Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 37

व्यास-उपदेश एवं शिव-मार्ग हेतु अर्जुन की तैयारी

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.37.1)

नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ किराताख्यमवतारं पिनाकिनः । मूकं च हतवान्प्रीतो योऽर्जुनाय वरं ददौ

nandīśvara uvāca śṛṇu prājña kirātākhyamavatāraṁ pinākinaḥ mūkaṁ ca hatavānprīto yo'rjunāya varaṁ dadau

नन्दीश्वर ने कहा - हे प्राज्ञ! पिनाकी शिव के किरात नामक अवतार को सुनो, जिन्होंने प्रसन्न होकर मूक का वध किया और अर्जुन को वर दिया।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.37.2)

सुयोधनजितास्ते वै पाण्डवाः प्रवराश्च ते । द्रौपद्या च तया साध्व्या द्वैताख्यं वनमाययुः

suyodhanajitāste vai pāṇḍavāḥ pravarāśca te draupadyā ca tayā sādhvyā dvaitākhyaṁ vanamāyayuḥ

सुयोधन से हारे हुए वे श्रेष्ठ पाण्डव, उस साध्वी द्रौपदी सहित, द्वैत नामक वन को गए।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.37.3)

तत्रैव सूर्यदत्तां वै स्थालीं चाश्रित्य ते तदा । कालं च वाहयामासुः सुखेन किल पाण्डवाः

tatraiva sūryadattāṁ vai sthālīṁ cāśritya te tadā kālaṁ ca vāhayāmāsuḥ sukhena kila pāṇḍavāḥ

वहीं सूर्यदत्त उस स्थाली अक्षय-पात्र का आश्रय लेकर वे पाण्डव सुखपूर्वक समय व्यतीत करने लगे।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.37.4)

छलार्थं प्रेरितस्तेन दुर्वासा मुनिपुङ्गवः । सुयोधनेन विप्रेन्द्र पाण्डवान्तिकमादरात्

chalārthaṁ preritastena durvāsā munipuṅgavaḥ suyodhanena viprendra pāṇḍavāntikamādarāt

हे विप्रेन्द्र! सुयोधन द्वारा छलपूर्वक भेजे गए मुनिपुंगव दुर्वासा आदरपूर्वक पाण्डवों के समीप आए।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.37.5)

छात्रैः स्वैर्वायुतैः सार्धं ययाचे तत्र तान्मुदा । भोज्यं चित्तेप्सितं वै स तेभ्यश्चैव समागतः

chātraiḥ svairvāyutaiḥ sārdhaṁ yayāce tatra tānmudā bhojyaṁ cittepsitaṁ vai sa tebhyaścaiva samāgataḥ

अपने शिष्यों के समूह सहित वे प्रसन्नतापूर्वक उनसे मनचाहा भोजन माँगने लगे, वहाँ पहुँचकर।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.37.6)

स्वीकृत्य पाण्डवैस्तैस्तैः स्नानार्थं प्रेषितास्तदा । दुर्वासःप्रमुखाश्चैव मुनयश्च तपस्विनः

svīkṛtya pāṇḍavaistaistaiḥ snānārthaṁ preṣitāstadā durvāsaḥpramukhāścaiva munayaśca tapasvinaḥ

यह स्वीकार कर पाण्डवों ने दुर्वासा आदि उन तपस्वी मुनियों को स्नान के लिए भेजा।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.37.7)

अथ ते पाण्डवाः सर्वे अन्नाभावान्मुनीश्वर । दुःखिताश्च तदा प्राणांस्त्यक्तुं चित्ते समादधुः

atha te pāṇḍavāḥ sarve annābhāvānmunīśvara duḥkhitāśca tadā prāṇāṁstyaktuṁ citte samādadhuḥ

हे मुनीश्वर! तब वे सभी पाण्डव अन्न के अभाव से दुःखी होकर मन में प्राण त्यागने का संकल्प करने लगे।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.37.8)

द्रौपद्या च स्मृतः कृष्ण आगतस्तत्क्षणादपि । शाकं च भक्षयित्वा तु तेषां तृप्तिं समादधत्

draupadyā ca smṛtaḥ kṛṣṇa āgatastatkṣaṇādapi śākaṁ ca bhakṣayitvā tu teṣāṁ tṛptiṁ samādadhat

द्रौपदी द्वारा स्मरण किए जाने पर कृष्ण उसी क्षण आ गए, और शाक का भक्षण कर उन सबको तृप्त कर दिया।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.37.9)

दुर्वासाश्च तदा शिष्यांस्तृप्तान् ज्ञात्वा ययौ पुनः । पाण्डवाः कृच्छ्रनिर्मुक्ताः कृष्णस्य कृपया तदा

durvāsāśca tadā śiṣyāṁstṛptān jñātvā yayau punaḥ pāṇḍavāḥ kṛcchranirmuktāḥ kṛṣṇasya kṛpayā tadā

तब दुर्वासा अपने शिष्यों को तृप्त जानकर पुनः चले गए; पाण्डव कृष्ण की कृपा से उस संकट से मुक्त हो गए।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.37.10)

अथ ते पाण्डवाः कृष्णं पप्रच्छुः किं भविष्यति । बलवान् शत्रुरुत्पन्नः किं कार्यं तद्वद प्रभो

atha te pāṇḍavāḥ kṛṣṇaṁ papracchuḥ kiṁ bhaviṣyati balavān śatrurutpannaḥ kiṁ kāryaṁ tadvada prabho

तब उन पाण्डवों ने कृष्ण से पूछा - "अब क्या होगा? एक बलवान शत्रु उत्पन्न हो गया है; हे प्रभो, बताइए हमें क्या करना चाहिए।"

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.37.11)

नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्ठस्तदा तैस्तु श्रीकृष्णः पाण्डवैर्मुने । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजौ पाण्डवानिदमब्रवीत्

nandīśvara uvāca iti pṛṣṭhastadā taistu śrīkṛṣṇaḥ pāṇḍavairmune smṛtvā śivapadāmbhojau pāṇḍavānidamabravīt

नन्दीश्वर ने कहा - हे मुने! पाण्डवों द्वारा ऐसा पूछे जाने पर श्रीकृष्ण ने शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर उनसे यह कहा।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.37.12)

श्रीकृष्ण उवाच । श्रूयतां पाण्डवाः श्रेष्ठाः श्रुत्वा कर्तव्यमेव हि । मद्वृत्तान्तं विशेषेण शिवसेवासमन्वितम्

śrīkṛṣṇa uvāca śrūyatāṁ pāṇḍavāḥ śreṣṭhāḥ śrutvā kartavyameva hi madvṛttāntaṁ viśeṣeṇa śivasevāsamanvitam

श्रीकृष्ण ने कहा - हे पाण्डवश्रेष्ठो! सुनो, और सुनकर उसका पालन ही करना — मेरा वृत्तान्त, विशेषतः शिव-सेवा से युक्त।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.37.13)

द्वारकां च मया गत्वा शत्रूणां विजिगीषया । विचार्य चोपदेशांश्च ह्युपमन्योर्महात्मनः

dvārakāṁ ca mayā gatvā śatrūṇāṁ vijigīṣayā vicārya copadeśāṁśca hyupamanyormahātmanaḥ

"शत्रुओं पर विजय की इच्छा से मैं द्वारका गया, और महात्मा उपमन्यु के उपदेशों पर विचार किया —"

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.37.14)

मया ह्याराधितः शम्भुः प्रसन्नः परमेश्वरः । बटुके पर्वतश्रेष्ठे सप्तमासं सुसेवितः

mayā hyārādhitaḥ śambhuḥ prasannaḥ parameśvaraḥ baṭuke parvataśreṣṭhe saptamāsaṁ susevitaḥ

"— मैंने शम्भु की आराधना की, और वे परमेश्वर प्रसन्न हुए; उस उत्तम पर्वत पर बटुक-रूप में सात मास तक उनकी भलीभाँति सेवा की गई।"

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.37.15)

इष्टान्कामानदान्मह्यं विश्वेशश्च स्वयं स्थितः । तत्प्रभावान्मया सर्वसामर्थ्यं लब्धमुत्तमम्

iṣṭānkāmānadānmahyaṁ viśveśaśca svayaṁ sthitaḥ tatprabhāvānmayā sarvasāmarthyaṁ labdhamuttamam

"विश्वेश्वर स्वयं मेरे समक्ष स्थित होकर मेरी अभीष्ट कामनाएँ प्रदान कीं; उनके प्रभाव से मैंने सर्व-सामर्थ्य प्राप्त किया।"

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.37.16)

इदानीं सेव्यते देवो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । यूयं सेवत तं शम्भुमपि सर्वसुखावहम्

idānīṁ sevyate devo bhuktimuktiphalapradaḥ yūyaṁ sevata taṁ śambhumapi sarvasukhāvaham

"अब भी मैं उन्हीं भुक्ति-मुक्ति-फलदाता देव की सेवा करता हूँ; तुम भी उन सर्व-सुखदायक शम्भु की सेवा करो।"

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.37.17)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वान्तर्दधे कृष्ण आश्वास्याथ च पाण्डवान् । द्वारकामगमच्छीघ्रं स्मरन् शिवपदाम्बुजम्

nandīśvara uvāca ityuktvāntardadhe kṛṣṇa āśvāsyātha ca pāṇḍavān dvārakāmagamacchīghraṁ smaran śivapadāmbujam

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर और पाण्डवों को आश्वस्त कर कृष्ण अन्तर्धान हो गए, और शिव के चरण-कमलों का स्मरण करते हुए शीघ्र द्वारका को गए।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.37.18)

पाण्डवा अथ भिल्लं च प्रेषयामासुरोजसा । गुणानां च परीक्षार्थं तस्य दुर्योधनस्य च

pāṇḍavā atha bhillaṁ ca preṣayāmāsurojasā guṇānāṁ ca parīkṣārthaṁ tasya duryodhanasya ca

तब पाण्डवों ने दुर्योधन के गुणों की परीक्षा हेतु प्रबलतापूर्वक एक भील को भेजा।

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.37.19)

सोऽपि सर्वं च तत्रत्यं दुर्योधनगुणोदयम् । समीचीनं च तज्ज्ञात्वा पुनः प्राप प्रभून्प्रति

so'pi sarvaṁ ca tatratyaṁ duryodhanaguṇodayam samīcīnaṁ ca tajjñātvā punaḥ prāpa prabhūnprati

उसने भी वहाँ का सारा वृत्तान्त जानकर और दुर्योधन के गुणों को समुचित समझकर पुनः अपने स्वामियों के पास लौट आया।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.37.20)

तदुक्तं ते निशम्यैवं दुःखं प्रापुर्मुनीश्वर । परस्परं समूचुस्ते पाण्डवा अतिदुःखिताः

taduktaṁ te niśamyaivaṁ duḥkhaṁ prāpurmunīśvara parasparaṁ samūcuste pāṇḍavā atiduḥkhitāḥ

हे मुनीश्वर! उसका यह कथन सुनकर वे दुःखी हो गए; अत्यंत दुःखित पाण्डव परस्पर कहने लगे।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.37.21)

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यमस्माभिरधुना युधि । समर्था अपि वै सर्वे सत्यपाशेन यन्त्रिताः

kiṁ kartavyaṁ kva gantavyamasmābhiradhunā yudhi samarthā api vai sarve satyapāśena yantritāḥ

"अब हमें क्या करना चाहिए, इस संघर्ष में कहाँ जाना चाहिए? यद्यपि हम सभी समर्थ हैं, तथापि हम सत्य की प्रतिज्ञा से बँधे हुए हैं।"

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.37.22)

नन्दीश्वर उवाच । एतस्मिन्समये व्यासो भस्मभूषितमस्तकः । रुद्राक्षाभरणश्चायाज्जटाजूटविभूषितः

nandīśvara uvāca etasminsamaye vyāso bhasmabhūṣitamastakaḥ rudrākṣābharaṇaścāyājjaṭājūṭavibhūṣitaḥ

नन्दीश्वर ने कहा - इसी समय व्यास जी आए, जिनका मस्तक भस्म से विभूषित था, जो रुद्राक्ष के आभूषण धारण किए हुए और जटाजूट से सुशोभित थे।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.37.23)

पञ्चाक्षरं जपन्मन्त्रं शिवप्रेमसमाकुलः । तेजसां च स्वयंराशिः साक्षाद्धर्म इवापरः

pañcākṣaraṁ japanmantraṁ śivapremasamākulaḥ tejasāṁ ca svayaṁrāśiḥ sākṣāddharma ivāparaḥ

पंचाक्षर मंत्र का जप करते हुए, शिव-प्रेम में तल्लीन, स्वयं तेजों की राशि — मानो साक्षात् दूसरे धर्म हों।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.37.24)

तं दृष्ट्वा ते तदा प्रीता उत्थाय पुरतः स्थिताः । दत्त्वासनं तदा तस्मै कुशाजिनसुशोभितम्

taṁ dṛṣṭvā te tadā prītā utthāya purataḥ sthitāḥ dattvāsanaṁ tadā tasmai kuśājinasuśobhitam

उन्हें देखकर वे प्रसन्नतापूर्वक उठकर उनके सामने खड़े हुए, और उन्हें कुश-मृगचर्म से सुशोभित आसन दिया।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.37.25)

तत्रोपविष्टं तं व्यासं पूजयन्ति स्म हर्षिताः । स्तुतिं च विविधां कृत्वा धन्याः स्म इति वादिनः

tatropaviṣṭaṁ taṁ vyāsaṁ pūjayanti sma harṣitāḥ stutiṁ ca vividhāṁ kṛtvā dhanyāḥ sma iti vādinaḥ

वहाँ बैठे व्यास की उन्होंने हर्षपूर्वक पूजा की, और नाना प्रकार की स्तुति करते हुए कहा - "हम धन्य हैं।"

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.37.26)

तपश्चैव सुसन्तप्तं दानानि विविधानि च । तत्सर्वं सफलं जातं तृप्तास्ते दर्शनात्प्रभो

tapaścaiva susantaptaṁ dānāni vividhāni ca tatsarvaṁ saphalaṁ jātaṁ tṛptāste darśanātprabho

"हे प्रभो! हमारा किया हुआ कठोर तप और नाना प्रकार के दान, वह सब सफल हो गया; आपके दर्शन मात्र से हम तृप्त हो गए।"

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.37.27)

दुःखं च दूरतो जातं दर्शनात्ते पितामह । दुष्टैश्चैव महादुःखं दत्तं नः क्रूरकर्मभिः

duḥkhaṁ ca dūrato jātaṁ darśanātte pitāmaha duṣṭaiścaiva mahāduḥkhaṁ dattaṁ naḥ krūrakarmabhiḥ

"हे पितामह! आपके दर्शन से हमारा दुःख दूर हो गया है; उन दुष्टों ने, क्रूरकर्मियों ने हमें महान् दुःख दिया है।"

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.37.28)

श्रीमतां दर्शने जाते दुःखं चैव गमिष्यति । कदाचिन्न गतं तत्र निश्चयोऽयं विचारितः

śrīmatāṁ darśane jāte duḥkhaṁ caiva gamiṣyati kadācinna gataṁ tatra niścayo'yaṁ vicāritaḥ

"श्रीमानों के दर्शन होने पर दुःख दूर हो जाता है — यह निश्चय कहीं भी असत्य नहीं हुआ है।"

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.37.29)

महतामाश्रमे प्राप्ते समर्थे सर्वकर्मणि । यदि दुःखं न गच्छेत्तु दैवमेवात्र कारणम्

mahatāmāśrame prāpte samarthe sarvakarmaṇi yadi duḥkhaṁ na gacchettu daivamevātra kāraṇam

"फिर भी यदि सर्वकार्यसमर्थ महापुरुषों के आश्रम में पहुँचकर भी दुःख न मिटे, तो इसमें केवल दैव ही कारण है।"

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.37.30)

निश्चयेनैव गच्छेत्तु दारिद्यं दुःखकारणम् । महतां च स्वभावोऽयं कल्पवृक्षसमो मतः

niścayenaiva gacchettu dāridyaṁ duḥkhakāraṇam mahatāṁ ca svabhāvo'yaṁ kalpavṛkṣasamo mataḥ

"दरिद्रता निश्चय ही दुःख का कारण है; महापुरुषों का यह स्वभाव कल्पवृक्ष के समान माना गया है।"

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.37.31)

तद्गुणानेव गणयन्महतो वस्तुमात्रतः । आश्रयस्य वशादेव पुंसो वै जायते प्रभो

tadguṇāneva gaṇayanmahato vastumātrataḥ āśrayasya vaśādeva puṁso vai jāyate prabho

"हे प्रभो! किसी वस्तु के गुणों को ही उसका सच्चा मान मानते हुए, मनुष्य को शुभ केवल आश्रय के बल से ही प्राप्त होता है।"

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.37.32)

लघुत्वं च महत्त्वं च नात्र कार्या विचारणा । उत्तमानां स्वभावोऽयं यद्दीनप्रतिपालनम्

laghutvaṁ ca mahattvaṁ ca nātra kāryā vicāraṇā uttamānāṁ svabhāvo'yaṁ yaddīnapratipālanam

"यहाँ लघुता और महत्ता का विचार नहीं करना चाहिए; उत्तम पुरुषों का स्वभाव ही दीनों का पालन करना है।"

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.37.33)

रङ्कस्य लक्षणं लोके ह्यतिश्रेयस्करं मतम् । पुरोऽस्य परयत्नो वै सुजनानां च सेवनम्

raṅkasya lakṣaṇaṁ loke hyatiśreyaskaraṁ matam puro'sya parayatno vai sujanānāṁ ca sevanam

"लोक में दरिद्र के लिए सबसे अधिक कल्याणकारी लक्षण यही माना गया है कि उसके समक्ष महान् प्रयत्न और सज्जनों की सेवा हो।"

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.37.34)

अतः परं च भाग्यं वै दोषश्चैव न दीयताम् । एतस्मात्कारणात्स्वामिंस्त्वयि दृष्टो शुभं तदा

ataḥ paraṁ ca bhāgyaṁ vai doṣaścaiva na dīyatām etasmātkāraṇātsvāmiṁstvayi dṛṣṭo śubhaṁ tadā

"इससे आगे तो केवल भाग्य ही है, और इसमें कोई दोष नहीं दिया जाना चाहिए; इसी कारण, हे स्वामिन्, अब आप में हमने शुभ लक्षण देखा है।"

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.37.35)

त्वदागमनमात्रेण सन्तुष्टानि मनांसि नः । दिशोपदेशं येनाशु दुःखं नष्टं भवेच्च नः

tvadāgamanamātreṇa santuṣṭāni manāṁsi naḥ diśopadeśaṁ yenāśu duḥkhaṁ naṣṭaṁ bhavecca naḥ

"आपके आगमन मात्र से हमारे मन सन्तुष्ट हो गए हैं; हमें शीघ्र उपदेश दीजिए, जिससे हमारा दुःख नष्ट हो जाए।"

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.37.36)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवानां महामुनिः । प्रसन्नमानसो भूत्वा व्यासश्चैवाब्रवीदिदम्

nandīśvara uvāca ityetadvacanaṁ śrutvā pāṇḍavānāṁ mahāmuniḥ prasannamānaso bhūtvā vyāsaścaivābravīdidam

नन्दीश्वर ने कहा - पाण्डवों के इस वचन को सुनकर महामुनि व्यास प्रसन्नचित्त होकर यह बोले।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.37.37)

हे पाण्डवाश्च यूयं वै न कष्टं कर्तुमर्हथ । धन्याः स्थ कृतकृत्याः स्थ सत्यं नैव विलोपितम्

he pāṇḍavāśca yūyaṁ vai na kaṣṭaṁ kartumarhatha dhanyāḥ stha kṛtakṛtyāḥ stha satyaṁ naiva vilopitam

"हे पाण्डवो! तुम्हें तनिक भी दुःख नहीं करना चाहिए; तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो, सत्य किंचित् भी नष्ट नहीं हुआ है।"

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.37.38)

सुजनानां स्वभावोऽयं प्राणान्तेऽपि सुशोभनः । धर्मं त्यजन्ति नैवात्र सत्यं सफलभाजनम्

sujanānāṁ svabhāvo'yaṁ prāṇānte'pi suśobhanaḥ dharmaṁ tyajanti naivātra satyaṁ saphalabhājanam

"सज्जनों का यही स्वभाव है — प्राणान्त होने पर भी सुशोभित; वे धर्म को कभी नहीं त्यागते, क्योंकि सत्य ही सफल फल का भाजन है।"

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.37.39)

अस्माकं चैव यूयं च ते चापि समतां गताः । तथापि पक्षपातो वै धर्मिष्ठानां मतो बुधैः

asmākaṁ caiva yūyaṁ ca te cāpi samatāṁ gatāḥ tathāpi pakṣapāto vai dharmiṣṭhānāṁ mato budhaiḥ

"हम, तुम और वे — सब समान हो गए हैं; तथापि विद्वानों ने धर्मिष्ठों के प्रति पक्षपात को उचित माना है।"

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.37.40)

धृतराष्ट्रेन दुष्टेन प्रथमं च ह्यचक्षुषा । धर्मस्त्यक्तः स्वयं लोभाद्युष्माकं राज्यमाहृतम्

dhṛtarāṣṭrena duṣṭena prathamaṁ ca hyacakṣuṣā dharmastyaktaḥ svayaṁ lobhādyuṣmākaṁ rājyamāhṛtam

"दुष्ट और नेत्रहीन धृतराष्ट्र ने अपने लोभ से पहले ही धर्म को त्याग दिया, और तुम्हारा राज्य छीन लिया।"

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.37.41)

तस्य यूयं च ते चापि पुत्रा एव न संशयः । पितर्यपरते बाला अनुकम्प्या महात्मनः

tasya yūyaṁ ca te cāpi putrā eva na saṁśayaḥ pitaryaparate bālā anukampyā mahātmanaḥ

"तुम और वे, दोनों निःसन्देह उन्हीं के पुत्र हो; पिता के न रहने पर बालक महात्माओं के लिए अनुकम्पा के पात्र होते हैं।"

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.37.42)

पश्चात्पुत्रश्च तेनैव वारितो न कदाचन । अनर्थो नैव जायेत यच्चैवं च कृतं तदा

paścātputraśca tenaiva vārito na kadācana anartho naiva jāyeta yaccaivaṁ ca kṛtaṁ tadā

"परन्तु बाद में उसके पुत्र को उसने कभी नहीं रोका; यदि रोका होता, तो यह अनर्थ कभी न होता।"

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.37.43)

अतः परं च यज्जातं तज्जातं नान्यथा भवेत् । अयं दुष्टो भवन्तश्च धर्मिष्ठाः सत्यवादिनः

ataḥ paraṁ ca yajjātaṁ tajjātaṁ nānyathā bhavet ayaṁ duṣṭo bhavantaśca dharmiṣṭhāḥ satyavādinaḥ

"इसके आगे जो हो चुका, वह हो चुका, अन्यथा नहीं हो सकता; यह दुष्ट है, और तुम धर्मिष्ठ तथा सत्यवादी हो।"

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.37.44)

तस्मादन्ते च तस्यैवाशुभं हि भविता ध्रुवम् । यच्चैव वापितं बीजं तत्प्ररोहो भवेदिह

tasmādante ca tasyaivāśubhaṁ hi bhavitā dhruvam yaccaiva vāpitaṁ bījaṁ tatpraroho bhavediha

"अतः अन्त में उसी का अशुभ होना निश्चित है; क्योंकि जो बीज बोया जाता है, उसी का अंकुरण इस लोक में होता है।"

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.37.45)

तस्माद्दुःखं न कर्तव्यं भवद्भिः सर्वथा ध्रुवम् । भविष्यति शुभं वो हि नात्र कार्या विचारणा

tasmādduḥkhaṁ na kartavyaṁ bhavadbhiḥ sarvathā dhruvam bhaviṣyati śubhaṁ vo hi nātra kāryā vicāraṇā

"अतः तुम्हें किसी भी प्रकार दुःख नहीं करना चाहिए; तुम्हारा कल्याण अवश्य होगा, इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए।"

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.37.46)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा पाण्डवाः सर्वे तेन व्यासेन प्रीणिताः । युधिष्ठिरमुखास्ते च पुनरेवाब्रुवन्वचः

nandīśvara uvāca ityuktvā pāṇḍavāḥ sarve tena vyāsena prīṇitāḥ yudhiṣṭhiramukhāste ca punarevābruvanvacaḥ

नन्दीश्वर ने कहा - यह सुनकर व्यास द्वारा सन्तुष्ट किए गए सभी पाण्डव, युधिष्ठिर आदि, पुनः यह वचन बोले।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.37.47)

पाण्डवा ऊचुः । सत्यमुक्तं त्वया नाथ दुष्टैर्दुःखं निरन्तरम् । दुष्टात्मभिर्वने चापि दीयते हि मुहुर्मुहुः

pāṇḍavā ūcuḥ satyamuktaṁ tvayā nātha duṣṭairduḥkhaṁ nirantaram duṣṭātmabhirvane cāpi dīyate hi muhurmuhuḥ

पाण्डवों ने कहा - "हे नाथ! आपने सत्य कहा; इस वन में भी दुष्टात्माओं द्वारा हमें बार-बार निरन्तर दुःख दिया जाता है।"

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.37.48)

तन्नाशयाशुभं मेंऽद्य किञ्चिद्देयं शुभं विभो । कृष्णेन कथितं पूर्वमाराध्यः शङ्करः सदा

tannāśayāśubhaṁ meṁ'dya kiñciddeyaṁ śubhaṁ vibho kṛṣṇena kathitaṁ pūrvamārādhyaḥ śaṅkaraḥ sadā

"हे विभो! हमारे इस अशुभ को अब नष्ट कीजिए, कुछ शुभ प्रदान कीजिए; कृष्ण ने पहले ही कहा था कि शंकर सदा आराध्य हैं।"

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.37.49)

प्रमादश्च कृतोऽस्माभिस्तद्वचः शिथिलीकृतम् । स देवमार्गस्तु पुनरिदानीमुपदिश्यताम्

pramādaśca kṛto'smābhistadvacaḥ śithilīkṛtam sa devamārgastu punaridānīmupadiśyatām

"हमने प्रमाद किया और उस वचन को शिथिल कर दिया; अब वह दिव्य मार्ग हमें पुनः बताइए।"

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.37.50)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो हर्षसमन्वितः । उवाच पाण्डवान्प्रीत्या स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

nandīśvara uvāca ityetadvacanaṁ śrutvā vyāso harṣasamanvitaḥ uvāca pāṇḍavānprītyā smṛtvā śivapadāmbujam

नन्दीश्वर ने कहा - यह वचन सुनकर हर्षयुक्त व्यास ने शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर प्रेमपूर्वक पाण्डवों से कहा।

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.37.51)

व्यास उवाच । श्रूयतां वचनं मेऽद्य पाण्डवा धर्मबुद्धयः । सत्यमुक्तं तु कृष्णेन मया संसेव्यते शिवः

vyāsa uvāca śrūyatāṁ vacanaṁ me'dya pāṇḍavā dharmabuddhayaḥ satyamuktaṁ tu kṛṣṇena mayā saṁsevyate śivaḥ

व्यास ने कहा - हे धर्मबुद्धि पाण्डवो! आज मेरा वचन सुनो; कृष्ण ने जो सत्य कहा, मैं भी शिव की सेवा करता हूँ।

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.37.52)

भवद्भिः सेव्यतां प्रीत्या सुखं स्यादतुलं सदा । सर्वदुःखं भवत्येव शिवासेवात एव हि

bhavadbhiḥ sevyatāṁ prītyā sukhaṁ syādatulaṁ sadā sarvaduḥkhaṁ bhavatyeva śivāsevāta eva hi

"तुम भी प्रेमपूर्वक उनकी सेवा करो, सदा अतुल सुख होगा; शिव की सेवा से ही समस्त दुःख नष्ट होता है।"

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.37.53)

नन्दीश्वर उवाच । अथ पञ्चसु तेष्वेव विचार्य शिवपूजने । अर्जुनं योग्यमुच्चार्य व्यासो मुनिवरस्तथा

nandīśvara uvāca atha pañcasu teṣveva vicārya śivapūjane arjunaṁ yogyamuccārya vyāso munivarastathā

नन्दीश्वर ने कहा - तब उन पाँचों में शिव-पूजन के योग्य कौन है, यह विचार कर मुनिवर व्यास ने अर्जुन को योग्य बताया।

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.37.54)

तपःस्थानं विचार्यैवं ततः स मुनिसत्तमः । पाण्डवान्धर्मसन्निष्ठान्पुनरेवाब्रवीदिदम्

tapaḥsthānaṁ vicāryaivaṁ tataḥ sa munisattamaḥ pāṇḍavāndharmasanniṣṭhānpunarevābravīdidam

इस प्रकार तपःस्थान का विचार कर मुनिसत्तम ने धर्मनिष्ठ पाण्डवों से पुनः यह कहा।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.37.55)

व्यास उवाच । श्रूयतां पाण्डवाः सर्वे कथयामि हितं सदा । शिवं सर्वं परं दृष्ट्वा परं ब्रह्म सतां गतिम्

vyāsa uvāca śrūyatāṁ pāṇḍavāḥ sarve kathayāmi hitaṁ sadā śivaṁ sarvaṁ paraṁ dṛṣṭvā paraṁ brahma satāṁ gatim

व्यास ने कहा - हे सभी पाण्डवो! सुनो, मैं सदा तुम्हारा हित कहता हूँ - शिव को सब कुछ जानकर, परब्रह्म और सज्जनों की गति जानकर —

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.37.56)

ब्रह्मादित्रिपरार्द्धान्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते जगत् । तत्सर्वं शिवरूपं च पूज्यं ध्येयं च तत्पुनः

brahmāditriparārddhāntaṁ yatkiñcid dṛśyate jagat tatsarvaṁ śivarūpaṁ ca pūjyaṁ dhyeyaṁ ca tatpunaḥ

"— ब्रह्मा से लेकर त्रिपरार्ध तक जो कुछ भी जगत् दिखाई देता है, वह सब शिव का ही रूप है, पूज्य और ध्येय है।"

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.37.57)

सर्वेषां चैव सेव्योऽसौ शङ्करः सर्वदुःखहा । शिवः स्वल्पेन कालेन सम्प्रसीदति भक्तितः

sarveṣāṁ caiva sevyo'sau śaṅkaraḥ sarvaduḥkhahā śivaḥ svalpena kālena samprasīdati bhaktitaḥ

"वे शंकर, समस्त दुःखों के नाशक, सबके द्वारा सेव्य हैं; शिव भक्ति से अल्प समय में ही प्रसन्न हो जाते हैं।"

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.37.58)

सुप्रसन्नो महेशो हि भक्तेभ्यः सकलप्रदः । भुक्तिं मुक्तिमिहामुत्र यच्छतीति सुनिश्चितम्

suprasanno maheśo hi bhaktebhyaḥ sakalapradaḥ bhuktiṁ muktimihāmutra yacchatīti suniścitam

"प्रसन्न महेश भक्तों को सब कुछ देते हैं; वे इस लोक और परलोक में भुक्ति और मुक्ति देते हैं, यह सुनिश्चित है।"

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.37.59)

तस्मात्सेव्यः सदा शभ्भुर्भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः । पुरुषः शङ्करः साक्षाद् दृष्टहन्ता सतां गतिः

tasmātsevyaḥ sadā śabhbhurbhuktimuktiphalepsubhiḥ puruṣaḥ śaṅkaraḥ sākṣād dṛṣṭahantā satāṁ gatiḥ

"अतः भुक्ति-मुक्ति के फल की इच्छा रखने वालों को सदा शम्भु की सेवा करनी चाहिए; साक्षात् पुरुष शंकर ही दृष्ट दुःखों के नाशक और सज्जनों की गति हैं।"

श्लोक 60 (shiva.shatarudra.37.60)

परन्तु प्रथमं शक्रविद्यां दृढमना जपेत् । क्षत्रियस्य पराख्यस्य चेदमेव समाहितम्

parantu prathamaṁ śakravidyāṁ dṛḍhamanā japet kṣatriyasya parākhyasya cedameva samāhitam

"परन्तु पहले दृढ़ मन से शक्र-विद्या का जप करना चाहिए; यही श्रेष्ठ क्षत्रिय के लिए विहित है।"

श्लोक 61 (shiva.shatarudra.37.61)

अतोऽर्जुनश्च प्रथमं शक्रविद्यां जपेद् दृढः । करिष्यति परीक्षां प्राक् सन्तुष्टस्तद्भविष्यति

ato'rjunaśca prathamaṁ śakravidyāṁ japed dṛḍhaḥ kariṣyati parīkṣāṁ prāk santuṣṭastadbhaviṣyati

"अतः अर्जुन पहले दृढ़तापूर्वक शक्र-विद्या का जप करे; इन्द्र पहले उसकी परीक्षा लेंगे, और तत्पश्चात् संतुष्ट होंगे।"

श्लोक 62 (shiva.shatarudra.37.62)

सुप्रसन्नश्च विघ्नानि संहरिष्यति सर्वदा । पुनश्चैवं शिवस्यैव वरं मन्त्रं प्रदास्यति

suprasannaśca vighnāni saṁhariṣyati sarvadā punaścaivaṁ śivasyaiva varaṁ mantraṁ pradāsyati

"प्रसन्न होकर वे सदा सभी विघ्नों का नाश करेंगे; और पुनः वे स्वयं शिव के उत्तम मंत्र को भी प्रदान करेंगे।"

श्लोक 63 (shiva.shatarudra.37.63)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वार्जुनमाहूयोपेन्द्रविद्यामुपादिशत् । स्नात्वा च प्राङ्मुखो भूत्वा जग्राहार्जुन उग्रधीः

nandīśvara uvāca ityuktvārjunamāhūyopendravidyāmupādiśat snātvā ca prāṅmukho bhūtvā jagrāhārjuna ugradhīḥ

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर उन्होंने अर्जुन को बुलाकर उपेन्द्र-विद्या का उपदेश दिया; उग्रधी अर्जुन ने स्नान कर पूर्वाभिमुख होकर उसे ग्रहण किया।

श्लोक 64 (shiva.shatarudra.37.64)

पार्थिवस्य विधानं च तस्मै मुनिवरो ददौ । प्रत्युवाच च तं व्यासो धनञ्जयमुदारधीः

pārthivasya vidhānaṁ ca tasmai munivaro dadau pratyuvāca ca taṁ vyāso dhanañjayamudāradhīḥ

मुनिवर ने उसे पार्थिव-पूजन की विधि भी दी; और उदारधी व्यास ने धनञ्जय को उत्तर दिया।

श्लोक 65 (shiva.shatarudra.37.65)

व्यास उवाच । इतो गच्छाधुना पार्थ इन्द्रकीले सुशोभने । जाह्नव्याश्च समीपे वै स्थित्वा सम्यक् तपः कुरु

vyāsa uvāca ito gacchādhunā pārtha indrakīle suśobhane jāhnavyāśca samīpe vai sthitvā samyak tapaḥ kuru

व्यास ने कहा - हे पार्थ! अब यहाँ से सुशोभित इन्द्रकील को जाओ; वहाँ गंगा के समीप स्थित होकर भलीभाँति तप करो।

श्लोक 66 (shiva.shatarudra.37.66)

अदृश्या चैव विद्या स्यात्सदा ते हितकारिणी । इत्याशिषं ददौ तस्मै ततः प्रोवाच तान्मुनिः

adṛśyā caiva vidyā syātsadā te hitakāriṇī ityāśiṣaṁ dadau tasmai tataḥ provāca tānmuniḥ

"यह अदृश्य विद्या तुम्हारे लिए सदा हितकारी हो।" यह आशीर्वाद देकर मुनि ने तब उनसे कहा।

श्लोक 67 (shiva.shatarudra.37.67)

धर्ममास्थाय सर्वे वै तिष्ठन्तु नृपसत्तमाः । सिद्धिः स्यात्सर्वथा श्रेष्ठा नात्र कार्या विचारणा

dharmamāsthāya sarve vai tiṣṭhantu nṛpasattamāḥ siddhiḥ syātsarvathā śreṣṭhā nātra kāryā vicāraṇā

"हे नृपसत्तमो! तुम सब धर्म में स्थिर रहो; सर्वथा सर्वश्रेष्ठ सिद्धि होगी, इसमें कोई सन्देह नहीं।"

श्लोक 68 (shiva.shatarudra.37.68)

नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वाशिषं तेभ्यः पाण्डवेभ्यो मुनीश्वरः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं व्यासश्चान्तर्दधे क्षणात्

nandīśvara uvāca iti dattvāśiṣaṁ tebhyaḥ pāṇḍavebhyo munīśvaraḥ smṛtvā śivapadāmbhojaṁ vyāsaścāntardadhe kṣaṇāt

नन्दीश्वर ने कहा - पाण्डवों को यह आशीर्वाद देकर मुनीश्वर व्यास शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर क्षणभर में अन्तर्धान हो गए।

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38