कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 3
अनसूया और अत्रि की तपस्या
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.3.1)
सूत उवाच । ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटे लिङ्गं मत्तगजेन्द्रकम् । ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम् ॥ 3.1 ॥
sūta uvāca brahmapuryāṁ citrakūṭe liṅgaṁ mattagajendrakam brahmaṇā sthāpitaṁ pūrvaṁ sarvakāmasamṛddhidam
सूत ने कहा — चित्रकूट स्थित ब्रह्मपुरी में मत्तगजेन्द्रक नामक लिंग है, जो प्राचीन काल में ब्रह्मा द्वारा स्थापित किया गया और समस्त कामनाओं की समृद्धि देने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.3.2)
तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिङ्गं सर्ववरप्रदम् । गोदावर्याः पश्चिमे तल्लिङ्गं पशुपतिनामकम् ॥ 3.2 ॥
tatpūrvadiśi koṭīśaṁ liṅgaṁ sarvavarapradam godāvaryāḥ paścime talliṅgaṁ paśupatināmakam
उसकी पूर्व दिशा में कोटीश नामक लिंग है, जो सब वरों को देने वाला है; गोदावरी के पश्चिम में पशुपति नामक वह लिंग है।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.3.3)
दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् । लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च ॥ 3.3 ॥
dakṣiṇasyāṁ diśi kaścidatrīśvara iti svayam lokānāmupakārārthamanasūyāsukhāya ca
दक्षिण दिशा में स्वयं अत्रीश्वर नाम से एक लिंग प्रकट हुआ, जो लोगों के उपकार तथा अनसूया के सुख के लिए —
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.3.4)
प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् । स एव शङ्करः साक्षादंशेन स्वयमेव हि ॥ 3.4 ॥
prādurbhūtaḥ svayaṁ devo hyanāvṛṣṭyāmajīvayat sa eva śaṅkaraḥ sākṣādaṁśena svayameva hi
वह देव स्वयं प्रकट हुए और अनावृष्टि के समय प्राणियों को जीवित रखा; वह साक्षात् शंकर ही अपने अंशरूप में स्वयं वहाँ विद्यमान हैं।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.3.5)
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः । उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत ॥ 3.5 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta sūta mahābhāga kathamatrīśvaro haraḥ utpannaḥ paramo divyastattvaṁ kathaya suvrata
ऋषियों ने कहा — हे सूत! हे सूत! हे महाभाग! परम दिव्य हर अत्रीश्वर के रूप में कैसे उत्पन्न हुए? हे सुव्रत! उसका यथार्थ रहस्य कहिए।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.3.6)
सूत उवाच । साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् । यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम् ॥ 3.6 ॥
sūta uvāca sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhāḥ kathayāmi kathāṁ śubhām yāṁ kathāṁ satataṁ śrutvā pātakairmucyate dhruvam
सूत ने कहा — हे ऋषिश्रेष्ठो! आपने भलीभाँति पूछा है; मैं वह शुभ कथा कहता हूँ, जिसे निरन्तर सुनकर मनुष्य निश्चय ही पापों से मुक्त हो जाता है।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.3.7)
दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् । चित्रकूटसमीपेऽस्ति तपसां हितदं सताम् ॥ 3.7 ॥
dakṣiṇasyāṁ diśi mahat kāmadaṁ nāma yadvanam citrakūṭasamīpe’sti tapasāṁ hitadaṁ satām
दक्षिण दिशा में कामद नामक एक महान वन है, जो चित्रकूट के समीप स्थित है और सत्पुरुषों की तपस्या के लिए हितकारी है।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.3.8)
तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् । तपस्तेपेऽतिकठिनमनसूयासमन्वितः ॥ 3.8 ॥
tatra ca brahmaṇaḥ putro hyatrināmā ṛṣiḥ svayam tapastepe’tikaṭhinamanasūyāsamanvitaḥ
वहाँ ब्रह्मा के पुत्र स्वयं अत्रि नामक ऋषि ने अनसूया सहित अत्यन्त कठोर तपस्या की।
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.3.9)
पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने । दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी ॥ 3.9 ॥
pūrvaṁ kadācittatraiva hyanāvṛṣṭirabhūnmune duḥkhadā prāṇināṁ daivādvikaṭā śatavārṣikī
हे मुने! पहले कभी वहीं दैवयोग से सौ वर्षों तक चलने वाला भीषण अनावृष्टि हुआ, जो प्राणियों को दुःख देने वाला था।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.3.10)
वृक्षाः शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च । नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः ॥ 3.10 ॥
vṛkṣāḥ śuṣkāstadā sarve pallavāni phalāni ca nityārthaṁ na jalaṁ kvāpi dṛṣṭamāsīnmunīśvarāḥ
हे मुनीश्वरो! तब सभी वृक्ष, उनकी नई कोंपलें और फल सूख गए; नित्य आवश्यकता का जल भी कहीं दिखाई नहीं देता था।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.3.11)
आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश । हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि ॥ 3.11 ॥
ārdrībhāvo na labhyeta kharā vātā diśo daśa hāhākāro mahānāsītpṛthivyāṁ duḥkhado’ti hi
कहीं भी नमी नहीं मिलती थी; दसों दिशाओं में कठोर हवाएँ चलती थीं; पृथ्वी पर अत्यन्त दुःखदायी महाहाहाकार मच गया।
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.3.12)
संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रिगृहिणी प्रिया । साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते ॥ 3.12 ॥
saṁvartaṁ caiva bhūtānāṁ dṛṣṭvātrigṛhiṇī priyā sādhvī caivābravīdatriṁ mayā duḥkhaṁ na sahyate
प्राणियों के इस विनाश को देखकर अत्रि की प्रिय पत्नी, साध्वी अनसूया ने अत्रि से कहा — मुझसे यह दुःख सहन नहीं होता।
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.3.13)
समाधौ च विलीनोऽभूदासने संस्थितः स्वयम् । प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा ॥ 3.13 ॥
samādhau ca vilīno’bhūdāsane saṁsthitaḥ svayam prāṇāyāmaṁ trirāvṛttyā kṛtvā munivarastadā
तब वह श्रेष्ठ मुनि स्वयं आसन पर स्थित होकर, तीन बार प्राणायाम कर, समाधि में लीन हो गए।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.3.14)
ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः । अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शङ्करं निर्विकारकम् ॥ 3.14 ॥
dhyāyati sma paraṁ jyotirātmasthamātmanā ca saḥ atrirmunivaro jñānī śaṅkaraṁ nirvikārakam
ज्ञानी श्रेष्ठ मुनि अत्रि ने अपने आत्मा में स्थित उस परम ज्योति — विकाररहित शंकर — का अपने ही मन से ध्यान किया।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.3.15)
स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः । अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम् ॥ 3.15 ॥
svāmini dhyānalīne ca śiṣyāste dūrato gatāḥ annaṁ vinā tadā te tu muktvā taṁ svaguruṁ munim
स्वामी के ध्यान में लीन हो जाने पर उनके शिष्य भोजन के अभाव में अपने ही गुरु मुनि को छोड़कर दूर चले गए।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.3.16)
एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता । सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् ॥ 3.16 ॥
ekākinī tadā jātā sānasūyā pativratā siṣeve sā ca satataṁ taṁ mudā munisattamam
तब वह पतिव्रता अनसूया अकेली रह गई; और वह प्रसन्नतापूर्वक निरन्तर उस श्रेष्ठ मुनि की सेवा करती रही।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.3.17)
पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् । मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शङ्करम् ॥ 3.17 ॥
pārthivaṁ sundaraṁ kṛtvā mantreṇa vidhipūrvakam mānasairupacāraiśca pūjayāmāsa śaṅkaram
मन्त्र द्वारा विधिपूर्वक मिट्टी की सुन्दर मूर्ति बनाकर, उसने मानसिक उपचारों से शंकर की पूजा की।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.3.18)
तुष्टाव शङ्करं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः । बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् ॥ 3.18 ॥
tuṣṭāva śaṅkaraṁ bhaktyā saṁsevitvā muhurmuhuḥ baddhāñjalipuṭā bhūtvā prakramya svāminaṁ śivam
बार-बार भक्तिपूर्वक सेवा कर उसने शंकर की स्तुति की; हाथ जोड़कर उसने अपने स्वामी शिव की प्रदक्षिणा की।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.3.19)
दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा । चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी ॥ 3.19 ॥
daṇḍavatpraṇipātena pratiprakramaṇaṁ tadā cakāra sucaritrā sānasūyā munikāminī
तब उस सच्चरित्र मुनिपत्नी अनसूया ने दण्डवत् प्रणाम किया और प्रतिप्रदक्षिणा भी की।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.3.20)
दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा । विह्वलाश्चाभवँस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः ॥ 3.20 ॥
daityāśca dānavāḥ sarve dṛṣṭvā tu sundarīṁ tadā vihvalāścābhava~statra tejasā dūrataḥ sthitāḥ
सभी दैत्य और दानव उस सुन्दरी को देखकर उसके तेज से विह्वल हो गए और दूर ही खड़े रहे।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.3.21)
अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि । तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः ॥ 3.21 ॥
agniṁ dṛṣṭvā yathā dūre vartante tadvadeva hi tathaināṁ ca tadā dṛṣṭvā nāyāntīha samīpagāḥ
जैसे अग्नि देखकर लोग दूर रहते हैं, वैसे ही उसे देखकर वे समीप नहीं आते थे।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.3.22)
अत्रेश्च तपसश्चैवानसूयाशिवसेवनम् । विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम् ॥ 3.22 ॥
atreśca tapasaścaivānasūyāśivasevanam viśiṣyate sma viprendrā manovākkāyasaṁskṛtam
हे विप्रेन्द्रो! अनसूया की मन, वचन और काया से पवित्र शिव-सेवा अत्रि की तपस्या से भी बढ़कर सिद्ध हुई।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.3.23)
तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह । यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः ॥ 3.23 ॥
tāvatkālaṁ tu sā devī paricaryāṁ cakāra ha yāvatkālaṁ munivaraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ
जितने काल तक श्रेष्ठ मुनि प्राणायाम में लगे रहे, उतने काल तक वह देवीतुल्य नारी सेवा करती रही।
श्लोक 24 (shiva.kotirudra.3.24)
तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्वकार्यपरायणौ । संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः ॥ 3.24 ॥
tau dampatī tadā tatra svasvakāryaparāyaṇau saṁsthitau muniśārdūla nānyaḥ kaścitparaḥ sthitaḥ
हे मुनिश्रेष्ठ! वह दम्पती वहाँ अपने-अपने कार्य में लगे रहे; वहाँ कोई अन्य उपस्थित नहीं था।
श्लोक 25 (shiva.kotirudra.3.25)
एवं जाते तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः । ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किञ्चन ॥ 3.25 ॥
evaṁ jāte tadā kāle hyatriśca ṛṣisattamaḥ dhyāne ca parame līno na vyabudhyata kiñcana
इस प्रकार समय बीतता गया, और श्रेष्ठ ऋषि अत्रि परम ध्यान में लीन होकर किसी बात का बोध नहीं रखते थे।
श्लोक 26 (shiva.kotirudra.3.26)
अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा । भेजे नान्यत्परं किञ्चिज्जानीते स्म च सा सती ॥ 3.26 ॥
anasūyāpi sā sādhvī svāminaṁ vai śivaṁ tathā bheje nānyatparaṁ kiñcijjānīte sma ca sā satī
साध्वी अनसूया भी केवल अपने स्वामी और शिव की ही आराधना करती रही; वह सती इसके अतिरिक्त कुछ और नहीं जानती थी।
श्लोक 27 (shiva.kotirudra.3.27)
तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च । देवाश्च ऋषयश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥ 3.27 ॥
tasyaiva tapasā sarve tasyāśca bhajanena ca devāśca ṛṣayaścaiva gaṅgādyāḥ saritastathā
उनकी तपस्या और उसकी सेवा-भक्ति से आकृष्ट होकर देवता, ऋषिगण, तथा गंगा आदि नदियाँ —
श्लोक 28 (shiva.kotirudra.3.28)
दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परप्रीत्या समाययुः । दृष्ट्वा च तत्तपः सेवां विस्मयं परमं ययुः ॥ 3.28 ॥
darśanārthaṁ tayoḥ sarvāḥ paraprītyā samāyayuḥ dṛṣṭvā ca tattapaḥ sevāṁ vismayaṁ paramaṁ yayuḥ
— सब बड़े प्रेम से उन दोनों के दर्शन हेतु आईं; उस तपस्या और सेवा को देखकर वे परम आश्चर्यचकित हुईं।
श्लोक 29 (shiva.kotirudra.3.29)
तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् । उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च ॥ 3.29 ॥
tayostadadbhutaṁ dṛṣṭvā samūcurbhajanaṁ varam ubhayoḥ kiṁ viśiṣṭaṁ ca tapaso bhajanasya ca
उन दोनों के उस अद्भुत कृत्य को देखकर वे कहने लगीं कि सेवा ही श्रेष्ठ है; उन्होंने विचार किया कि तपस्या और सेवा में से कौन विशिष्ट है।
श्लोक 30 (shiva.kotirudra.3.30)
अत्रेश्चैव तपःप्रोक्तमनसूयानुसेवनम् । तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ॥ 3.30 ॥
atreścaiva tapaḥproktamanasūyānusevanam tatsarvamubhayordṛṣṭvā samūcurbhajanaṁ varam
अत्रि की तपस्या और अनसूया की सतत सेवा, दोनों को देखकर उन्होंने कहा कि सेवा ही श्रेष्ठ है।
श्लोक 31 (shiva.kotirudra.3.31)
पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम् । एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् ॥ 3.31 ॥
pūrvaiśca ṛṣibhiścaiva duṣkaraṁ tu tapaḥ kṛtam etādṛśaṁ tu kenāpi kva kṛtaṁ naitadabruvan
प्राचीन ऋषियों ने भी दुष्कर तपस्या की थी, ऐसा उन्होंने कहा; किन्तु ऐसी तपस्या किसने, कहाँ की है — यह वे नहीं बता सके।
श्लोक 32 (shiva.kotirudra.3.32)
धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका । यदैताभ्यां परं प्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः ॥ 3.32 ॥
dhanyo’yaṁ ca munirdhanyā tatheyamanasūyikā yadaitābhyāṁ paraṁ prītyā kriyate sutapaḥ punaḥ
यह मुनि धन्य है, और यह अनसूया भी धन्य है, क्योंकि इन दोनों के द्वारा अत्यन्त प्रेमपूर्वक बार-बार ऐसी उत्तम तपस्या की जा रही है।
श्लोक 33 (shiva.kotirudra.3.33)
एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम् । त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि ॥ 3.33 ॥
etādṛśaṁ śubhaṁ caitattapo duṣkaramuttamam trilokyāṁ kriyate kena sāmprataṁ jñāyate na hi
ऐसी शुभ, दुष्कर और उत्तम तपस्या इस समय त्रिलोक में और कौन कर रहा है, यह ज्ञात नहीं है।
श्लोक 34 (shiva.kotirudra.3.34)
तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम् । गतास्ते च तदा तत्र गङ्गाञ्च गिरिशं विना ॥ 3.34 ॥
tayoreva praśaṁsāṁ ca kṛtvā te tu yathāgatam gatāste ca tadā tatra gaṅgāñca giriśaṁ vinā
उन दोनों की प्रशंसा कर वे जैसे आई थीं वैसे ही लौट गईं; केवल गंगा और गिरीश (शिव) वहाँ रह गए।
श्लोक 35 (shiva.kotirudra.3.35)
गङ्गा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता । कृत्वोपकारमेतस्यागमिष्यामीत्युवाच सा ॥ 3.35 ॥
gaṅgā madbhajanaprītā sādhvī dharmavimohitā kṛtvopakārametasyāgamiṣyāmītyuvāca sā
गंगा ने कहा — मेरी सेवा-भक्ति से प्रसन्न होकर यह साध्वी धर्म में तल्लीन हो गई है; इसका उपकार करके मैं लौट आऊँगी।
श्लोक 36 (shiva.kotirudra.3.36)
शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः । पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं न जगाम ह ॥ 3.36 ॥
śivo’pi dhyānasambaddho muneratrermunīśvarāḥ pūrṇāṁśena sthitastatra kailāsaṁ na jagāma ha
हे मुनीश्वरो! शिव भी मुनि अत्रि के ध्यान से बँधकर पूर्णांश में वहीं स्थित रहे, कैलास नहीं गए।
श्लोक 37 (shiva.kotirudra.3.37)
पञ्चाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः । वर्षाणि च गतान्यासन् वृष्टिर्नैवाभवत्तदा ॥ 3.37 ॥
pañcāśacca tathā cātra catvāri ṛṣisattamāḥ varṣāṇi ca gatānyāsan vṛṣṭirnaivābhavattadā
हे ऋषिसत्तमो! इस प्रकार वहाँ चौवन वर्ष बीत गए, फिर भी वर्षा नहीं हुई।
श्लोक 38 (shiva.kotirudra.3.38)
यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम् । अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता ॥ 3.38 ॥
yāvaccāpyatriṇā hyevaṁ tapasā dhyānamāśritam anasūyā tadā naiva gṛhṇāmītīṣaṇā kṛtā
जब तक अत्रि इस प्रकार तपस्या और ध्यान में लीन रहे, तब तक अनसूया ने यह संकल्प किया कि मैं कुछ ग्रहण नहीं करूँगी।
श्लोक 39 (shiva.kotirudra.3.39)
एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते । अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति ॥ 3.39 ॥
evaṁ ca kriyamāṇe hi muninā tapasi sthite anasūyāsubhajane yajjātaṁ śrūyatāmiti
इस प्रकार जब मुनि तपस्या में स्थित रहे और अनसूया सेवा-भक्ति में लगी रहीं, तब जो हुआ, उसे सुनिए।