Skip to main content

कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 22

काशी में रुद्र का आगमन

अध्याय 21अध्याय-सूचीअध्याय 23

श्लोक 1 (shiva.kotirudra.22.1)

सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम् ॥ 22.1 ॥

sūta uvāca ataḥ paraṁ pravakṣyāmi śrūyatāmṛṣisattamāḥ viśveśvarasya māhātmyaṁ mahāpātakanāśanam

सूत जी ने कहा — अब इसके आगे मैं विश्वेश्वर की उस महिमा का वर्णन करूँगा, जो महापातकों का भी नाश करने वाली है; हे ऋषिश्रेष्ठो! सुनिए।

श्लोक 2 (shiva.kotirudra.22.2)

यदिदं दृश्यते किञ्चिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् । चिदानन्दस्वरूपं च निर्विकारं सनातनम् ॥ 22.2 ॥

yadidaṁ dṛśyate kiñcijjagatyāṁ vastumātrakam cidānandasvarūpaṁ ca nirvikāraṁ sanātanam

इस जगत् में जो कुछ भी दृश्यमान वस्तु-मात्र है, वह सब वास्तव में चिदानन्द-स्वरूप, विकाररहित और सनातन तत्त्व ही है।

श्लोक 3 (shiva.kotirudra.22.3)

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोऽभवत् । स एव सगुणो जातः शिव इत्यभिधीयते ॥ 22.3 ॥

tasyaiva kaivalyaraterdvitīyecchā tato’bhavat sa eva saguṇo jātaḥ śiva ityabhidhīyate

उसी कैवल्य में रमण करने वाले तत्त्व में तब द्वितीय की इच्छा उत्पन्न हुई; वही सगुण होकर प्रकट हुआ, जिसे शिव कहा जाता है।

श्लोक 4 (shiva.kotirudra.22.4)

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः । यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्री शक्तिः सा हि कथ्यते ॥ 22.4 ॥

sa eva hi dvidhā jātaḥ puṁstrīrūpaprabhedataḥ yaḥ pumānsa śivaḥ khyātaḥ strī śaktiḥ sā hi kathyate

वही तत्त्व पुरुष और स्त्री के भेद से दो रूपों में विभक्त हो गया; जो पुरुष-रूप है, वह शिव कहलाया, और जो स्त्री-रूप है, वह शक्ति कही जाती है।

श्लोक 5 (shiva.kotirudra.22.5)

चिदानन्दस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ ॥ 22.5 ॥

cidānandasvarūpābhyāṁ puruṣāvapi nirmitau

उन दोनों चिदानन्द-स्वरूपों से आगे दो पुरुष भी निर्मित हुए।

श्लोक 6 (shiva.kotirudra.22.6)

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः । तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः ॥ 22.6 ॥

adṛṣṭābhyāṁ tadā tābhyāṁ svabhāvānmunisattamāḥ tāvadṛṣṭvā tadā tau ca svamātṛpitarau dvijāḥ

हे मुनिश्रेष्ठो! स्वभाव से अदृश्य उन दोनों (शिव-शक्ति) से वे दोनों उत्पन्न हुए; हे द्विजो! उन दोनों ने अपने माता-पिता को तब देखा।

श्लोक 7 (shiva.kotirudra.22.7)

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ । तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः । तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततः सृष्टिरनुत्तमा ॥ 22.7 ॥

mahāsaṁśayamāpannau prakṛtiḥ puruṣaśca tau tadā vāṇī samutpannā nirguṇātparamātmanaḥ tapaścaiva prakartavyaṁ tataḥ sṛṣṭiranuttamā

प्रकृति और पुरुष रूप वे दोनों महान संशय में पड़ गये; तब निर्गुण परमात्मा से एक वाणी उत्पन्न हुई — 'तप ही करना चाहिए, उसके पश्चात् ही उत्तम सृष्टि होगी।'

श्लोक 8 (shiva.kotirudra.22.8)

प्रकृतिपुरुषावूचतुः । तपसस्तु स्थलं नास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना । स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतः शिव ॥ 22.8 ॥

prakṛtipuruṣāvūcatuḥ tapasastu sthalaṁ nāsti kutrāvābhyāṁ prabho’dhunā sthitvā tapaḥ prakartavyaṁ tava śāsanataḥ śiva

प्रकृति और पुरुष ने कहा — हे प्रभो! तप के लिए कोई स्थान तो है नहीं; हे शिव! अब हम दोनों आपकी आज्ञा से कहाँ ठहरकर तप करें?

श्लोक 9 (shiva.kotirudra.22.9)

ततश्च तेजसः सारं पञ्चक्रोशात्मकं शुभम् । सर्वोपकरणैर्युक्तं सुन्दरं नगरं तथा ॥ 22.9 ॥

tataśca tejasaḥ sāraṁ pañcakrośātmakaṁ śubham sarvopakaraṇairyuktaṁ sundaraṁ nagaraṁ tathā

तत्पश्चात् तेज के सार से पाँच कोस के विस्तार वाला, समस्त साधन-सामग्रियों से युक्त, शुभ और सुन्दर एक नगर बना।

श्लोक 10 (shiva.kotirudra.22.10)

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च । अन्तरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः ॥ 22.10 ॥

nirmāya preṣitaṁ tatsvaṁ nirguṇena śivena ca antarikṣe sthitaṁ tacca puruṣasya samīpataḥ

उसे बनाकर निर्गुण शिव ने उसे स्वयं भेज दिया, और वह आकाश में पुरुष के समीप स्थित हो गया।

श्लोक 11 (shiva.kotirudra.22.11)

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः । बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलम्ब्य च ॥ 22.11 ॥

tadadhiṣṭhāya hariṇā sṛṣṭikāmanayā tataḥ bahukālaṁ tapastaptaṁ taddhyānamavalambya ca

उस पर स्थित होकर हरि ने सृष्टि की कामना से उसी शिव का ध्यान करते हुए दीर्घकाल तक तप किया।

श्लोक 12 (shiva.kotirudra.22.12)

श्रमेण जलधाराश्च विविधाश्चाभवंस्तदा । ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किञ्चिददृश्यत ॥ 22.12 ॥

śrameṇa jaladhārāśca vividhāścābhavaṁstadā tābhirvyāptaṁ ca tacchūnyaṁ nānyatkiñcidadṛśyata

उस परिश्रम से तब नाना प्रकार की जलधाराएँ प्रकट हुईं, जिनसे वह शून्य स्थान व्याप्त हो गया, और उसके अतिरिक्त वहाँ और कुछ भी दिखायी नहीं देता था।

श्लोक 13 (shiva.kotirudra.22.13)

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद् दृश्यतेऽद्भुतम् । इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम् ॥ 22.13 ॥

tataśca viṣṇunā dṛṣṭaṁ kimetad dṛśyate’dbhutam ityāścaryaṁ tadā dṛṣṭvā śirasaḥ kampanaṁ kṛtam

तब विष्णु ने देखा — 'यह क्या अद्भुत दिखायी दे रहा है?' — ऐसे आश्चर्य से उन्होंने अपना सिर हिलाया।

श्लोक 14 (shiva.kotirudra.22.14)

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभोः । तद् बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका ॥ 22.14 ॥

tataśca patitaḥ karṇānmaṇiśca purataḥ prabhoḥ tad babhūva mahattīrthaṁ nāmato maṇikarṇikā

तभी उनके कान से एक मणि गिर पड़ी, प्रभु के सामने; वही स्थान मणिकर्णिका नाम से महान तीर्थ बन गया।

श्लोक 15 (shiva.kotirudra.22.15)

जलौघे प्लाव्यमाना सा पञ्चक्रोशी यदाभवत् । निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा ॥ 22.15 ॥

jalaughe plāvyamānā sā pañcakrośī yadābhavat nirguṇena śivenāśu triśūlena dhṛtā tadā

जब वह पंचक्रोशी नगरी जल-प्रवाह में डूबने लगी, तब निर्गुण शिव ने तुरन्त उसे अपने त्रिशूल पर धारण कर लिया।

श्लोक 16 (shiva.kotirudra.22.16)

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह । तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शङ्करशासनात् ॥ 22.16 ॥

viṣṇustatraiva suṣvāpa prakṛtyā svastriyā saha tannābhikamalājjāto brahmā śaṅkaraśāsanāt

विष्णु वहीं अपनी पत्नी प्रकृति के साथ शयन करने लगे; उन्हीं की नाभि-कमल से शंकर की आज्ञा से ब्रह्मा प्रकट हुए।

श्लोक 17 (shiva.kotirudra.22.17)

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिं चक्रेऽद्भुतां तदा । चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्माण्डे यत्र निर्मिताः ॥ 22.17 ॥

śivājñāṁ sa samāsādya sṛṣṭiṁ cakre’dbhutāṁ tadā caturddaśamitā lokā brahmāṇḍe yatra nirmitāḥ

शिव की आज्ञा प्राप्त करके उन्होंने तब वह अद्भुत सृष्टि रची, जिसमें ब्रह्माण्ड के भीतर चौदह लोक निर्मित हुए।

श्लोक 18 (shiva.kotirudra.22.18)

योजनानां च पञ्चाशत्कोटिसङ्ख्याप्रमाणतः । ब्रह्माण्डस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः ॥ 22.18 ॥

yojanānāṁ ca pañcāśatkoṭisaṅkhyāpramāṇataḥ brahmāṇḍasyaiva vistāro munibhiḥ parikīrtitaḥ

पचास करोड़ योजनों की गणना के अनुसार ही मुनियों ने ब्रह्माण्ड का विस्तार बतलाया है।

श्लोक 19 (shiva.kotirudra.22.19)

ब्रह्माण्डे कर्मणा बद्धाः प्राणिनो मां कथं पुनः । प्राप्स्यन्तीति विचिन्त्यैतत्पञ्चक्रोशी विमोचिता ॥ 22.19 ॥

brahmāṇḍe karmaṇā baddhāḥ prāṇino māṁ kathaṁ punaḥ prāpsyantīti vicintyaitatpañcakrośī vimocitā

'इस ब्रह्माण्ड में कर्मों से बँधे हुए प्राणी मुझे पुनः किस प्रकार प्राप्त करेंगे?' — ऐसा विचार करके यह पंचक्रोशी काशी मुक्त कर दी गयी।

श्लोक 20 (shiva.kotirudra.22.20)

इयं च शुभदा लोके कर्मनाशकरी मता । मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया ॥ 22.20 ॥

iyaṁ ca śubhadā loke karmanāśakarī matā mokṣaprakāśikā kāśī jñānadā mama supriyā

यह लोक में शुभ प्रदान करने वाली, कर्मों का नाश करने वाली मानी गयी है; यह काशी मोक्ष को प्रकाशित करने वाली, ज्ञान देने वाली और मुझे अत्यन्त प्रिय है।

श्लोक 21 (shiva.kotirudra.22.21)

अविमुक्तं स्वयं लिङ्गं स्थापितं परमात्मना । न कदापि त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक ॥ 22.21 ॥

avimuktaṁ svayaṁ liṅgaṁ sthāpitaṁ paramātmanā na kadāpi tvayā tyājyamidaṁ kṣetraṁ mamāṁśaka

परमात्मा ने स्वयं यहाँ अविमुक्त नामक लिंग स्थापित किया; हे मेरे अंश! तुझे यह क्षेत्र कभी नहीं त्यागना चाहिए।

श्लोक 22 (shiva.kotirudra.22.22)

इत्युक्त्वा च त्रिशूलात्स्वादवतार्य हरः स्वयम् । मोचयामास भुवने मर्त्यलोके हि काशिकाम् ॥ 22.22 ॥

ityuktvā ca triśūlātsvādavatārya haraḥ svayam mocayāmāsa bhuvane martyaloke hi kāśikām

ऐसा कहकर हर ने स्वयं उसे अपने त्रिशूल से उतारकर मृत्युलोक में, इस भूतल पर, काशी को मुक्त कर स्थापित कर दिया।

श्लोक 23 (shiva.kotirudra.22.23)

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् । तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम् ॥ 22.23 ॥

brahmaṇaśca dine sā hi na vinaśyati niścitam tadā śivastriśūlena dadhāti munayaśca tām

ब्रह्मा के एक दिन (कल्प) में वह निश्चय ही नष्ट नहीं होती; प्रलयकाल में उसे शिव अपने त्रिशूल पर धारण कर लेते हैं, ऐसा मुनिगण कहते हैं।

श्लोक 24 (shiva.kotirudra.22.24)

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः । कर्मणां कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते ॥ 22.24 ॥

punaśca brahmaṇā sṛṣṭau kṛtāyāṁ sthāpyate dvijāḥ karmaṇāṁ karṣaṇāccaiva kāśīti paripaṭhyate

हे द्विजो! फिर जब ब्रह्मा द्वारा सृष्टि रची जाती है, तब वह पुनः स्थापित की जाती है; कर्मों को खींच लेने के कारण ही इसे 'काशी' कहा जाता है।

श्लोक 25 (shiva.kotirudra.22.25)

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं काश्यां तिष्ठति सर्वदा । मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि ॥ 22.25 ॥

avimukteśvaraṁ liṅgaṁ kāśyāṁ tiṣṭhati sarvadā muktidātṛ ca lokānāṁ mahāpātakināmapi

अविमुक्तेश्वर लिंग सदा काशी में विराजमान रहता है, जो लोगों को, यहाँ तक कि महापापियों को भी, मुक्ति देने वाला है।

श्लोक 26 (shiva.kotirudra.22.26)

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिः सारूप्यादिर्मुनीश्वराः । अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा ॥ 22.26 ॥

anyatra prāpyate muktiḥ sārūpyādirmunīśvarāḥ atraiva prāpyate jīvaiḥ sāyujyā muktiruttamā

हे मुनीश्वरो! अन्यत्र सारूप्य आदि मुक्तियाँ प्राप्त होती हैं, किन्तु यहाँ ही जीवों को सायुज्य नामक उत्तम मुक्ति प्राप्त होती है।

श्लोक 27 (shiva.kotirudra.22.27)

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी । पञ्चक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी ॥ 22.27 ॥

yeṣāṁ kvāpi gatirnāsti teṣāṁ vārāṇasī purī pañcakrośī mahāpuṇyā hatyākoṭivināśanī

जिनकी अन्यत्र कहीं गति नहीं है, उनके लिए वाराणसी नगरी ही गति है; यह अत्यन्त पुण्यमयी पंचक्रोशी करोड़ों हत्याओं के पापों का भी नाश करने वाली है।

श्लोक 28 (shiva.kotirudra.22.28)

अमरा मरणं सर्वे वाञ्छन्तीह परे च के । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शङ्करप्रिया ॥ 22.28 ॥

amarā maraṇaṁ sarve vāñchantīha pare ca ke bhuktimuktipradā caiṣā sarvadā śaṅkarapriyā

यहाँ तक कि अमर देवता भी यहाँ मरण की कामना करते हैं, फिर अन्य कौन नहीं करेगा? यह सदा भोग और मोक्ष दोनों प्रदान करने वाली और शंकर को अत्यन्त प्रिय है।

श्लोक 29 (shiva.kotirudra.22.29)

ब्रह्मा च श्लाघते चामुं विष्णुः सिद्धाश्च योगिनः । मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा ॥ 22.29 ॥

brahmā ca ślāghate cāmuṁ viṣṇuḥ siddhāśca yoginaḥ munayaśca tathaivānye trilokasthā janāḥ sadā

ब्रह्मा, विष्णु, सिद्ध, योगी, मुनि तथा तीनों लोकों में रहने वाले अन्य समस्त लोग भी इसकी सदा प्रशंसा करते हैं।

श्लोक 30 (shiva.kotirudra.22.30)

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि । शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः ॥ 22.30 ॥

kāśyāśca mahimānaṁ vai vaktuṁ varṣaśatairapi śaknomyahaṁ na sarvaṁ hi yathāśakti bruve tataḥ

काशी की महिमा को सैकड़ों वर्षों में भी सम्पूर्ण रूप से कहना मेरे लिए सम्भव नहीं है; अतः मैं यथाशक्ति ही कहता हूँ।

श्लोक 31 (shiva.kotirudra.22.31)

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यन्तः सत्त्वो बहिस्तमाः । कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः । प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 22.31 ॥

kailāsasya patiryo vai hyantaḥ sattvo bahistamāḥ kālāgnirnāmataḥ khyāto nirguṇo guṇavānbhavaḥ praṇipātairanekaiśca vacanaṁ cedamabravīt

कैलास के जो स्वामी हैं, जो भीतर से सत्त्वस्वरूप और बाहर से तमोमय हैं, जो 'कालाग्नि' नाम से प्रसिद्ध हैं, जो निर्गुण होते हुए भी गुणवान भव कहलाते हैं — उन्होंने अनेक बार प्रणाम करते हुए यह वचन कहा।

श्लोक 32 (shiva.kotirudra.22.32)

रुद्र उवाच । विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः । कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे ॥ 22.32 ॥

rudra uvāca viśveśvara maheśāna tvadīyo’smi na saṁśayaḥ kṛpāṁ kuru mahādeva mayi tvaṁ sāmba ātmaje

रुद्र ने कहा — हे विश्वेश्वर! हे महेशान! मैं आपका ही हूँ, इसमें कोई संदेह नहीं; हे महादेव! हे अम्बा-सहित प्रभो! मुझ पुत्र पर कृपा कीजिए।

श्लोक 33 (shiva.kotirudra.22.33)

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया । तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते ॥ 22.33 ॥

sthātavyaṁ ca sadātraiva lokānāṁ hitakāmyayā tārayasva jagannātha prārthayāmi jagatpate

लोगों के हित की कामना से आप सदा यहीं निवास कीजिए; हे जगन्नाथ! सबका उद्धार कीजिए, हे जगत्पते! मैं आपसे यही प्रार्थना करता हूँ।

श्लोक 34 (shiva.kotirudra.22.34)

सूत उवाच । अविमुक्तोऽपि दान्तात्मा तं सम्प्रार्थ्य पुनः पुनः । नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शङ्करम् ॥ 22.34 ॥

sūta uvāca avimukto’pi dāntātmā taṁ samprārthya punaḥ punaḥ netrāśrūṇi pramucyaiva prītaḥ provāca śaṅkaram

सूत जी ने कहा — शान्त-आत्मा अविमुक्त ने भी उसके द्वारा बार-बार की गयी प्रार्थना को सुनकर, नेत्रों से अश्रु बहाते हुए, प्रसन्न होकर शंकर से यह कहा।

श्लोक 35 (shiva.kotirudra.22.35)

अविमुक्त उवाच । देवदेव महादेव कालामयसुभेषज । त्वं त्रिलोकपतिः सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः ॥ 22.35 ॥

avimukta uvāca devadeva mahādeva kālāmayasubheṣaja tvaṁ trilokapatiḥ satyaṁ sevyo brahmācyutādibhiḥ

अविमुक्त ने कहा — हे देवदेव! हे महादेव! हे काल-रूपी रोग की उत्तम औषधि! सत्य ही आप तीनों लोकों के स्वामी हैं, ब्रह्मा और अच्युत आदि द्वारा भी सेवनीय हैं।

श्लोक 36 (shiva.kotirudra.22.36)

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् । मया ध्यानितया स्थेयमचिन्त्यसुखहेतवे ॥ 22.36 ॥

kāśyāṁ puryāṁ tvayā deva rājadhānī pragṛhyatām mayā dhyānitayā stheyamacintyasukhahetave

हे देव! आप काशी नगरी को अपनी राजधानी के रूप में ग्रहण कीजिए; मैं आपके ध्यान में तत्पर होकर अचिन्त्य सुख के हेतु यहीं रहूँगा।

श्लोक 37 (shiva.kotirudra.22.37)

मुक्तिदाता भवानेह कामदश्च न चापरः । तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितः सदा ॥ 22.37 ॥

muktidātā bhavāneha kāmadaśca na cāparaḥ tasmāttvamupakārāya tiṣṭhomāsahitaḥ sadā

यहाँ आप ही मुक्ति और समस्त कामनाओं को देने वाले हैं, अन्य कोई नहीं; इसलिए आप उमा सहित सदा यहीं उपकार के लिए निवास कीजिए।

श्लोक 38 (shiva.kotirudra.22.38)

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव । भक्तकार्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः ॥ 22.38 ॥

jīvānbhavābdherakhilāṁstāraya tvaṁ sadāśiva bhaktakāryaṁ kuru hara prārthayāmi punaḥpunaḥ

हे सदाशिव! संसार-सागर से समस्त जीवों को तारिए; हे हर! भक्तों का कार्य पूर्ण कीजिए — मैं आपसे बार-बार यही प्रार्थना करता हूँ।

श्लोक 39 (shiva.kotirudra.22.39)

सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शङ्करः । लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट् ॥ 22.39 ॥

sūta uvāca ityevaṁ prārthitastena viśvanāthena śaṅkaraḥ lokānāmupakārārthaṁ tasthau tatrāpi sarvarāṭ

सूत जी ने कहा — विश्वनाथ द्वारा इस प्रकार प्रार्थना किये जाने पर, सम्राट शंकर भी लोगों के उपकार के लिए वहीं स्थिर हो गये।

श्लोक 40 (shiva.kotirudra.22.40)

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः । तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत् ॥ 22.40 ॥

yaddinaṁ hi samārabhya haraḥ kāśyāmupāgataḥ tadārabhya ca sā kāśī sarvaśreṣṭhatarābhavat

जिस दिन से हर काशी में पधारे, उसी दिन से वह काशी सबसे श्रेष्ठतर बन गयी।

अध्याय 21अध्याय-सूचीअध्याय 23