शतरुद्र संहिता · अध्याय 38
किरातावतार-प्रसंग में अर्जुन की तपस्या
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.38.1)
नन्दीश्वर उवाच । अर्जुनोऽपि तदा तत्र दीप्यमानो व्यदृश्यत । मन्त्रेण शिवरूपेण तेजश्चातुलमावहन्
nandīśvara uvāca arjuno'pi tadā tatra dīpyamāno vyadṛśyata mantreṇa śivarūpeṇa tejaścātulamāvahan
नन्दीश्वर ने कहा - अर्जुन भी वहाँ शिव-रूप मंत्र के द्वारा अतुल तेज धारण किए हुए देदीप्यमान दिखाई दिए।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.38.2)
ते सर्वे चार्जुनं दृष्ट्वा पाण्डवा निश्चयं गताः । जयोऽस्माकं ध्रुवं जातं तेजश्च विपुलं यतः
te sarve cārjunaṁ dṛṣṭvā pāṇḍavā niścayaṁ gatāḥ jayo'smākaṁ dhruvaṁ jātaṁ tejaśca vipulaṁ yataḥ
अर्जुन को देखकर सभी पाण्डवों को यह निश्चय हो गया - "हमारी विजय निश्चय ही हो गई है, क्योंकि यह विपुल तेज उत्पन्न हुआ है।"
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.38.3)
इदं कार्यं त्वया साध्यं नान्येन च कदाचन । व्यासस्य वचनाद्भाति सफलं कुरु जीवितम्
idaṁ kāryaṁ tvayā sādhyaṁ nānyena ca kadācana vyāsasya vacanādbhāti saphalaṁ kuru jīvitam
"यह कार्य तुम्हीं से सिद्ध होगा, अन्य किसी से कभी नहीं; व्यास के वचन से यह स्पष्ट है — अपने जीवन को सफल करो।"
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.38.4)
इति प्रोच्यार्जुनं ते वै विरहौत्सुक्यकातराः । अनिच्छन्तोऽपि तत्रैव प्रेषयामासुरादरात्
iti procyārjunaṁ te vai virahautsukyakātarāḥ anicchanto'pi tatraiva preṣayāmāsurādarāt
अर्जुन से ऐसा कहकर, वियोग की उत्कण्ठा से व्याकुल वे, अनिच्छापूर्वक भी, आदरपूर्वक उसे वहीं भेज दिया।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.38.5)
द्रौपदी दुःखसंयुक्ता नेत्राश्रूणि निरुध्य च । प्रेषयन्ती शुभं वाक्यं तदोवाच पतिव्रता
draupadī duḥkhasaṁyuktā netrāśrūṇi nirudhya ca preṣayantī śubhaṁ vākyaṁ tadovāca pativratā
दुःख से युक्त द्रौपदी ने नेत्रों के आँसुओं को रोककर, उस पतिव्रता ने विदा करते हुए शुभ वचन कहे।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.38.6)
द्रौपद्युवाच । व्यासोपदिष्टं यद्राजंस्त्वया कार्यं प्रयत्नतः । शुभप्रदोऽस्तु ते पन्थाः शकरः शं करोतु वै
draupadyuvāca vyāsopadiṣṭaṁ yadrājaṁstvayā kāryaṁ prayatnataḥ śubhaprado'stu te panthāḥ śakaraḥ śaṁ karotu vai
द्रौपदी ने कहा - हे राजन्! व्यास द्वारा उपदिष्ट कार्य को आप प्रयत्नपूर्वक करें; आपका मार्ग शुभ हो, शंकर आपका कल्याण करें।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.38.7)
ते सर्वे चावसंस्तत्र विसृज्यार्जुनमादरात् । अत्यन्तदुःखमापन्ना मिलित्वा पञ्च एव च
te sarve cāvasaṁstatra visṛjyārjunamādarāt atyantaduḥkhamāpannā militvā pañca eva ca
अर्जुन को आदरपूर्वक विदा कर वे सब वहीं रहने लगे; अत्यंत दुःख से युक्त वे पाँचों मिलकर रहने लगे।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.38.8)
स्थितास्तत्र वदन्ति स्म श्रूयतामृषिसत्तम । दुःखेऽपि प्रियसङ्गो वै न दुःखाय प्रजायते
sthitāstatra vadanti sma śrūyatāmṛṣisattama duḥkhe'pi priyasaṅgo vai na duḥkhāya prajāyate
वहाँ रहते हुए वे कहने लगे - "हे ऋषिसत्तम! सुनिए, दुःख में भी प्रियजन का साथ दुःख के लिए नहीं होता।"
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.38.9)
वियोगे द्विगुणं तस्य दुःखं भवति नित्यशः । तत्र धैर्यधरस्यापि कथं धैर्यं भवेदिह
viyoge dviguṇaṁ tasya duḥkhaṁ bhavati nityaśaḥ tatra dhairyadharasyāpi kathaṁ dhairyaṁ bhavediha
"वियोग में वही दुःख सदा दुगुना हो जाता है; ऐसे में धैर्यवान् का भी धैर्य कैसे बना रहे?"
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.38.10)
नन्दीश्वर उवाच । कुर्वत्स्वेव तदा दुःखम्पाण्डवेषु मुनीश्वरः । कृपासिन्धुश्च स व्यास ऋषिवर्यः समागत
nandīśvara uvāca kurvatsveva tadā duḥkhampāṇḍaveṣu munīśvaraḥ kṛpāsindhuśca sa vyāsa ṛṣivaryaḥ samāgata
नन्दीश्वर ने कहा - हे मुनीश्वर! जब पाण्डव इस प्रकार दुःखी हो रहे थे, तभी कृपासिन्धु व्यास ऋषिवर वहाँ आ पहुँचे।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.38.11)
तं तदा पाण्डवास्ते वै नत्वा सम्पूज्य चादरात् । दत्त्वासनं हि दुःखाढ्याः करौ बध्वा वचोऽब्रुवन्
taṁ tadā pāṇḍavāste vai natvā sampūjya cādarāt dattvāsanaṁ hi duḥkhāḍhyāḥ karau badhvā vaco'bruvan
तब पाण्डवों ने उन्हें प्रणाम कर आदरपूर्वक पूजा की, आसन दिया, और दुःख से भरे हुए हाथ जोड़कर यह वचन कहे।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.38.12)
पाण्डवा ऊचुः । श्रूयतामृषभश्रेष्ठ दुःखदग्धा वयं प्रभो । दर्शनं तेऽद्य सम्प्राप्य ह्यानन्दं प्राप्नुमो मुने
pāṇḍavā ūcuḥ śrūyatāmṛṣabhaśreṣṭha duḥkhadagdhā vayaṁ prabho darśanaṁ te'dya samprāpya hyānandaṁ prāpnumo mune
पाण्डवों ने कहा - "हे प्रभो! हे ऋषभश्रेष्ठ! सुनिए, हम दुःख से जल रहे हैं; परन्तु आज आपका दर्शन पाकर, हे मुने, हमें आनन्द प्राप्त हो रहा है।"
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.38.13)
कियत्कालं वसात्रैव दुःखनाशाय नः प्रभो । दर्शनात्तव विप्रर्षे सर्वं दुःखं विलीयते
kiyatkālaṁ vasātraiva duḥkhanāśāya naḥ prabho darśanāttava viprarṣe sarvaṁ duḥkhaṁ vilīyate
"हे प्रभो! आप यहाँ हमारे दुःख के नाश हेतु कितने काल तक रहेंगे? हे विप्रर्षे! आपके दर्शन से समस्त दुःख विलीन हो जाता है।"
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.38.14)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स ऋषिश्रेष्ठो न्यवसत्तत्सुखाय वै । कथाभिर्विविधाभिश्च तद्दुःखं नोदयंस्तदा
nandīśvara uvāca ityuktaḥ sa ṛṣiśreṣṭho nyavasattatsukhāya vai kathābhirvividhābhiśca tadduḥkhaṁ nodayaṁstadā
नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहे जाने पर वे ऋषिश्रेष्ठ उनके सुख के लिए वहीं रहे, और नाना कथाओं से उस दुःख को दूर रखने लगे।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.38.15)
वार्तायां क्रियमाणायां तेन व्यासेन सन्मुने । सुप्रणम्य विनीतात्मा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्
vārtāyāṁ kriyamāṇāyāṁ tena vyāsena sanmune supraṇamya vinītātmā dharmarājo'bravīdidam
हे सन्मुने! जब व्यास इस प्रकार वार्तालाप कर रहे थे, तब विनम्र धर्मराज ने भलीभाँति प्रणाम कर यह कहा।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.38.16)
धर्मराज उवाच । शृणु त्वं हि ऋषिश्रेष्ठ दुःखशान्तिर्मता मम । पृच्छामि त्वां महाप्राज्ञ कथनीयं त्वया प्रभो
dharmarāja uvāca śṛṇu tvaṁ hi ṛṣiśreṣṭha duḥkhaśāntirmatā mama pṛcchāmi tvāṁ mahāprājña kathanīyaṁ tvayā prabho
धर्मराज ने कहा - हे ऋषिश्रेष्ठ! सुनिए, मुझे दुःख की शान्ति अभीष्ट है; हे महाप्राज्ञ प्रभो! मैं आपसे पूछता हूँ, आप मुझे बताइए।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.38.17)
ईदृशं चैव दुःखं च पुरा प्राप्तश्च कश्चन । वयमेव परं दुःखं प्राप्ता वै नैव कश्चन
īdṛśaṁ caiva duḥkhaṁ ca purā prāptaśca kaścana vayameva paraṁ duḥkhaṁ prāptā vai naiva kaścana
"क्या पहले भी किसी को ऐसा दुःख प्राप्त हुआ है? क्या हमने ही यह परम दुःख पाया है, अन्य किसी ने नहीं?"
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.38.18)
व्यास उवाच । राज्ञस्तु नलनाम्नो वै निषधाधिपतेः पुरा । भवद्दुःखाधिकं दुःखं जातं तस्य महात्मनः
vyāsa uvāca rājñastu nalanāmno vai niṣadhādhipateḥ purā bhavadduḥkhādhikaṁ duḥkhaṁ jātaṁ tasya mahātmanaḥ
व्यास ने कहा - "पूर्वकाल में निषधाधिपति राजा नल के, उस महात्मा के, तुमसे भी अधिक दुःख उत्पन्न हुआ था।"
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.38.19)
हरिश्चन्द्रस्य नृपतेर्जातं दुःखं महत्तरम् । अकथ्यं तद्विशेषेण परशोकावहं तथा
hariścandrasya nṛpaterjātaṁ duḥkhaṁ mahattaram akathyaṁ tadviśeṣeṇa paraśokāvahaṁ tathā
"राजा हरिश्चन्द्र के लिए और भी महान् दुःख उत्पन्न हुआ था — विशेष रूप से अकथनीय, और परम शोक लाने वाला।"
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.38.20)
दुःखं तथैव विज्ञेयं रामस्याप्यथ पाण्डव । यच्छ्रुत्वा स्त्रीनराणां च भवेन्मोहो महत्तरः
duḥkhaṁ tathaiva vijñeyaṁ rāmasyāpyatha pāṇḍava yacchrutvā strīnarāṇāṁ ca bhavenmoho mahattaraḥ
"हे पाण्डव! इसी प्रकार राम का दुःख भी जानना चाहिए, जिसे सुनकर स्त्री-पुरुषों को महान् मोह उत्पन्न होगा।"
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.38.21)
तस्माद्वर्णयितुं नैव शक्यते हि मया पुनः । शरीरं दुःखराशिं च मत्वा त्याज्यं त्वयाधुना
tasmādvarṇayituṁ naiva śakyate hi mayā punaḥ śarīraṁ duḥkharāśiṁ ca matvā tyājyaṁ tvayādhunā
"अतः वह मेरे द्वारा पुनः पूर्णतः वर्णित नहीं हो सकता। शरीर को दुःख की राशि जानकर अब तुम्हें उसके प्रति आसक्ति त्याज्य समझनी चाहिए।"
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.38.22)
येनेदं च धृतं तेन व्याप्तमेव न संशयः । प्रथमं मातृगर्भे वै जन्म दुःखस्य कारणम्
yenedaṁ ca dhṛtaṁ tena vyāptameva na saṁśayaḥ prathamaṁ mātṛgarbhe vai janma duḥkhasya kāraṇam
"जिस किसी ने भी इसे धारण किया है, वह निःसन्देह इससे व्याप्त ही है। सर्वप्रथम माता के गर्भ में जन्म ही दुःख का कारण है।"
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.38.23)
कौमारेऽपि महादुःखं बाललीलानुसारि यत् । ततोऽपि यौवने कामान्भुञ्जानो दुःखरूपिणः
kaumāre'pi mahāduḥkhaṁ bālalīlānusāri yat tato'pi yauvane kāmānbhuñjāno duḥkharūpiṇaḥ
"बाल्यावस्था में भी बाल-लीला के अनुसार महान् दुःख है; उससे भी आगे यौवन में दुःख-स्वरूप कामनाओं का भोग होता है।"
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.38.24)
गतागतैर्दिनानां हि कार्यभारैरनेकशः । आयुश्च क्षीयते नित्यं न जानाति ह तत्पुनः
gatāgatairdinānāṁ hi kāryabhārairanekaśaḥ āyuśca kṣīyate nityaṁ na jānāti ha tatpunaḥ
"दिनों के आने-जाने से, अनेक कार्यभारों के बीच, आयु सदा क्षीण होती जाती है, और मनुष्य इसे फिर भी नहीं जानता।"
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.38.25)
अन्ते च मरणं चैव महादुःखमतः परम् । नानानरकपीडाश्च भुज्यन्तेऽज्ञैर्नरैस्तदा
ante ca maraṇaṁ caiva mahāduḥkhamataḥ param nānānarakapīḍāśca bhujyante'jñairnaraistadā
"और अन्त में मृत्यु स्वयं इससे भी बड़ा महादुःख है; तत्पश्चात् अज्ञानी मनुष्यों द्वारा नाना नरकों की पीड़ाएँ भोगी जाती हैं।"
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.38.26)
तस्मादिदमसत्यं च त्वन्तु सत्यं समाचर । येनैव तुष्यते शम्भुस्तथा कार्यं नरेण च
tasmādidamasatyaṁ ca tvantu satyaṁ samācara yenaiva tuṣyate śambhustathā kāryaṁ nareṇa ca
"अतः इसे असत्य जानकर तुम सत्य का ही आचरण करो; मनुष्य को वही कार्य करना चाहिए जिससे शम्भु प्रसन्न हों।"
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.38.27)
नन्दीश्वर उवाच । एवं विविधवार्ताभिः कालनिर्यापणन्तदा । चक्रुस्ते भ्रातरः सर्वे मनोरथपथैः पुनः
nandīśvara uvāca evaṁ vividhavārtābhiḥ kālaniryāpaṇantadā cakruste bhrātaraḥ sarve manorathapathaiḥ punaḥ
नन्दीश्वर ने कहा - इस प्रकार नाना वार्ताओं से काल व्यतीत करते हुए वे सभी भ्राता पुनः मनोरथ के मार्गों में लग गए।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.38.28)
अर्जुनोऽपि स्वयं गच्छन्दुर्गाद्रिषु दृढव्रतः । यक्षं लब्ध्वा च तेनैव दस्यून्निघ्नन्ननेकशः
arjuno'pi svayaṁ gacchandurgādriṣu dṛḍhavrataḥ yakṣaṁ labdhvā ca tenaiva dasyūnnighnannanekaśaḥ
दृढव्रत अर्जुन भी स्वयं दुर्गम पर्वतों की ओर जाते हुए, एक यक्ष प्राप्त कर, उसी के द्वारा अनेक डाकुओं का वध करते गए।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.38.29)
मनसा हर्षसंयुक्तो जगामाचलमुत्तमम् । तत्र गत्वा च गङ्गायाः समीपं सुन्दरं स्थलम्
manasā harṣasaṁyukto jagāmācalamuttamam tatra gatvā ca gaṅgāyāḥ samīpaṁ sundaraṁ sthalam
हर्षयुक्त मन से वे उस उत्तम पर्वत पर गए; वहाँ पहुँचकर गंगा के समीप एक रमणीय स्थान पर पहुँचे।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.38.30)
अशोककाननं यत्र तिष्ठति स्वर्ग उत्तमः । तत्र तस्थौ स्वयं स्नात्वा नत्वा च गुरुमुत्तमम्
aśokakānanaṁ yatra tiṣṭhati svarga uttamaḥ tatra tasthau svayaṁ snātvā natvā ca gurumuttamam
जहाँ अशोक-कानन स्थित था, जो स्वयं उत्तम स्वर्ग के समान था — वहाँ स्नान कर वे स्वयं बैठ गए, और अपने उत्तम गुरु को प्रणाम किया।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.38.31)
यथोपदिष्टं वेषादि तथा चैवाकरोत्स्वयम् । इन्द्रियाण्यपकृष्यादौ मनसा संस्थितोऽभवत्
yathopadiṣṭaṁ veṣādi tathā caivākarotsvayam indriyāṇyapakṛṣyādau manasā saṁsthito'bhavat
उन्होंने स्वयं वैसा ही वेष आदि धारण किया जैसा उपदिष्ट था; प्रथम इन्द्रियों को खींचकर मन में स्थिर हो गए।
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.38.32)
पुनश्च पार्थिवं कृत्वा सुन्दरं समसूत्रकम् । तदग्रे प्रणिदध्यौ स तेजोराशिमनुत्तमम्
punaśca pārthivaṁ kṛtvā sundaraṁ samasūtrakam tadagre praṇidadhyau sa tejorāśimanuttamam
पुनः सुन्दर और समसूत्र पार्थिव लिंग बनाकर उसके समक्ष उन्होंने उस अनुत्तम तेजोराशि का ध्यान किया।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.38.33)
त्रिकालं चैव सुस्नातः पूजनं विविधं तदा । चकारोपासनं तत्र हरस्य च पुनः पुनः
trikālaṁ caiva susnātaḥ pūjanaṁ vividhaṁ tadā cakāropāsanaṁ tatra harasya ca punaḥ punaḥ
त्रिकाल स्नान कर वे वहाँ नाना प्रकार की पूजा करने लगे, और बार-बार हर की उपासना करने लगे।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.38.34)
तस्यैव शिरसस्तेजो निस्सृतं तच्चरास्तदा । दृष्ट्वा भयं समापन्नाः प्रविष्टश्च कदा ह्ययम्
tasyaiva śirasastejo nissṛtaṁ taccarāstadā dṛṣṭvā bhayaṁ samāpannāḥ praviṣṭaśca kadā hyayam
उनके मस्तक से ही एक तेज निकलने लगा; उसे देखकर गुप्तचर भयभीत हो गए - "यह कब यहाँ प्रविष्ट हुआ?"
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.38.35)
पुनस्ते च विचार्यैवं कथनीयं विडौजसे । इत्युक्त्वा तु गतास्ते वै शक्रस्यान्तिकमञ्जसा
punaste ca vicāryaivaṁ kathanīyaṁ viḍaujase ityuktvā tu gatāste vai śakrasyāntikamañjasā
यह विचार कर कि यह इन्द्र से कहा जाना चाहिए, ऐसा कहकर वे शीघ्र इन्द्र के समीप गए।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.38.36)
चरा ऊचुः । देवो वाथ ऋषिश्चैव सूर्यो वाथ विभावसुः । तपश्चरति देवेश न जानीमो वने च तम्
carā ūcuḥ devo vātha ṛṣiścaiva sūryo vātha vibhāvasuḥ tapaścarati deveśa na jānīmo vane ca tam
गुप्तचरों ने कहा - "हे देवेश! वह देव है या ऋषि, सूर्य है या अग्नि, हम नहीं जानते — वह वन में तप कर रहा है।"
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.38.37)
तस्यैव तेजसा दग्धा आगतास्तव सन्निधौ । निवेदितञ्चरित्रं तत्क्रियतामुचितं तु यत्
tasyaiva tejasā dagdhā āgatāstava sannidhau niveditañcaritraṁ tatkriyatāmucitaṁ tu yat
"उसी के तेज से जलकर हम आपके समीप आए हैं; उसका चरित्र निवेदित कर दिया गया है, अब जो उचित हो वह कीजिए।"
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.38.38)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तैश्चरैः सर्वं ज्ञात्वा पुत्रचिकीर्षितम् । स गोत्रपान्विसृज्यैव तत्र गन्तुं मनो दधे
nandīśvara uvāca ityuktastaiścaraiḥ sarvaṁ jñātvā putracikīrṣitam sa gotrapānvisṛjyaiva tatra gantuṁ mano dadhe
नन्दीश्वर ने कहा - गुप्तचरों द्वारा ऐसा कहे जाने पर, यह जानकर कि यह अपने पुत्र का ही किया हुआ है, उन्होंने दिक्पालों को छोड़कर स्वयं वहाँ जाने का मन बनाया।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.38.39)
स वृद्धब्राह्मणो भूत्वा ब्रह्मचारी शचीपतिः । जगाम तत्र विप्रेन्द्र परीक्षार्थं हि तस्य वै
sa vṛddhabrāhmaṇo bhūtvā brahmacārī śacīpatiḥ jagāma tatra viprendra parīkṣārthaṁ hi tasya vai
हे विप्रेन्द्र! शचीपति इन्द्र वृद्ध ब्राह्मण ब्रह्मचारी का रूप धारण कर उसकी परीक्षा हेतु वहाँ गए।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.38.40)
तमागतं तदा दृष्ट्वाकार्षीत्पूजां च पाण्डवः । स्थितोऽग्रे च स्तुतिं कृत्वा क्वायातोऽसि वदाधुना
tamāgataṁ tadā dṛṣṭvākārṣītpūjāṁ ca pāṇḍavaḥ sthito'gre ca stutiṁ kṛtvā kvāyāto'si vadādhunā
उन्हें आते देख पाण्डव ने उनकी पूजा की; समक्ष खड़े होकर स्तुति करते हुए कहा - "अब बताइए, आप कहाँ से आए हैं?"
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.38.41)
इत्युक्तस्तेन देवेशो धैर्यार्थं तस्य प्रीतितः । परीक्षागर्भितं वाक्यं पाण्डवन्तं ततोऽब्रवीत्
ityuktastena deveśo dhairyārthaṁ tasya prītitaḥ parīkṣāgarbhitaṁ vākyaṁ pāṇḍavantaṁ tato'bravīt
उससे ऐसा कहे जाने पर देवेश ने प्रेमवश उसके धैर्य की परीक्षा हेतु उस पाण्डव से परीक्षापूर्ण वचन कहे।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.38.42)
ब्राह्मण उवाच । नवे वयसि वै तात किन्तपस्यसि साम्प्रतम् । मुक्त्यर्थं वा जयार्थं किं सर्वथैतत्तपस्तव
brāhmaṇa uvāca nave vayasi vai tāta kintapasyasi sāmpratam muktyarthaṁ vā jayārthaṁ kiṁ sarvathaitattapastava
ब्राह्मण ने कहा - "हे तात! नवयौवन में अभी तुम क्यों तप कर रहे हो? क्या यह तुम्हारा तप सर्वथा मुक्ति के लिए है, या विजय के लिए?"
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.38.43)
नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सर्वं संवेदितं पुनः । तच्छ्रुत्वा स पुनर्वाक्यमुवाच ब्राह्मणस्तदा
nandīśvara uvāca iti pṛṣṭastadā tena sarvaṁ saṁveditaṁ punaḥ tacchrutvā sa punarvākyamuvāca brāhmaṇastadā
नन्दीश्वर ने कहा - उनके ऐसा पूछने पर उन्हें पुनः सब कुछ बताया गया; यह सुनकर वे ब्राह्मण तब पुनः यह वचन बोले।
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.38.44)
ब्राह्मण उवाच । युक्तं न क्रियते वीर सुखं प्राप्तुं च यत्तपः । क्षात्रधर्मेण क्रियते मुक्त्यर्थं कुरुसत्तम
brāhmaṇa uvāca yuktaṁ na kriyate vīra sukhaṁ prāptuṁ ca yattapaḥ kṣātradharmeṇa kriyate muktyarthaṁ kurusattama
ब्राह्मण ने कहा - "हे वीर! जो तप सुख-प्राप्ति के लिए किया जाता है, वह क्षत्रिय-धर्म से मुक्ति के लिए करना उचित नहीं है, हे कुरुश्रेष्ठ।"
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.38.45)
इन्द्रस्तु सुखदाता वै मुक्तिदाता भवेन्न हि । तस्मात्त्वं सर्वथा श्रेष्ठ कर्तुमर्हसि सत्तपः
indrastu sukhadātā vai muktidātā bhavenna hi tasmāttvaṁ sarvathā śreṣṭha kartumarhasi sattapaḥ
"इन्द्र सुख देने वाले हैं, परन्तु वे मुक्ति देने वाले नहीं हो सकते; अतः हे सर्वथा श्रेष्ठ! तुम्हें उत्तम तप करना ही उचित है।"
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.38.46)
नन्दीश्वर उवाच । इदं तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधं चक्रेऽर्जुनस्तदा । प्रत्युवाच विनीतात्मा तदनादृत्य सुव्रतः
nandīśvara uvāca idaṁ tadvacanaṁ śrutvā krodhaṁ cakre'rjunastadā pratyuvāca vinītātmā tadanādṛtya suvrataḥ
नन्दीश्वर ने कहा - यह वचन सुनकर अर्जुन को क्रोध आ गया; विनीत-आत्मा उस सुव्रत ने उसका अनादर कर उत्तर दिया।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.38.47)
अर्जुन उवाच । राज्यार्थं न च मुक्त्यर्थ किमर्थं भाषसे त्विदम् । व्यासस्य वचनेनैव क्रियते तप ईदृशम्
arjuna uvāca rājyārthaṁ na ca muktyartha kimarthaṁ bhāṣase tvidam vyāsasya vacanenaiva kriyate tapa īdṛśam
अर्जुन ने कहा - "यह न तो राज्य के लिए है, न मुक्ति के लिए — तुम ऐसा क्यों कह रहे हो? यह तप केवल व्यास के वचन से किया जा रहा है।"
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.38.48)
इतो गच्छ ब्रह्मचारिन्मां पातयितुमिच्छसि । प्रयोजनं किमत्रास्ति तव वै ब्रह्मचारिणः
ito gaccha brahmacārinmāṁ pātayitumicchasi prayojanaṁ kimatrāsti tava vai brahmacāriṇaḥ
"हे ब्रह्मचारी! यहाँ से जाओ; तुम मुझे गिराना चाहते हो। इसमें तुम्हारा, हे ब्रह्मचारिन्, क्या प्रयोजन है?"
श्लोक 49 (shiva.shatarudra.38.49)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तः स प्रसन्नोऽभूत्सुन्दरं रूपमद्भुतम् । स्वोपस्करणसंयुक्तं दर्शयामास वै निजम्
nandīśvara uvāca ityuktaḥ sa prasanno'bhūtsundaraṁ rūpamadbhutam svopaskaraṇasaṁyuktaṁ darśayāmāsa vai nijam
नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहे जाने पर वे प्रसन्न हो गए, और अपने उपकरणों सहित अपना सुन्दर अद्भुत रूप दिखलाया।
श्लोक 50 (shiva.shatarudra.38.50)
शक्ररूपं तदा दृष्ट्वा लज्जितश्चार्जुनस्तदा । स इन्द्रस्तं समाश्वास्य पुनरेव वचोऽब्रवीत्
śakrarūpaṁ tadā dṛṣṭvā lajjitaścārjunastadā sa indrastaṁ samāśvāsya punareva vaco'bravīt
शक्र का वह रूप देखकर अर्जुन लज्जित हो गए; तब इन्द्र ने उन्हें आश्वस्त कर पुनः यह वचन कहा।
श्लोक 51 (shiva.shatarudra.38.51)
इन्द्र उवाच । वरं वृणीष्व हे तात धनञ्जय महामते । यदिच्छसि मनोऽभीष्टं नादेयं विद्यते तव
indra uvāca varaṁ vṛṇīṣva he tāta dhanañjaya mahāmate yadicchasi mano'bhīṣṭaṁ nādeyaṁ vidyate tava
इन्द्र ने कहा - "हे तात! हे महामते धनञ्जय! वर माँगो, तुम्हारे मन को जो अभीष्ट हो, तुम्हें देने के लिए मेरे पास कुछ भी अदेय नहीं है।"
श्लोक 52 (shiva.shatarudra.38.52)
तच्छ्रुत्वा शक्रवचनं प्रत्युवाचार्जुनस्तदा । विजयं देहि मे तात शत्रुक्लिष्टस्य सर्वथा
tacchrutvā śakravacanaṁ pratyuvācārjunastadā vijayaṁ dehi me tāta śatrukliṣṭasya sarvathā
शक्र का यह वचन सुनकर अर्जुन ने तब उत्तर दिया - "हे तात! मुझे विजय दीजिए, मैं शत्रुओं से सर्वथा पीड़ित हूँ।"
श्लोक 53 (shiva.shatarudra.38.53)
शक्र उवाच । बलिष्ठाः शत्रवस्ते च दुर्योधनपुरःसराः । द्रोणो भीमश्च कर्णश्च सर्वे ते दुर्जया ध्रुवम्
śakra uvāca baliṣṭhāḥ śatravaste ca duryodhanapuraḥsarāḥ droṇo bhīmaśca karṇaśca sarve te durjayā dhruvam
शक्र ने कहा - "तुम्हारे शत्रु अत्यंत बलशाली हैं, दुर्योधन आदि प्रमुख हैं; द्रोण, भीष्म और कर्ण — ये सभी निश्चय ही दुर्जय हैं।"
श्लोक 54 (shiva.shatarudra.38.54)
अश्वत्थामा द्रोणपुत्रो रौद्रोंऽशो दुर्जयोऽति सः । मयासाध्या भवेयुस्ते सर्वथा स्वहितं शृणु
aśvatthāmā droṇaputro raudroṁ'śo durjayo'ti saḥ mayāsādhyā bhaveyuste sarvathā svahitaṁ śṛṇu
"द्रोण-पुत्र अश्वत्थामा, जो रौद्र के अंश हैं, अत्यंत दुर्जय हैं; वे मुझसे साध्य नहीं हैं — तुम अपना हित सुनो।"
श्लोक 55 (shiva.shatarudra.38.55)
एतद्वीर जयं कर्तुं न शक्तः कश्चनाधुना । वर्तते हि शिवो वर्यस्तस्माच्छम्भोर्जपोऽधुना
etadvīra jayaṁ kartuṁ na śaktaḥ kaścanādhunā vartate hi śivo varyastasmācchambhorjapo'dhunā
"हे वीर! अभी इस पर विजय पाने में कोई भी समर्थ नहीं है; इसमें शिव ही श्रेष्ठ हैं — अतः अब शम्भु का जप करो।"
श्लोक 56 (shiva.shatarudra.38.56)
शङ्करः सर्वलोकेशश्चराचरपतिः स्वराट् । सर्वं कर्तुं समर्थोऽस्ति भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
śaṅkaraḥ sarvalokeśaścarācarapatiḥ svarāṭ sarvaṁ kartuṁ samartho'sti bhuktimuktiphalapradaḥ
"शंकर, समस्त लोकों के स्वामी, चराचर के अधिपति, स्वराट्, सब कुछ करने में समर्थ हैं और भुक्ति-मुक्ति फल के दाता हैं।"
श्लोक 57 (shiva.shatarudra.38.57)
अहम्मन्ये च ब्रह्माद्या विष्णुः सर्ववरप्रदः । अन्ये जिगीषवो ये च ते सर्वे शिवपूजकाः
ahammanye ca brahmādyā viṣṇuḥ sarvavarapradaḥ anye jigīṣavo ye ca te sarve śivapūjakāḥ
"मेरी दृष्टि में ब्रह्मा आदि, सर्ववरप्रद विष्णु, और विजय चाहने वाले अन्य सभी — ये सभी शिव के पूजक हैं।"
श्लोक 58 (shiva.shatarudra.38.58)
अद्यप्रभृति तन्मन्त्रं हित्वा भक्त्या शिवं भज । पार्थिवेन विधानेन ध्यानेनैव शिवस्य च
adyaprabhṛti tanmantraṁ hitvā bhaktyā śivaṁ bhaja pārthivena vidhānena dhyānenaiva śivasya ca
"आज से उस मंत्र को छोड़कर भक्तिपूर्वक शिव का भजन करो — पार्थिव विधि से और शिव के ध्यान से।"
श्लोक 59 (shiva.shatarudra.38.59)
उपचारैरनेकैश्च सर्वभावेन भारत । सिद्धिः स्यादचला तेऽद्य नात्र कार्या विचारणा
upacārairanekaiśca sarvabhāvena bhārata siddhiḥ syādacalā te'dya nātra kāryā vicāraṇā
"हे भारत! नाना उपचारों से और सर्वभाव से — आज तुम्हें अचल सिद्धि प्राप्त होगी, इसमें कोई सन्देह नहीं।"
श्लोक 60 (shiva.shatarudra.38.60)
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च चरान्सर्वान्समाहूयाब्रवीदिदम् । सावधानेन वै स्थेयमेतत्संरक्षणे सदा
nandīśvara uvāca ityuktvā ca carānsarvānsamāhūyābravīdidam sāvadhānena vai stheyametatsaṁrakṣaṇe sadā
नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर और सभी गुप्तचरों को बुलाकर उन्होंने यह कहा - "तुम्हें सदा सावधानी से इसकी रक्षा में रहना चाहिए।"
श्लोक 61 (shiva.shatarudra.38.61)
प्रबोध्य स्वचरानिन्द्रोऽर्जुनसंरक्षणादिकम् । वात्सल्यपूर्णहृदयः पुनरूचे कपिध्वजम्
prabodhya svacarānindro'rjunasaṁrakṣaṇādikam vātsalyapūrṇahṛdayaḥ punarūce kapidhvajam
अपने गुप्तचरों को अर्जुन की रक्षा आदि के विषय में समझाकर, वात्सल्यपूर्ण हृदय वाले इन्द्र ने पुनः कपिध्वज से कहा।
श्लोक 62 (shiva.shatarudra.38.62)
इन्द्र उवाच । राज्यं त्वया प्रमादाद्वै न कर्तव्यं कदाचन । श्रेयसे भद्र विद्येयं भवेत्तव परन्तप
indra uvāca rājyaṁ tvayā pramādādvai na kartavyaṁ kadācana śreyase bhadra vidyeyaṁ bhavettava parantapa
इन्द्र ने कहा - "तुम्हें राज्य के विषय में कभी प्रमाद नहीं करना चाहिए; हे भद्र परन्तप! यह विद्या तुम्हारे कल्याण के लिए हो।"
श्लोक 63 (shiva.shatarudra.38.63)
धैर्यं धार्यं साधकेन सर्वथा रक्षकः शिवः । सम्पत्तीश्च फलं तुभ्यं दास्यते नात्र संशयः
dhairyaṁ dhāryaṁ sādhakena sarvathā rakṣakaḥ śivaḥ sampattīśca phalaṁ tubhyaṁ dāsyate nātra saṁśayaḥ
"साधक को सर्वथा धैर्य धारण करना चाहिए; शिव सर्वथा रक्षक हैं। तुम्हें सम्पत्ति और उसका फल अवश्य दिया जाएगा, इसमें सन्देह नहीं।"
श्लोक 64 (shiva.shatarudra.38.64)
नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वा वरं तस्य भारतस्य सुरेश्वरः । स्मरञ्छिवपदाम्भोजं जगाम भवनं स्वकम्
nandīśvara uvāca iti dattvā varaṁ tasya bhāratasya sureśvaraḥ smarañchivapadāmbhojaṁ jagāma bhavanaṁ svakam
नन्दीश्वर ने कहा - भारत-वंशी अर्जुन को यह वर देकर सुरेश्वर इन्द्र शिव के चरण-कमलों का स्मरण करते हुए अपने भवन को चले गए।
श्लोक 65 (shiva.shatarudra.38.65)
अर्जुनोऽपि महावीरः सुप्रणम्य सुरेश्वरम् । तपस्तेपे संयतात्मा शिवमुद्दिश्य तद्विधम्
arjuno'pi mahāvīraḥ supraṇamya sureśvaram tapastepe saṁyatātmā śivamuddiśya tadvidham
महावीर अर्जुन भी सुरेश्वर को भलीभाँति प्रणाम कर, संयतात्मा होकर, शिव को लक्ष्य कर उसी प्रकार का तप करने लगे।