कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 16
महाकाल ज्योतिर्लिंग की महिमा (भाग १)
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.16.1)
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यासप्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते ॥ 16.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta sarvaṁ vijānāsi vastu vyāsaprasādataḥ jyotiṣāṁ ca kathāṁ śrutvā tṛptirnaiva prajāyate
ऋषियों ने कहा — हे सूत! व्यास जी की कृपा से तुम सब कुछ जानते हो; ज्योतिर्लिंगों की कथा सुनकर हमें तृप्ति ही नहीं होती।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.16.2)
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिङ्गं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना ॥ 16.2 ॥
tasmāttvaṁ hi viśeṣeṇa kṛpāṁ kṛtvātulāṁ prabho jyotirliṅgaṁ tṛtīyaṁ ca kathaya tvaṁ hi no’dhunā
अतः हे प्रभो! विशेष रूप से अतुलनीय कृपा करके, अब हमें तीसरे ज्योतिर्लिंग के विषय में बताइए।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.16.3)
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च सङ्गमं विप्रा धन्या वै साधुसङ्गतिः ॥ 16.3 ॥
sūta uvāca dhanyo’haṁ kṛtakṛtyo’haṁ śrīmatāṁ bhavatāṁ yadi gataśca saṅgamaṁ viprā dhanyā vai sādhusaṅgatiḥ
सूत जी ने कहा — हे विप्रो! मैं धन्य हूँ, मैं कृतकृत्य हूँ, कि मुझे आप श्रीमानों का सत्संग प्राप्त हुआ; साधुओं का संग वास्तव में धन्य है।
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.16.4)
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात् ॥ 16.4 ॥
ato matvā svabhāgyaṁ hi kathayiṣyāmi pāvanīm pāpapraṇāśinīṁ divyāṁ kathāṁ ca śṛṇutādarāt
अतः अपने सौभाग्य को मानकर, मैं यह पवित्र, पापनाशक, दिव्य कथा कहूँगा; आदरपूर्वक सुनिए।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.16.5)
अवन्ती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी ॥ 16.5 ॥
avantī nagarī ramyā muktidā sarvadehinām śivapriyā mahāpuṇyā vartate lokapāvanī
अवन्ती नामक एक रमणीय नगरी है, जो सभी प्राणियों को मुक्ति देने वाली, शिव को प्रिय, महापुण्यमयी और लोक को पवित्र करने वाली है।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.16.6)
तत्रासीद् ब्राह्मणश्रेष्ठः शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्ता च वेदकर्मरतः सदा ॥ 16.6 ॥
tatrāsīd brāhmaṇaśreṣṭhaḥ śubhakarmaparāyaṇaḥ vedādhyayanakartā ca vedakarmarataḥ sadā
वहाँ एक श्रेष्ठ ब्राह्मण रहता था, जो शुभ कर्मों में परायण, वेदाध्ययनकर्ता और सदा वैदिक कर्मों में रत रहता था।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.16.7)
अग्न्याधानसमायुक्तः शिवपूजारतः सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः ॥ 16.7 ॥
agnyādhānasamāyuktaḥ śivapūjārataḥ sadā pārthivīṁ pratyahaṁ mūrtiṁ pūjayāmāsa vai dvijaḥ
अग्न्याधान से युक्त वह द्विज सदा शिवपूजा में रत रहता था; और प्रतिदिन पार्थिव मिट्टी की मूर्ति की पूजा करता था।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.16.8)
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियः सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यज्ज्ञानपरायणः ॥ 16.8 ॥
sarvakarmaphalaṁ prāpya dvijo vedapriyaḥ sadā satāṁ gatiṁ samālebhe samyajjñānaparāyaṇaḥ
सदा वेदप्रिय वह द्विज, समस्त कर्मों का फल प्राप्त कर, सम्यक् ज्ञान में परायण होकर सज्जनों की गति को प्राप्त हुआ।
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.16.9)
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमाः सदा ॥ 16.9 ॥
tatputrāstādṛśāścāsaṁścatvāro munisattamāḥ śivapūjāratā nityaṁ pitroranavamāḥ sadā
हे मुनिसत्तमो! उसके चार पुत्र थे, वैसे ही स्वभाव के, नित्य शिवपूजा में रत, और अपने माता-पिता से किसी भी प्रकार कम नहीं।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.16.10)
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयः सुकृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः ॥ 16.10 ॥
devapriyaśca tajjyeṣṭhaḥ priyamedhāstataḥ param tṛtīyaḥ sukṛto nāma dharmavāhī ca suvrataḥ
उनमें ज्येष्ठ का नाम देवप्रिय था, उसके बाद प्रियमेधा था; तीसरे का नाम सुकृत था, जो धर्म का पालक और सुव्रती था।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.16.11)
तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्धते च निरन्तरम् ॥ 16.11 ॥
teṣāṁ puṇyapratāpācca pṛthivyāṁ sukhamaidhata śuklapakṣe yathā candro vardhate ca nirantaram
उनके पुण्य-प्रताप से पृथ्वी पर सुख बढ़ता गया, जैसे शुक्लपक्ष में चन्द्रमा निरन्तर बढ़ता जाता है।
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.16.12)
तथा तेषां गुणास्तत्र वर्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा ॥ 16.12 ॥
tathā teṣāṁ guṇāstatra vardhante sma sukhāvahāḥ brahmatejomayī sā vai nagarī cābhavattadā
उसी प्रकार वहाँ उनके सुखदायक गुण भी बढ़ते गए; और वह नगरी तब ब्रह्मतेज से परिपूर्ण हो गई।
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.16.13)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद् द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम् ॥ 16.13 ॥
etasminnantare tatra yajjātaṁ vṛttamuttamam śrūyatāṁ tad dvijaśreṣṭhāḥ kathayāmi yathāśrutam
इसी बीच वहाँ जो उत्तम घटना घटी, हे द्विजश्रेष्ठो! उसे सुनिए, मैं उसे यथाश्रुत कहता हूँ।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.16.14)
पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम् ॥ 16.14 ॥
parvate ratnamāle ca dūṣaṇākhyo mahāsuraḥ balavāndaityarājaśca dharmadveṣī nirantaram
रत्नमाल पर्वत पर दूषण नामक एक महादैत्य था, जो बलवान् दैत्यराज और सदा धर्म का द्वेषी था।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.16.15)
ब्रह्मणो वरदानाच्च जगत्तुच्छीचकार ह । देवाः पराजितास्तेन स्थानान्निःसारितास्तथा ॥ 16.15 ॥
brahmaṇo varadānācca jagattucchīcakāra ha devāḥ parājitāstena sthānānniḥsāritāstathā
ब्रह्मा के वरदान के कारण उसने संसार को तुच्छ समझ लिया; उसने देवताओं को पराजित करके उन्हें उनके स्थानों से निकाल दिया।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.16.16)
पृथिव्यां वेदधर्माश्च स्मृतिधर्माश्च सर्वशः । स्फोटितास्तेन दुष्टेन सिंहेनेव शशाः खलु ॥ 16.16 ॥
pṛthivyāṁ vedadharmāśca smṛtidharmāśca sarvaśaḥ sphoṭitāstena duṣṭena siṁheneva śaśāḥ khalu
पृथ्वी पर वेदोक्त और स्मृति-सम्मत धर्म उस दुष्ट द्वारा सर्वत्र वैसे ही चूर-चूर कर दिए गए, जैसे सिंह द्वारा खरगोश।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.16.17)
यावन्तो वेदधर्माश्च तावन्तो दूरतः कृताः । तीर्थे तीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः ॥ 16.17 ॥
yāvanto vedadharmāśca tāvanto dūrataḥ kṛtāḥ tīrthe tīrthe tathā kṣetre dharmo nītaśca dūrataḥ
जितने भी वैदिक धर्म थे, वे सब दूर कर दिए गए; उसी प्रकार प्रत्येक तीर्थ में और प्रत्येक क्षेत्र में धर्म को दूर भगा दिया गया।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.16.18)
अवन्ती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत् ॥ 16.18 ॥
avantī nagarī ramyā tatraikā dṛśyate punaḥ itthaṁ vicārya tenaiva yatkṛtaṁ śrūyatāṁ hi tat
केवल रमणीय अवन्ती नगरी ही वहाँ अब भी वैसी दिखाई देती थी; ऐसा विचार कर उस दैत्य ने जो किया, वह सुनिए।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.16.19)
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणः स महासुरः । तत्रस्थान्ब्राह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ ॥ 16.19 ॥
bahusainyasamāyukto dūṣaṇaḥ sa mahāsuraḥ tatrasthānbrāhmaṇānsarvānuddiśya samupāyayau
विशाल सेना से युक्त वह महादैत्य दूषण, वहाँ निवास करने वाले समस्त ब्राह्मणों को लक्ष्य बनाकर वहाँ आ पहुँचा।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.16.20)
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्रद्रोही महाखलः ॥ 16.20 ॥
tatrāgatya sa daityendraścaturo daityasattamān provācāhūya vacanaṁ vipradrohī mahākhalaḥ
वहाँ आकर, ब्राह्मणों का द्रोही वह महादुष्ट दैत्येन्द्र, चार श्रेष्ठ दैत्यों को बुलाकर उनसे यह वचन बोला।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.16.21)
दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वन्ति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दण्ड्या मते मम ॥ 16.21 ॥
daitya uvāca kimete brāhmaṇā duṣṭā na kurvanti vaco mama vedadharmaratā ete sarve daṇḍyā mate mama
दैत्य ने कहा — ये दुष्ट ब्राह्मण मेरी आज्ञा का पालन क्यों नहीं करते? वेदधर्म में रत ये सभी लोग मेरे मत में दण्डनीय हैं।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.16.22)
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाः शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः ॥ 16.22 ॥
sarve devā mayā loke rājānaśca parājitāḥ vaśe kiṁ brāhmaṇāḥ śakyā na kartuṁ daityasattamāḥ
मैंने संसार में समस्त देवताओं और राजाओं को पराजित कर दिया है; हे श्रेष्ठ दैत्यो! क्या केवल ब्राह्मणों को ही वश में नहीं किया जा सकता?
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.16.23)
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः ॥ 16.23 ॥
yadi jīvitumicchā syāttadā dharmaṁ śivasya ca vedānāṁ paramaṁ dharmaṁ tyaktvā sukhasubhāginaḥ
यदि इन्हें जीवित रहने की इच्छा हो, तो शिव के धर्म और वेदों के परम धर्म को त्यागकर, ये सुख के भागी बनें।
श्लोक 24 (shiva.kotirudra.16.24)
अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशङ्किताः ॥ 16.24 ॥
anyathā jīvane teṣāṁ saṁśayaśca bhaviṣyati iti satyaṁ mayā proktaṁ tatkurudhvaṁ viśaṅkitāḥ
अन्यथा उनके जीवन पर ही संशय हो जाएगा। यह सत्य मैंने कह दिया है; अतः निःशंक होकर यही करो।
श्लोक 25 (shiva.kotirudra.16.25)
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा ॥ 16.25 ॥
sūta uvāca iti niścitya te daityāścatvāraḥ pāvakā iva caturdikṣu tadā jātāḥ pralaye ca yathā purā
सूत जी ने कहा — ऐसा निश्चय कर वे चारों दैत्य, अग्नि के समान, प्रलयकाल की भाँति चारों दिशाओं में प्रकट हो गए।
श्लोक 26 (shiva.kotirudra.16.26)
ते ब्राह्मणास्तदा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यानपरायणाः ॥ 16.26 ॥
te brāhmaṇāstadā śrutvā daityānāmudyamaṁ tadā na duḥkhaṁ lebhire tatra śivadhyānaparāyaṇāḥ
वे ब्राह्मण तब दैत्यों के इस आक्रमण के प्रयास को सुनकर भी, शिवध्यान में तल्लीन होने के कारण, कोई दुःख नहीं मानते थे।
श्लोक 27 (shiva.kotirudra.16.27)
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः ॥ 16.27 ॥
dhairyaṁ samāśritāste ca rekhāmātraṁ tadā dvijāḥ na celuḥ paramadhyānādvarākāḥ ke śivāgrataḥ
धैर्य का आश्रय लेकर वे द्विज अपने परम ध्यान से रेखामात्र भी विचलित नहीं हुए — भला शिव के समक्ष वे तुच्छ दैत्य किस गिनती में हैं?
श्लोक 28 (shiva.kotirudra.16.28)
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः ॥ 16.28 ॥
etasminnantare taistu vyāptāsīnnagarī śubhā lokāśca pīḍitāstaistu brāhmaṇānsamupāyayuḥ
इसी बीच वह शुभ नगरी उन दैत्यों से व्याप्त हो गई, और उनसे पीड़ित लोग ब्राह्मणों के पास सहायता के लिए आए।
श्लोक 29 (shiva.kotirudra.16.29)
लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः ॥ 16.29 ॥
lokā ūcuḥ svāminaḥ kiṁ ca kartavyaṁ duṣṭāśca samupāgatāḥ hiṁsitā bahavo lokā āgatāśca samīpataḥ
लोगों ने कहा — हे स्वामियो! अब क्या किया जाए? दुष्ट लोग आ पहुँचे हैं; बहुत से लोग मारे जा चुके हैं, और वे अब समीप ही आ गए हैं।
श्लोक 30 (shiva.kotirudra.16.30)
सूत उवाच । तेषामिति वचः श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणाँस्तान्वै विश्वस्ताः शङ्करे सदा ॥ 16.30 ॥
sūta uvāca teṣāmiti vacaḥ śrutvā vedapriyasutāśca te samūcurbrāhmaṇā~stānvai viśvastāḥ śaṅkare sadā
सूत जी ने कहा — उनके ये वचन सुनकर, सदा शंकर पर विश्वास रखने वाले देवप्रिय के उन पुत्रों ने उन ब्राह्मणों से यह कहा।
श्लोक 31 (shiva.kotirudra.16.31)
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा सन्ति यच्च ते विमुखाः पुनः ॥ 16.31 ॥
brāhmaṇā ūcuḥ śrūyatāṁ vidyate naiva balaṁ duṣṭabhayāvaham na śastrāṇi tathā santi yacca te vimukhāḥ punaḥ
ब्राह्मणों ने कहा — सुनो, हमारे पास न तो दुष्टों को भयभीत करने वाला बल है, और न ही ऐसे शस्त्र हैं जिनसे वे पुनः पराङ्मुख हो जाएँ।
श्लोक 32 (shiva.kotirudra.16.32)
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति ॥ 16.32 ॥
sāmānyasyāpamāno no hyāśrayasya bhavediha punaśca kiṁ samarthasya śivasyeha bhaviṣyati
यहाँ सामान्य आश्रयदाता का भी अपमान व्यर्थ नहीं जाता — तो फिर यहाँ समर्थ शिव का अपमान कैसे व्यर्थ जाएगा?
श्लोक 33 (shiva.kotirudra.16.33)
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतः शिवात् ॥ 16.33 ॥
śivo rakṣāṁ karotvadyāsurāṇāṁ bhayataḥ prabhuḥ nānyathā śaraṇaṁ loke bhaktavatsalataḥ śivāt
आज प्रभु शिव ही हमें असुरों के भय से रक्षा करें; इस लोक में भक्तवत्सल शिव के अतिरिक्त और कोई शरण नहीं है।
श्लोक 34 (shiva.kotirudra.16.34)
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक् स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्राः सबलेन हि ॥ 16.34 ॥
sūta uvāca iti dhairyaṁ samāsthāya samarcāṁ pārthivasya ca kṛtvā te ca dvijāḥ samyak sthitā dhyānaparāyaṇāḥ dṛṣṭā daityena tāvacca te viprāḥ sabalena hi
सूत जी ने कहा — इस प्रकार धैर्य धारण कर और पार्थिव लिंग की भलीभाँति पूजा करके, वे ब्राह्मण ध्यानपरायण होकर स्थित रहे; और तभी उन ब्राह्मणों को अपनी सेना सहित उस दैत्य ने देख लिया।
श्लोक 35 (shiva.kotirudra.16.35)
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैः शम्भोर्ध्यानमार्गपरायणैः ॥ 16.35 ॥
dūṣaṇena vacaḥ proktaṁ hanyatāṁ vadhyatāmiti tacchrutaṁ taistadā naiva daityaproktaṁ vaco dvijaiḥ vedapriyasutaiḥ śambhordhyānamārgaparāyaṇaiḥ
दूषण ने आज्ञा दी — "इन्हें मार डालो, इन्हें वध कर दो!" किन्तु शम्भु के ध्यान-मार्ग में तल्लीन देवप्रिय के उन पुत्रों ने दैत्य के उस वचन को सुना ही नहीं।
श्लोक 36 (shiva.kotirudra.16.36)
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद् द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त आसीत्सशब्दकः ॥ 16.36 ॥
atha yāvatsa duṣṭātmā hantumaicchad dvijāṁśca tān tāvacca prārthivasthāne garta āsītsaśabdakaḥ
तब जैसे ही उस दुष्टात्मा ने उन ब्राह्मणों को मारने की इच्छा की, वैसे ही उस पार्थिव लिंग के स्थान पर सशब्द एक गर्त प्रकट हो गया।
श्लोक 37 (shiva.kotirudra.16.37)
गर्तात्ततः समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहन्ता सतां गतिः ॥ 16.37 ॥
gartāttataḥ samutpannaḥ śivo vikaṭarūpadhṛk mahākāla iti khyāto duṣṭahantā satāṁ gatiḥ
उस गर्त से भयंकर रूप धारण किए हुए शिव प्रकट हुए, जो महाकाल नाम से विख्यात, दुष्टों के संहारक और सज्जनों की शरण हैं।
श्लोक 38 (shiva.kotirudra.16.38)
महाकालः समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद् दूरतो व्रज ॥ 16.38 ॥
mahākālaḥ samutpanno duṣṭānāṁ tvādṛśāmaham khala tvaṁ brāhmaṇānāṁ hi samīpād dūrato vraja
"मैं महाकाल तुम्हारे जैसे दुष्टों के संहार के लिए प्रकट हुआ हूँ। हे दुष्ट! तुम इन ब्राह्मणों के समीप से दूर चले जाओ!"
श्लोक 39 (shiva.kotirudra.16.39)
इत्युक्त्वा हुङ्कृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शङ्करः सबलं द्रुतम् ॥ 16.39 ॥
ityuktvā huṅkṛtenaiva bhasmasātkṛtavāṁstadā dūṣaṇaṁ ca mahākālaḥ śaṅkaraḥ sabalaṁ drutam
यह कहकर, केवल एक हुंकार मात्र से ही, महाकाल शंकर ने दूषण को उसकी सेना सहित तत्क्षण भस्म कर दिया।
श्लोक 40 (shiva.kotirudra.16.40)
कियत्सैन्यं हतं तेन किञ्चित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना ॥ 16.40 ॥
kiyatsainyaṁ hataṁ tena kiñcitsainyaṁ palāyitam dūṣaṇaśca hatastena śiveneha parātmanā
उसकी कुछ सेना मारी गई, कुछ सेना भाग गई; और स्वयं दूषण भी परमात्मा शिव द्वारा यहाँ मार डाला गया।
श्लोक 41 (shiva.kotirudra.16.41)
सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति सङ्क्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह ॥ 16.41 ॥
sūryaṁ dṛṣṭvā yathā yāti saṅkṣayaṁ sarvaśastamaḥ tathaiva ca śivaṁ dṛṣṭvā tatsainyaṁ vinanāśa ha
जैसे सूर्य को देखकर समस्त अंधकार पूर्णतः नष्ट हो जाता है, वैसे ही शिव को देखकर वह सेना नष्ट हो गई।
श्लोक 42 (shiva.kotirudra.16.42)
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवः समाययुः सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा ॥ 16.42 ॥
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha devaḥ samāyayuḥ sarve haribrahmādayastathā
देवताओं के दुन्दुभि बज उठे, और पुष्पों की वर्षा हुई; हरि, ब्रह्मा आदि सभी देवगण वहाँ आ पहुँचे।
श्लोक 43 (shiva.kotirudra.16.43)
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शङ्करं लोकशङ्करम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिपुटा द्विजाः ॥ 16.43 ॥
bhaktyā praṇamya taṁ devaṁ śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalipuṭā dvijāḥ
उस लोककल्याणकारी देव शंकर को भक्तिपूर्वक प्रणाम कर, हाथ जोड़े हुए ब्राह्मणों ने विविध स्तोत्रों से उनकी स्तुति की।
श्लोक 44 (shiva.kotirudra.16.44)
ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नः शिवः स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः ॥ 16.44 ॥
brāhmaṇāṁśca samāśvāsya suprasannaḥ śivaḥ svayam varaṁ brūteti covāca mahākālo maheśvaraḥ
ब्राह्मणों को सांत्वना देकर, अत्यंत प्रसन्न स्वयं महेश्वर महाकाल ने कहा — "वर माँगो।"
श्लोक 45 (shiva.kotirudra.16.45)
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुः सन्नतमस्तकाः ॥ 16.45 ॥
tacchrutvā te dvijāḥ sarve kṛtāñjalipuṭāstadā supraṇamya śivaṁ bhaktyā procuḥ sannatamastakāḥ
यह सुनकर वे सभी द्विज, हाथ जोड़े हुए, भक्तिपूर्वक शिव को प्रणाम कर, सिर झुकाए हुए बोले।
श्लोक 46 (shiva.kotirudra.16.46)
द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नः शम्भो संसाराम्बुधितः शिव ॥ 16.46 ॥
dvijā ūcuḥ mahākāla mahādeva duṣṭadaṇḍakara prabho muktiṁ prayaccha naḥ śambho saṁsārāmbudhitaḥ śiva
द्विजों ने कहा — हे महाकाल! हे महादेव! हे दुष्टों को दण्ड देने वाले प्रभो! हे शम्भो! हे शिव! हमें संसार-सागर से मुक्ति प्रदान कीजिए।
श्लोक 47 (shiva.kotirudra.16.47)
अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नरान् शम्भो तारय त्वं सदा प्रभो ॥ 16.47 ॥
atraiva lokarakṣārthaṁ sthātavyaṁ hi tvayā śiva svadarśakānnarān śambho tāraya tvaṁ sadā prabho
हे शिव! आपको लोक-रक्षा के लिए यहीं स्थित रहना चाहिए; हे शम्भो, हे प्रभो! जो लोग आपका दर्शन करें, उन्हें आप सदा तार दीजिए।
श्लोक 48 (shiva.kotirudra.16.48)
सूत उवाच । इत्युक्तस्तैः शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम् ॥ 16.48 ॥
sūta uvāca ityuktastaiḥ śivastatra tasthau garte suśobhane bhaktānāṁ caiva rakṣārthaṁ dattvā tebhyaśca sadgatim
सूत जी ने कहा — उनके ऐसा कहने पर शिव भक्तों की रक्षा हेतु उस सुशोभित गर्त में ही स्थित हो गए, और उन्हें सद्गति प्रदान की।
श्लोक 49 (shiva.kotirudra.16.49)
द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिङ्गरूपिण एव च ॥ 16.49 ॥
dvijāste muktimāpannāścaturddikṣu śivāspadam krośamātraṁ tadā jātaṁ liṅgarūpiṇa eva ca
वे द्विज मुक्ति को प्राप्त हुए; तब लिंगरूप धारण करके शिव का वह धाम चारों दिशाओं में एक क्रोश तक विस्तृत हो गया।
श्लोक 50 (shiva.kotirudra.16.50)
महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किञ्चिद्दुःखमपि द्विजाः ॥ 16.50 ॥
mahākāleśvaro nāma śivaḥ khyātaśca bhūtale taṁ dṛṣṭvā na bhavetsvapne kiñcidduḥkhamapi dvijāḥ
शिव पृथ्वीतल पर महाकालेश्वर नाम से विख्यात हुए; हे द्विजो! उनका दर्शन करने पर स्वप्न में भी कोई दुःख नहीं होता।
श्लोक 51 (shiva.kotirudra.16.51)
यं यं काममपेक्ष्यैव तल्लिङ्गं भजते तु यः । तं तं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च ॥ 16.51 ॥
yaṁ yaṁ kāmamapekṣyaiva talliṅgaṁ bhajate tu yaḥ taṁ taṁ kāmamavāpnoti labhenmokṣaṁ paratra ca
जो कोई जिस-जिस कामना की अपेक्षा से उस लिंग की उपासना करता है, वह उसी-उसी कामना को प्राप्त करता है, और परलोक में मोक्ष भी पाता है।
श्लोक 52 (shiva.kotirudra.16.52)
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ 16.52 ॥
etatsarvaṁ samākhyātaṁ mahākālasya suvratāḥ samudbhavaśca māhātmyaṁ kimanyacchrotumicchatha
हे सुव्रतजनो! महाकाल की यह सम्पूर्ण उत्पत्ति और महिमा कह दी गई; अब और क्या सुनना चाहते हो?