कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 15
मल्लिकार्जुन नामक द्वितीय ज्योतिर्लिंग
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.15.1)
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसम्भवम् । यं श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 15.1 ॥
sūta uvāca ataḥ paraṁ pravakṣyāmi mallikārjunasambhavam yaṁ śrutvā bhaktimāndhīmānsarvapāpaiḥ pramucyate
सूत जी ने कहा — अब मैं मल्लिकार्जुन की उत्पत्ति कहूँगा, जिसे सुनकर भक्तिमान् और बुद्धिमान् पुरुष समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.15.2)
पूर्वं च कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् । कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम् ॥ 15.2 ॥
pūrvaṁ ca kathitaṁ yacca tatpunaḥ kathayāmyaham kumāracaritaṁ divyaṁ sarvapāpavināśanam
जो पहले कहा गया था, उसे मैं पुनः कहता हूँ — कुमार (कार्तिकेय) का वह दिव्य चरित्र, जो समस्त पापों का नाशक है।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.15.3)
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः । कुमारः स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः ॥ 15.3 ॥
yadā pṛthvīṁ samākramya kailāsaṁ punarāgataḥ kumāraḥ sa śivāputrastārakārirmahābalaḥ
जब पृथ्वी पर विजय प्राप्त कर, तारकासुर का वध करने वाले, अत्यंत बलशाली शिवपुत्र कुमार पुनः कैलास लौटे —
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.15.4)
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह । गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः ॥ 15.4 ॥
tadā surarṣirāgatya sarvaṁ vṛttaṁ jagāda ha gaṇeśvaravivāhādi bhrāmayaṁstaṁ svabuddhitaḥ
— तब देवर्षि नारद आकर वह सारा वृत्तान्त कह सुनाते हैं — गणेश्वर के विवाह आदि की बात — और अपनी बुद्धि से उन्हें भ्रमित कर देते हैं।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.15.5)
तच्छ्रुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौञ्चं पितृभ्यां वारितोऽपि हि ॥ 15.5 ॥
tacchrutvā sa kumāro hi praṇamya pitarau ca tau jagāma parvataṁ krauñcaṁ pitṛbhyāṁ vārito’pi hi
यह सुनकर कुमार अपने दोनों माता-पिता को प्रणाम कर, उनके द्वारा रोके जाने पर भी क्रौंच पर्वत की ओर चले गए।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.15.6)
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शम्भुस्तामुवाच सुबोधकृत् ॥ 15.6 ॥
kumārasya viyogena tanmātā girijā yadā duḥkhitāsīttadā śambhustāmuvāca subodhakṛt
कुमार के वियोग से जब उसकी माता गिरिजा दुःखित हुईं, तब सुबोध देने वाले शम्भु ने उनसे कहा।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.15.7)
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम् ॥ 15.7 ॥
kathaṁ priye duḥkhitāsi na duḥkhaṁ kuru pārvati āyāsyati sutaḥ subhrūstyajyatāṁ duḥkhamutkaṭam
"हे प्रिये! तुम क्यों दुःखी हो? हे पार्वती! दुःखी मत हो। हे सुभ्रु! तुम्हारा पुत्र आ जाएगा; इस उत्कट दुःख को त्याग दो।"
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.15.8)
सा यदा च न तं मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शङ्करेण सुरर्षयः ॥ 15.8 ॥
sā yadā ca na taṁ mene pārvatī duḥkhitā bhṛśam tadā ca preṣitāstatra śaṅkareṇa surarṣayaḥ
जब अत्यंत दुःखित पार्वती ने इस बात को स्वीकार नहीं किया, तब शंकर ने वहाँ देवताओं और ऋषियों को भेजा।
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.15.9)
देवाश्च ऋषयः सर्वे सगणा हि मुदान्विताः । कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः ॥ 15.9 ॥
devāśca ṛṣayaḥ sarve sagaṇā hi mudānvitāḥ kumārānayanārthaṁ vai tatra jagmuḥ subuddhayaḥ
सभी देवगण, ऋषिगण और उनके गण, प्रसन्नतापूर्वक कुमार को वापस लाने के लिए वहाँ गए, वे सभी सुबुद्धिमान थे।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.15.10)
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च । विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात् ॥ 15.10 ॥
tatra gatvā ca te sarve kumāraṁ supraṇamya ca vijñāpya bahudhāpyenaṁ prārthanāṁ cakrurādarāt
वहाँ जाकर उन सबने कुमार को भलीभाँति प्रणाम किया, और अनेक प्रकार से निवेदन करते हुए आदरपूर्वक उनसे प्रार्थना की।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.15.11)
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासङ्कुलां गुरुः । न मेने स कुमारो हि महाहङ्कारविह्वलः ॥ 15.11 ॥
devādiprārthanāṁ tāṁ ca śivājñāsaṅkulāṁ guruḥ na mene sa kumāro hi mahāhaṅkāravihvalaḥ
वह गुरुतर कुमार, अत्यंत अहंकार से विह्वल होकर, देवताओं आदि की उस प्रार्थना को, जो शिव की आज्ञा से युक्त थी, स्वीकार नहीं करते।
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.15.12)
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवान्तिकम् । स्वं स्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शङ्करशासनम् ॥ 15.12 ॥
tataśca punarāvṛtya sarve te hi śivāntikam svaṁ svaṁ sthānaṁ gatā natvā prāpya śaṅkaraśāsanam
तत्पश्चात् वे सभी लौटकर शिव के समीप गए, और उन्हें प्रणाम कर, शंकर का आदेश प्राप्त कर, अपने-अपने स्थान को चले गए।
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.15.13)
तदा च गिरिजा देवी विरहं पुत्रसम्भवम् । शम्भुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते ॥ 15.13 ॥
tadā ca girijā devī virahaṁ putrasambhavam śambhuśca paramaṁ duḥkhaṁ prāpa tasminnanāgate
तब देवी गिरिजा और शम्भु दोनों को ही, पुत्र के न लौटने पर, उसके वियोग से उत्पन्न परम दुःख हुआ।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.15.14)
अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा । जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः ॥ 15.14 ॥
atho suduḥkhitau dīnau lokācārakarau tadā jagmatustatra susnehātsvaputro yatra saṁsthitaḥ
तब अत्यंत दुःखित, दीन और लोकाचार का पालन करते हुए वे दोनों प्रगाढ़ स्नेहवश उस स्थान पर गए, जहाँ उनका पुत्र निवास कर रहा था।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.15.15)
स पुत्रश्च कुमाराख्यः पित्रोरागमनं गिरेः । ज्ञात्वा दूरं गतोऽस्नेहाद्योजनत्रयमेव च ॥ 15.15 ॥
sa putraśca kumārākhyaḥ pitrorāgamanaṁ gireḥ jñātvā dūraṁ gato’snehādyojanatrayameva ca
कुमार नामक वह पुत्र, अपने माता-पिता के उस पर्वत पर आने का समाचार जानकर, स्नेहरहित होकर तीन योजन दूर चला गया।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.15.16)
क्रौञ्चे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके । तौ च तत्र समासीनौ ज्योतीरूपं समाश्रितौ ॥ 15.16 ॥
krauñce ca parvate dūraṁ gate tasminsvaputrake tau ca tatra samāsīnau jyotīrūpaṁ samāśritau
जब उनका वह पुत्र क्रौंच पर्वत पर दूर चला गया, तब वे दोनों शिव-पार्वती वहीं बैठकर ज्योतिरूप का आश्रय लेकर स्थित हो गए।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.15.17)
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः ॥ 15.17 ॥
putrasnehāturau tau vai śivau parvaṇi parvaṇi darśanārthaṁ kumārasya svaputrasya hi gacchataḥ
पुत्र-स्नेह से आतुर वे दोनों शिव-शिवा प्रत्येक पर्व पर अपने पुत्र कुमार का दर्शन करने जाते हैं।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.15.18)
अमावास्यादिने शम्भुः स्वयं गच्छति तत्र ह । पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम् ॥ 15.18 ॥
amāvāsyādine śambhuḥ svayaṁ gacchati tatra ha paurṇamāsīdine tatra pārvatī gacchati dhruvam
अमावस्या के दिन स्वयं शम्भु वहाँ जाते हैं, और पूर्णिमा के दिन निश्चित रूप से पार्वती वहाँ जाती हैं।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.15.19)
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसम्भवम् । लिङ्गं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ 15.19 ॥
taddinaṁ hi samārabhya mallikārjunasambhavam liṅgaṁ caiva śivasyaikaṁ prasiddhaṁ bhuvanatraye
उसी दिन से मल्लिकार्जुन नामक शिव का वह एक लिंग उत्पन्न हुआ, जो तीनों लोकों में प्रसिद्ध है।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.15.20)
तल्लिङ्गं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि । मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ 15.20 ॥
talliṅgaṁ yaḥ samīkṣeta sa sarvaiḥ kilbiṣairapi mucyate nātra sandehaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
जो कोई उस लिंग का दर्शन करता है, वह समस्त पापों से भी मुक्त हो जाता है — इसमें संदेह नहीं — और समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.15.21)
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यन्तिकं लभेत् । जननीगर्भसम्भूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः ॥ 15.21 ॥
duḥkhaṁ ca dūrato yāti sukhamātyantikaṁ labhet jananīgarbhasambhūtaṁ kaṣṭaṁ nāpnoti vai punaḥ
दुःख उससे दूर हो जाता है, और वह परम सुख प्राप्त करता है; वह पुनः माता के गर्भ से उत्पन्न कष्ट को प्राप्त नहीं होता।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.15.22)
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च । अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः ॥ 15.22 ॥
dhanadhānyasamṛddhiśca pratiṣṭhārogyameva ca abhīṣṭaphalasiddhiśca jāyate nātra saṁśayaḥ
धन-धान्य की समृद्धि, प्रतिष्ठा, आरोग्य, तथा अभीष्ट फल की सिद्धि — यह सब प्राप्त होता है, इसमें कोई संशय नहीं।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.15.23)
ज्योतिर्लिङ्गं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे ॥ 15.23 ॥
jyotirliṅgaṁ dvitīyaṁ ca proktaṁ mallikasaṁjñitam darśanātsarvasukhadaṁ kathitaṁ lokahetave
इस प्रकार मल्लिक (मल्लिकार्जुन) नामक द्वितीय ज्योतिर्लिंग कहा गया, जो दर्शन मात्र से सर्वसुखदायक है, और लोकहित के लिए कहा गया है।