शतरुद्र संहिता · अध्याय 34
सुनर्तक-नट अवतार में मेना एवं हिमवान् को जीतना
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.34.1)
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शिवस्य परमात्मनः । अवतारं शृणु विभोः सुनर्तकनटाह्वयम्
nandīśvara uvāca sanatkumāra sarvajña śivasya paramātmanaḥ avatāraṁ śṛṇu vibhoḥ sunartakanaṭāhvayam
नन्दीश्वर ने कहा - हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! अब परमात्मा शिव के सुनर्तक-नट नामक अवतार को सुनो।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.34.2)
यदा हि कालिका देवी पार्वती हिमवत्सुता । तेपे तपः सुविमलं वनं गत्वा शिवाप्तये
yadā hi kālikā devī pārvatī himavatsutā tepe tapaḥ suvimalaṁ vanaṁ gatvā śivāptaye
जब कालिका देवी पार्वती, हिमवान् की पुत्री, वन में जाकर शिव को पाने के लिए परम निर्मल तप करने लगीं —
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.34.3)
तदा शिवः प्रसन्नोऽभूत्तस्याः सुतपसो मुने । तद्वृत्तसुपरीक्षार्थं वरं दातुं मुदा ययौ
tadā śivaḥ prasanno'bhūttasyāḥ sutapaso mune tadvṛttasuparīkṣārthaṁ varaṁ dātuṁ mudā yayau
— तब, हे मुने! शिव उसकी उत्तम तपस्या से प्रसन्न हुए और उसके आचरण की भली-भाँति परीक्षा हेतु आनन्दपूर्वक वर देने गए।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.34.4)
स्वरूपं दर्शयामास तस्यै सुप्रीतमानसः । वरं ब्रूहीति चोवाच तां शिवां शङ्करो मुने
svarūpaṁ darśayāmāsa tasyai suprītamānasaḥ varaṁ brūhīti covāca tāṁ śivāṁ śaṅkaro mune
अत्यंत प्रसन्नचित्त होकर उन्होंने उसे अपना स्वरूप दिखाया, और हे मुने! शंकर ने उस शिवा से कहा - "वर माँगो।"
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.34.5)
तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् । सुजहर्ष शिवातीव प्राह तं सुप्रणम्य सा
tacchrutvā śambhuvacanaṁ dṛṣṭvā tadrūpamuttamam sujaharṣa śivātīva prāha taṁ supraṇamya sā
शम्भु के वचन सुनकर और उनका वह उत्तम रूप देखकर शिवा अत्यंत हर्षित हुईं, और उन्हें भलीभाँति प्रणाम कर बोलीं।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.34.6)
पार्वत्युवाच । यदि प्रसन्नो देवेश मह्यं देयो वरो यदि । पतिर्भव ममेशान कृपां कुरु ममोपरि
pārvatyuvāca yadi prasanno deveśa mahyaṁ deyo varo yadi patirbhava mameśāna kṛpāṁ kuru mamopari
पार्वती ने कहा - हे देवेश! यदि आप प्रसन्न हैं और मुझे वर देना चाहते हैं, तो हे ईशान! आप मेरे पति बनें और मुझ पर कृपा करें।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.34.7)
पितुर्गृहे मया सम्यग्गम्यते त्वदनुज्ञया । गन्तव्यं भवता नाथ मत्पितुः पार्श्वतः प्रभो
piturgṛhe mayā samyaggamyate tvadanujñayā gantavyaṁ bhavatā nātha matpituḥ pārśvataḥ prabho
हे नाथ! आपकी अनुमति से मैं अपने पिता के घर भलीभाँति जाऊँगी, और हे प्रभो! आपको भी मेरे पिता के पास आना होगा।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.34.8)
याचस्व मां ततो भिक्षुः ख्यापयंश्च यशः शुभम् । पितुर्मे सफलं सर्वं कुरु प्रीत्या गृहाश्रमम्
yācasva māṁ tato bhikṣuḥ khyāpayaṁśca yaśaḥ śubham piturme saphalaṁ sarvaṁ kuru prītyā gṛhāśramam
तब भिक्षुक बनकर, अपने शुभ यश को प्रकट करते हुए, आप मुझे माँगें; प्रेमपूर्वक मेरे पिता के गृहस्थ-जीवन को सफल कीजिए।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.34.9)
ततो यथोक्तविधिना कर्तुमर्हसि भो प्रभो । विवाहं त्वं महेशान देवानां कार्यसिद्धये
tato yathoktavidhinā kartumarhasi bho prabho vivāhaṁ tvaṁ maheśāna devānāṁ kāryasiddhaye
तत्पश्चात् हे प्रभो! हे महेशान! देवताओं के कार्य की सिद्धि के लिए आप यथाविधि विवाह सम्पन्न कीजिए।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.34.10)
कामं मे पूरय विभो निर्विकारो भवान्सदा । भक्तवत्सलनामा हि तव भक्तास्म्यहं सदा
kāmaṁ me pūraya vibho nirvikāro bhavānsadā bhaktavatsalanāmā hi tava bhaktāsmyahaṁ sadā
हे विभो! मेरी कामना पूर्ण कीजिए, आप सदा निर्विकार हैं; आपका नाम भक्तवत्सल है, और मैं सदा आपकी भक्त हूँ।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.34.11)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स तया शम्भुर्महेशो भक्तवत्सलः । तथास्त्विति वचः प्रोच्यान्तर्हितः स्वगिरिं ययौ
nandīśvara uvāca ityuktaḥ sa tayā śambhurmaheśo bhaktavatsalaḥ tathāstviti vacaḥ procyāntarhitaḥ svagiriṁ yayau
नन्दीश्वर ने कहा - उसके ऐसा कहने पर भक्तवत्सल शम्भु महेश ने "तथास्तु" कहकर अन्तर्धान होकर अपने पर्वत को प्रस्थान किया।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.34.12)
पार्वत्यपि ततः प्रीत्या स्वसखीभ्यां समन्विता । जगाम स्वपितुर्गेहं रूपं कृत्वा तु सार्थकम्
pārvatyapi tataḥ prītyā svasakhībhyāṁ samanvitā jagāma svapiturgehaṁ rūpaṁ kṛtvā tu sārthakam
पार्वती भी तब प्रसन्नतापूर्वक अपनी दो सखियों सहित उपयुक्त रूप धारण कर अपने पिता के घर गईं।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.34.13)
पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेनया स हिमाचलः । परिवारयुतो द्रष्टुं स्वसुतां तां ययौ मुदा
pārvatyāgamanaṁ śrutvā menayā sa himācalaḥ parivārayuto draṣṭuṁ svasutāṁ tāṁ yayau mudā
पार्वती के आगमन का समाचार सुनकर हिमाचल, मेना सहित, अपने परिवार के साथ आनन्दपूर्वक अपनी पुत्री को देखने गए।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.34.14)
दृष्ट्वा तां सुप्रसन्नास्यामानयामासतुर्गृहम् । कारयामासतुः प्रीत्या महानन्दौ महोत्सवम्
dṛṣṭvā tāṁ suprasannāsyāmānayāmāsaturgṛham kārayāmāsatuḥ prītyā mahānandau mahotsavam
उसे देखकर अत्यंत प्रसन्नमुख हो, वे उसे घर ले आए और प्रेमपूर्वक महान् आनन्द-उत्सव कराया।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.34.15)
धनं ददौ द्विजादिभ्यो मेना गिरिवरस्तथा । मङ्गलं कारयामास सवेदध्वनिमादरात्
dhanaṁ dadau dvijādibhyo menā girivarastathā maṅgalaṁ kārayāmāsa savedadhvanimādarāt
मेना और गिरिराज ने ब्राह्मणों आदि को धन दिया, और आदरपूर्वक वेदध्वनि के साथ मंगल-कार्य सम्पन्न कराया।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.34.16)
ततः स्वकन्यया सार्धमुवास प्राङ्गणे मुदा । मेना च हिमवाञ्छैलः स्नातुं गङ्गां जगाम सः
tataḥ svakanyayā sārdhamuvāsa prāṅgaṇe mudā menā ca himavāñchailaḥ snātuṁ gaṅgāṁ jagāma saḥ
तत्पश्चात् वे अपनी कन्या के साथ प्राङ्गण में आनन्दपूर्वक रहे; और हिमवान् पर्वत मेना सहित गंगा में स्नान करने गए।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.34.17)
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ
etasminnantare śambhuḥ sulīlo bhaktavatsalaḥ sunartakanaṭo bhūtvā menakāsannidhiṁ yayau
इसी बीच लीलाशील और भक्तवत्सल शम्भु सुनर्तक बनकर मेनका के समीप गए।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.34.18)
शृङ्गं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरुं तथा । पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः
śṛṅgaṁ vāme kare dhṛtvā dakṣiṇe ḍamaruṁ tathā pṛṣṭhe kanthāṁ raktavāsā nṛtyagānaviśāradaḥ
बाएँ हाथ में सींग और दाहिने में डमरू धारण किए, पीठ पर गुदड़ी और लाल वस्त्र पहने, नृत्य-गान में निपुण।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.34.19)
ततस्तु नटरूपोऽसौ मेनकाप्राङ्गणे मुदा । चक्रे स नृत्यं विविधं गानं चाति मनोहरम्
tatastu naṭarūpo'sau menakāprāṅgaṇe mudā cakre sa nṛtyaṁ vividhaṁ gānaṁ cāti manoharam
तब उस नट-रूप में वे मेनका के प्राङ्गण में प्रसन्नतापूर्वक नाना प्रकार का नृत्य और अत्यंत मनोहर गान करने लगे।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.34.20)
शृङ्गञ्च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महोतिं विविधां प्रीत्या स चकार मनोहराम्
śṛṅgañca ḍamaruṁ tatra vādayāmāsa sudhvanim mahotiṁ vividhāṁ prītyā sa cakāra manoharām
वहाँ उन्होंने सींग और डमरू को मधुर ध्वनि से बजाया, और प्रेमपूर्वक नाना प्रकार का मनोहर मनोरंजन किया।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.34.21)
तं द्रष्टुं नागराः सर्वे पुरुषाश्च स्त्रियस्तथा । आजग्मुः सहसा तत्र बाला वृद्धा अपि ध्रुवम्
taṁ draṣṭuṁ nāgarāḥ sarve puruṣāśca striyastathā ājagmuḥ sahasā tatra bālā vṛddhā api dhruvam
उसे देखने के लिए नगर के सभी पुरुष और स्त्रियाँ, बालक और वृद्ध भी, निश्चय ही तुरन्त वहाँ आ गए।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.34.22)
श्रुत्वा सुगीतं तं दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुः सर्वे मेनापि च तदा मुने
śrutvā sugītaṁ taṁ dṛṣṭvā sunṛtyaṁ ca manoharam sahasā mumuhuḥ sarve menāpi ca tadā mune
उस मधुर गीत को सुनकर और उस मनोहर नृत्य को देखकर सब लोग सहसा मोहित हो गए — हे मुने, स्वयं मेना भी।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.34.23)
ततो मेनाशु रत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तदूतिप्रीतमानसा
tato menāśu ratnāni svarṇapātrasthitāni ca tasmai dātuṁ yayau prītyā tadūtiprītamānasā
तब मेना ने शीघ्र ही उसके नृत्य से प्रसन्नचित्त होकर, सुवर्ण-पात्र में रखे रत्नों को प्रेमपूर्वक उसे देने का प्रयत्न किया।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.34.24)
तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां काङ्क्षे शिवां च ताम् । पुनः सुनृत्यं गानं च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः
tāni na svīcakārāsau bhikṣāṁ kāṅkṣe śivāṁ ca tām punaḥ sunṛtyaṁ gānaṁ ca kautukātkartumudyataḥ
उसने उन्हें स्वीकार नहीं किया; वह केवल भिक्षा और उस शिवा को चाहता था; और कौतुकवश पुनः नृत्य-गान करने को उद्यत हुआ।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.34.25)
मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा
menā tadvacanaṁ śrutvā cukopāti suvismitā bhikṣukaṁ bhartsayāmāsa bahiṣkartumiyeṣa sā
उसके वचन सुनकर मेना अत्यंत आश्चर्यचकित हो अत्यंत क्रुद्ध हुईं; उन्होंने भिक्षुक को डाँटा और उसे बाहर निकालने का विचार किया।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.34.26)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र गङ्गातो गिरिराड् ययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्राङ्गणस्थं नराकृतिम्
etasminnantare tatra gaṅgāto girirāḍ yayau dadarśa purato bhikṣuṁ prāṅgaṇasthaṁ narākṛtim
इसी बीच गिरिराज गंगा से वहाँ आ पहुँचे, और उन्होंने प्राङ्गण में खड़े उस भिक्षुक को मनुष्य के रूप में देखा।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.34.27)
श्रुत्वा मेनामुखाद् वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिः कर्तुं च भिक्षुकम्
śrutvā menāmukhād vṛttaṁ tatsarvaṁ sucukopa saḥ ājñāṁ cakārānucarānbahiḥ kartuṁ ca bhikṣukam
मेना के मुख से सारा वृत्तान्त सुनकर वे भी अत्यंत क्रुद्ध हुए, और उन्होंने अपने सेवकों को उस भिक्षुक को बाहर निकालने की आज्ञा दी।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.34.28)
महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिः कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम
mahāgnimiva duḥsparśaṁ prajvalantaṁ sutejasam na śaśāka bahiḥ kartuṁ ko'pi taṁ munisattama
हे मुनिश्रेष्ठ! महान् अग्नि के समान दुःसह और अपने तेज से प्रज्वलित उसे कोई भी बाहर नहीं निकाल सका।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.34.29)
ततः स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्
tataḥ sa bhikṣukastāta nānālīlāviśāradaḥ darśayāmāsa śailāya svaprabhāvamanantakam
हे तात! तब नाना लीलाओं में निपुण उस भिक्षुक ने पर्वत को अपना अनन्त प्रभाव दिखलाया।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.34.30)
शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् । ततो ब्रह्मस्वरूपं च सूर्यरूपं ततः क्षणात्
śailo dadarśa taṁ tatra viṣṇurūpadharaṁ drutam tato brahmasvarūpaṁ ca sūryarūpaṁ tataḥ kṣaṇāt
पर्वत ने वहाँ उसे तुरन्त विष्णु-रूप में देखा; फिर क्षणभर में ब्रह्मा-रूप में, फिर सूर्य-रूप में।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.34.31)
ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वतीसहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्
tato dadarśa taṁ tāta rudrarūpaṁ mahādbhutam pārvatīsahitaṁ ramyaṁ vihasantaṁ sutejasam
हे तात! फिर उन्होंने उसे रुद्र के अत्यंत अद्भुत, तेजस्वी, हास्ययुक्त और पार्वती-सहित रमणीय रूप में देखा।
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.34.32)
एवं सुबहुरूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसम्प्लुतः
evaṁ subahurūpāṇi tasya tatra dadarśa saḥ suvismito babhūvāśu paramānandasamplutaḥ
इस प्रकार उन्होंने वहाँ उसके अनेकानेक रूप देखे, और सहसा अत्यंत विस्मित हो परमानन्द में डूब गए।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.34.33)
अथासौ भिक्षुवर्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गां तां नान्यज्जग्राह किञ्चन
athāsau bhikṣuvaryo hi tasmāttasyāśca sūtikṛt bhikṣāṁ yayāce durgāṁ tāṁ nānyajjagrāha kiñcana
फिर उस सृष्टिकर्ता श्रेष्ठ भिक्षुक ने दुर्गा से केवल भिक्षा माँगी — उसने और कुछ भी ग्रहण नहीं किया।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.34.34)
ततश्चान्तर्दधे भिक्षुस्वरूपः परमेश्वरः । स्वालयं स जगामाशु दुर्गावाक्यप्रणोदितः
tataścāntardadhe bhikṣusvarūpaḥ parameśvaraḥ svālayaṁ sa jagāmāśu durgāvākyapraṇoditaḥ
तब भिक्षुक-रूपधारी वे परमेश्वर, दुर्गा के वचन से प्रेरित होकर, अन्तर्धान होकर शीघ्र अपने धाम को चले गए।
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.34.35)
तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरपि । आवां शिवो वञ्चयित्वा गतवान्स्वालयं विभुः
tadā babhūva sujñānaṁ menāśaileśayorapi āvāṁ śivo vañcayitvā gatavānsvālayaṁ vibhuḥ
तब मेना और गिरिराज दोनों को यह सुज्ञान हुआ - "उन विभु शिव ने हम दोनों को छलकर अपने धाम को प्रस्थान किया है।"
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.34.36)
अस्मै देया स्वकन्येयं पार्वती सुतपस्विनी । एवं विचार्य च तयोः शिवे भक्तिरभूत्परा
asmai deyā svakanyeyaṁ pārvatī sutapasvinī evaṁ vicārya ca tayoḥ śive bhaktirabhūtparā
"यह हमारी तपस्विनी कन्या पार्वती उन्हीं को दी जानी चाहिए" — ऐसा विचार कर दोनों में शिव के प्रति परम भक्ति उत्पन्न हुई।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.34.37)
अतो रुद्रो महोतीश्च कृत्वा भक्तमुदावहम् । विवाहं कृतवान्प्रीत्या पार्वत्या स विधानतः
ato rudro mahotīśca kṛtvā bhaktamudāvaham vivāhaṁ kṛtavānprītyā pārvatyā sa vidhānataḥ
अतः रुद्र ने भक्त के हृदय को इस प्रकार आनन्दित कर, प्रेमपूर्वक विधिवत् पार्वती के साथ विवाह किया।
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.34.38)
इति प्रोक्तस्तु ते तात सुनर्तकनटाह्वयः । शिवावतारो हि मया शिवावाक्यप्रपूरकः
iti proktastu te tāta sunartakanaṭāhvayaḥ śivāvatāro hi mayā śivāvākyaprapūrakaḥ
हे तात! इस प्रकार मैंने तुम्हें शिव के इस सुनर्तक-नट नामक अवतार का वर्णन किया, जिसके द्वारा मैंने शिवा के वचन को पूर्ण किया।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.34.39)
इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया । य एतच्छृणुयात्प्रीत्या स सुखी गतिमाप्नुयात्
idamākhyānamanaghaṁ paramaṁ vyāhṛtaṁ mayā ya etacchṛṇuyātprītyā sa sukhī gatimāpnuyāt
यह पवित्र और परम आख्यान मैंने कहा है। जो कोई इसे प्रेमपूर्वक सुनता है, वह सुखी होकर परम गति को प्राप्त करता है।