथा परम समृद्धि प्रदान की।
श्लोक 63 (shiva.shatarudra.32.63)
सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत्
so'pi labdhvā varāndivyānkumāratvaṁ ca sarvadā tasmācchivācca tasyāśca śivāyā mudito'bhavat
वह भी दिव्य वर तथा सदा के लिए कुमारत्व प्राप्त करके, उन शिव और उन शिवा (पार्वती) से अत्यंत हर्षित हुआ।
श्लोक 64 (shiva.shatarudra.32.64)
ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः । ययाचे स वरं प्रीत्या देवदेवान्महेश्वरात्
tataḥ prasannacetaskaḥ supraṇamya kṛtāñjaliḥ yayāce sa varaṁ prītyā devadevānmaheśvarāt
तब प्रसन्नचित्त होकर, हाथ जोड़कर भली भाँति प्रणाम करते हुए, उसने देवों के देव महेश्वर से प्रेमपूर्वक एक और वर माँगा।
श्लोक 65 (shiva.shatarudra.32.65)
उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिं देहि परमां दिव्यामव्यभिचारिणीम्
upamanyuruvāca prasīda devadeveśa prasīda parameśvara svabhaktiṁ dehi paramāṁ divyāmavyabhicāriṇīm
उपमन्यु ने कहा — "हे देवदेवेश! प्रसन्न होइए। हे परमेश्वर! प्रसन्न होइए। मुझे अपनी परम, दिव्य, अव्यभिचारिणी भक्ति प्रदान कीजिए।"
श्लोक 66 (shiva.shatarudra.32.66)
श्रद्धां देहि महादेव स्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं स्वसान्निध्यं च सर्वदा
śraddhāṁ dehi mahādeva svasambandhiṣu me sadā svadāsyaṁ paramaṁ snehaṁ svasānnidhyaṁ ca sarvadā
"हे महादेव! मुझे सदा अपने संबंधियों में श्रद्धा दीजिए, अपनी सेवा, परम स्नेह तथा अपना सान्निध्य सदा प्रदान कीजिए।"
श्लोक 67 (shiva.shatarudra.32.67)
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव स महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
nandīśvara uvāca evamuktvā prasannātmā harṣagadgadayā girā tuṣṭāva sa mahādevamupamanyurdvijottamaḥ
नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर, प्रसन्नचित्त उपमन्यु, हर्ष से गद्गद वाणी में उस उत्तम द्विज ने महादेव की स्तुति की।
श्लोक 68 (shiva.shatarudra.32.68)
एवमुक्तः शिवस्तेन सर्वेषां शृण्वतां प्रभुः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं सकलेश्वरः
evamuktaḥ śivastena sarveṣāṁ śṛṇvatāṁ prabhuḥ pratyuvāca prasannātmopamanyuṁ sakaleśvaraḥ
इस प्रकार कहे जाने पर, सबके सुनते हुए, समस्त जगत के ईश्वर, प्रसन्नचित्त शिव ने उपमन्यु को उत्तर दिया।
श्लोक 69 (shiva.shatarudra.32.69)
शिव उवाच । वत्सोपमन्यो धन्यस्त्वं मम भक्तो विशेषतः । सर्वं दत्तं मया ते हि यद् वृतं भवतानघ
śiva uvāca vatsopamanyo dhanyastvaṁ mama bhakto viśeṣataḥ sarvaṁ dattaṁ mayā te hi yad vṛtaṁ bhavatānagha
शिव ने कहा — "हे वत्स उपमन्यु! तुम धन्य हो, मेरे विशेष भक्त हो। हे निष्पाप! तुमने जो कुछ माँगा, वह सब मैंने तुम्हें दिया।"
श्लोक 70 (shiva.shatarudra.32.70)
अजरश्चामरश्च त्वं सर्वदा दुःखवर्जितः । सर्वपूज्यो निर्विकारी भक्तानां प्रवरो भव
ajaraścāmaraśca tvaṁ sarvadā duḥkhavarjitaḥ sarvapūjyo nirvikārī bhaktānāṁ pravaro bhava
"तुम सदा अजर, अमर और दुःखरहित रहो। सबके पूज्य, निर्विकार तथा भक्तों में श्रेष्ठ बनो।"
श्लोक 71 (shiva.shatarudra.32.71)
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
akṣayā bāndhavāścaiva kulaṁ gotraṁ ca te sadā bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī
"हे द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे बंधुजन, कुल तथा गोत्र सदा अक्षय रहेंगे, और मुझमें तुम्हारी भक्ति सदा शाश्वत रहेगी।"
श्लोक 72 (shiva.shatarudra.32.72)
सान्निध्यं चाश्रये नित्यं करिष्यामि मुने तव । तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि
sānnidhyaṁ cāśraye nityaṁ kariṣyāmi mune tava tiṣṭha vatsa yathākāmaṁ notkaṇṭhāṁ ca kariṣyasi
"हे मुने! मैं सदा तुम्हारे आश्रम में अपना सान्निध्य बनाए रखूँगा। हे वत्स! इच्छानुसार यहाँ रहो, तुम्हें कभी विरह-व्यथा नहीं होगी।"
श्लोक 73 (shiva.shatarudra.32.73)
नन्दीश्वर उवाच । एवमुक्त्वा स भगवांस्तस्मै दत्त्वा वरान्वरान् । साम्बश्च सगणः सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः
nandīśvara uvāca evamuktvā sa bhagavāṁstasmai dattvā varānvarān sāmbaśca sagaṇaḥ sadyastatraivāntardadhe prabhuḥ
नन्दीश्वर ने कहा — यह कहकर, उसे उत्तम वर देकर, उमा-सहित प्रभु अपने गणों सहित तत्काल वहीं अंतर्धान हो गए।
श्लोक 74 (shiva.shatarudra.32.74)
उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य शम्भोर्वरान्वरान् । जगाम जननीस्थानं मात्रे सर्वमवर्णयत्
upamanyuḥ prasannātmā prāpya śambhorvarānvarān jagāma jananīsthānaṁ mātre sarvamavarṇayat
प्रसन्नचित्त उपमन्यु, शंभु से उत्तम वर पाकर, अपनी माता के स्थान पर गया और माता को सब कुछ सुना दिया।
श्लोक 75 (shiva.shatarudra.32.75)
तच्छ्रुत्वा तस्य जननी महाहर्षमवाप सा । सर्वपूज्योऽभवत्सोऽपि सुखं प्रापाधिकं सदा
tacchrutvā tasya jananī mahāharṣamavāpa sā sarvapūjyo'bhavatso'pi sukhaṁ prāpādhikaṁ sadā
यह सुनकर उसकी माता को अत्यंत हर्ष प्राप्त हुआ; वह भी सबके द्वारा पूज्य होकर सदा अधिक सुख को प्राप्त हुआ।
श्लोक 76 (shiva.shatarudra.32.76)
इत्थं ते वर्णितस्तात शिवस्य परमात्मनः । सुरेश्वरावतारो हि सर्वदा सुखदः सताम्
itthaṁ te varṇitastāta śivasya paramātmanaḥ sureśvarāvatāro hi sarvadā sukhadaḥ satām
हे तात! इस प्रकार परमात्मा शिव का यह सुरेश्वर नामक अवतार तुम्हें सुनाया गया, जो सदा सज्जनों को सुख देने वाला है।
श्लोक 77 (shiva.shatarudra.32.77)
इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
idamākhyānamanaghaṁ sarvakāmaphalapradam svargyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ bhuktimuktipradaṁ satām
यह निष्पाप आख्यान समस्त कामनाओं का फल देने वाला है; यह स्वर्ग देने वाला, यशस्वी, आयुवर्धक तथा सज्जनों को भोग-मोक्ष प्रदान करने वाला है।
श्लोक 78 (shiva.shatarudra.32.78)
य एतच्छृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवगतिं लभेत्
ya etacchṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ iha sarvasukhaṁ bhuktvā so'nte śivagatiṁ labhet
जो कोई इसे भक्तिपूर्वक सुनता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनाता है, वह इस लोक में समस्त सुख भोगकर अंत में शिव-गति को प्राप्त करता है।