Skip to main content

कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 4

अत्रीश्वर की महिमा

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5

श्लोक 1 (shiva.kotirudra.4.1)

सूत उवाच । कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः । जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति ॥ 4.1 ॥

sūta uvāca kadācitsa ṛṣiśreṣṭho hyatrirbrahmavidāṁ varaḥ jāgṛtaśca jalaṁ dehi pratyuvāca priyāmiti

सूत ने कहा — एक बार वे श्रेष्ठ ऋषि अत्रि, ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ, जागकर अपनी प्रिय पत्नी से बोले — मुझे जल दो।

श्लोक 2 (shiva.kotirudra.4.2)

सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् । जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः ॥ 4.2 ॥

sāpi sādhvī tvavaśyaṁ ca gṛhītvātha kamaṇḍalum jagāma vipine tatra jalaṁ me nīyate kutaḥ

वह साध्वी भी तुरन्त कमण्डलु लेकर वन में गई — कहाँ से मैं जल लाऊँ?

श्लोक 3 (shiva.kotirudra.4.3)

किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् । इति विस्मयमापन्ना तां गङ्गां हि ददर्श सा ॥ 4.3 ॥

kiṁ karomi kva gacchāmi kuto nīyeta vai jalam iti vismayamāpannā tāṁ gaṅgāṁ hi dadarśa sā

मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, जल कहाँ से लाया जाए — इस प्रकार विस्मित होकर उसने गंगा को देखा।

श्लोक 4 (shiva.kotirudra.4.4)

तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च तदा हि ताम् । गङ्गा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम् ॥ 4.4 ॥

tāmanuvrajatī yāvat sābravīcca tadā hi tām gaṅgā saridvarā devī bibhratī sundarāṁ tanum

जब वह उनके पास पहुँची, तब नदियों में श्रेष्ठ देवी गंगा, सुन्दर रूप धारण किए हुए, उससे बोलीं।

श्लोक 5 (shiva.kotirudra.4.5)

गङ्गोवाच । प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना । धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम् ॥ 4.5 ॥

gaṅgovāca prasannāsmi ca te devi kutra yāsi vadādhunā dhanyā tvaṁ subhage satyaṁ tavājñāṁ ca karomyaham

गंगा ने कहा — हे देवी, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ; अभी बताओ, कहाँ जा रही हो? हे सुभगे, तुम धन्य हो; मैं सचमुच तुम्हारी आज्ञा का पालन करूँगी।

श्लोक 6 (shiva.kotirudra.4.6)

सूत उवाच । तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी । प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः ॥ 4.6 ॥

sūta uvāca tadvacaśca tadā śrutvā ṛṣipatnī tapasvinī pratyuvāca vacaḥ prītyā svayaṁ sucakitā dvijāḥ

सूत ने कहा — हे द्विजो! उन वचनों को सुनकर तपस्विनी ऋषिपत्नी स्वयं अत्यन्त चकित होते हुए भी प्रेमपूर्वक उत्तर देने लगी।

श्लोक 7 (shiva.kotirudra.4.7)

अनसूयोवाच । का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता । तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती ॥ 4.7 ॥

anasūyovāca kā tvaṁ kamalapatrākṣi kuto vā tvaṁ samāgatā tathyaṁ brūhi kṛpāṁ kṛtvā sādhvī supravadā satī

अनसूया ने कहा — हे कमलनयनी! तुम कौन हो और कहाँ से आई हो? हे साध्वी, कृपा करके सत्य बताओ — ऐसा उस सुभाषिणी सती ने कहा।

श्लोक 8 (shiva.kotirudra.4.8)

सूत उवाच । इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः । सरिद्वरा दिव्यरूपा गङ्गा वाक्यमथाब्रवीत् ॥ 4.8 ॥

sūta uvāca ityukte ca tayā tatra munipatnyā munīśvarāḥ saridvarā divyarūpā gaṅgā vākyamathābravīt

सूत ने कहा — हे मुनीश्वरो! मुनिपत्नी के ऐसा कहने पर नदियों में श्रेष्ठ, दिव्यरूपा गंगा ने तब यह वचन कहा।

श्लोक 9 (shiva.kotirudra.4.9)

गङ्गोवाच । स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः । साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ ॥ 4.9 ॥

gaṅgovāca svāminaḥ sevanaṁ dṛṣṭvā śivasya ca parātmanaḥ sādhvi dharmaṁ ca te dṛṣṭvā sthitāsmi tava sannidhau

गंगा ने कहा — हे साध्वी! तुम्हारे द्वारा अपने स्वामी और परमात्मा शिव की सेवा को देखकर, तथा तुम्हारे धर्म को देखकर, मैं तुम्हारे समीप आ खड़ी हुई हूँ।

श्लोक 10 (shiva.kotirudra.4.10)

अहं गङ्गा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते । वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत् ॥ 4.10 ॥

ahaṁ gaṅgā samāyātā bhajanātte śucismite vaśībhūtā hyahaṁ jātā yadicchasi vṛṇīṣva tat

हे शुचिस्मिते! मैं गंगा तुम्हारी भक्ति-सेवा से आकृष्ट होकर आई हूँ; मैं तुम्हारे वश में हो गई हूँ — जो चाहो, माँग लो।

श्लोक 11 (shiva.kotirudra.4.11)

सूत उवाच । इत्युक्ते गङ्गया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता । उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाधुना ॥ 4.11 ॥

sūta uvāca ityukte gaṅgayā sādhvī namaskṛtya puraḥ sthitā uvāceti jalaṁ dehi cetprasannā mamādhunā

सूत ने कहा — गंगा के ऐसा कहने पर उस साध्वी ने प्रणाम कर सामने खड़े होकर कहा — यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं तो अभी जल दीजिए।

श्लोक 12 (shiva.kotirudra.4.12)

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्विति साब्रवीत् । शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः ॥ 4.12 ॥

ityetadvacanaṁ śrutvā gartaṁ kurviti sābravīt śīghraṁ cāyācca tatkṛtvā sthitā tatkṣaṇamātrataḥ

यह वचन सुनकर गंगा ने कहा — गड्ढा खोदो; और शीघ्र ही वह गड्ढा बनाकर वे उसी क्षण वहाँ खड़ी हो गईं।

श्लोक 13 (shiva.kotirudra.4.13)

तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा । आश्चर्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया ॥ 4.13 ॥

tatra sā ca praviṣṭā ca jalarūpamabhūttadā āścaryaṁ paramaṁ gatvā gṛhītaṁ ca jalaṁ tayā

वहाँ वे प्रविष्ट होकर जलरूप हो गईं; तब परम आश्चर्य को प्राप्त होकर अनसूया ने वह जल ग्रहण किया।

श्लोक 14 (shiva.kotirudra.4.14)

उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे । अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम् ॥ 4.14 ॥

uvāca vacanaṁ caitallokānāṁ sukhahetave anasūyā muneḥ patnī divyarūpāṁ saridvarām

मुनि की पत्नी अनसूया ने लोकों के सुख के लिए उस दिव्यरूपा नदीश्रेष्ठा गंगा से यह वचन कहा।

श्लोक 15 (shiva.kotirudra.4.15)

अनसूयोवाच । यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपा मयि । स्थातव्यं च त्वया तावत् मत्स्वामी यावदाव्रजेत् ॥ 4.15 ॥

anasūyovāca yadi tvaṁ suprasannā me vartase ca kṛpā mayi sthātavyaṁ ca tvayā tāvat matsvāmī yāvadāvrajet

अनसूया ने कहा — यदि तुम मुझसे भलीभाँति प्रसन्न हो और मुझ पर कृपा रखती हो, तो जब तक मेरे स्वामी न आएँ, तब तक तुम्हें यहीं ठहरना होगा।

श्लोक 16 (shiva.kotirudra.4.16)

सूत उवाच । इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् । गङ्गोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे ॥ 4.16 ॥

sūta uvāca iti śrutvānasūyāyā vacanaṁ sukhadaṁ satām gaṅgovāca prasannāti hyatrerdāsyasi me’naghe

सूत ने कहा — सज्जनों को सुख देने वाला अनसूया का यह वचन सुनकर प्रसन्न गंगा ने कहा — हे निष्पाप! तुम अत्रि को मेरा यह जल दोगी।

श्लोक 17 (shiva.kotirudra.4.17)

इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनयापि कृतं तथा । स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता ॥ 4.17 ॥

ityukte ca tayā tatra hyanayāpi kṛtaṁ tathā svāmine tajjalaṁ divyaṁ dattvā tatpurataḥ sthitā

ऐसा कहे जाने पर अनसूया ने वैसा ही किया; उस दिव्य जल को अपने स्वामी को देकर वह उनके सामने खड़ी हो गई।

श्लोक 18 (shiva.kotirudra.4.18)

स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् । पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह ॥ 4.18 ॥

sa ṛṣiścāpi suprītyā svācamya vidhipūrvakam papau divyaṁ jalaṁ tacca pītvā sukhamavāpa ha

वह ऋषि भी अत्यन्त प्रसन्नता से विधिपूर्वक आचमन कर उस दिव्य जल को पी गए, और पीकर सुख को प्राप्त हुए।

श्लोक 19 (shiva.kotirudra.4.19)

अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि । विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम् ॥ 4.19 ॥

aho nityaṁ jalaṁ yacca pīyate tajjalaṁ na hi vicāryeti ca tenāśu paritaścāvalokitam

अहो, यह वह जल नहीं है जो मैं नित्य पीता हूँ — ऐसा विचार कर उन्होंने तुरन्त चारों ओर देखा।

श्लोक 20 (shiva.kotirudra.4.20)

शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा । उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः ॥ 4.20 ॥

śuṣkānvṛkṣānsamālokya diśo rūkṣatarāstathā uvāca tāmṛṣiśreṣṭho na jātaṁ varṣaṇaṁ punaḥ

सूखे हुए वृक्षों और अत्यन्त रूखी हो चुकी दिशाओं को देखकर उस श्रेष्ठ ऋषि ने उससे कहा — फिर वर्षा नहीं हुई है।

श्लोक 21 (shiva.kotirudra.4.21)

तदुक्तं तत् समाकर्ण्य नेति नेति प्रियां तदा । तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया ॥ 4.21 ॥

taduktaṁ tat samākarṇya neti neti priyāṁ tadā tāmuvāca punaḥ so’pi jalaṁ nītaṁ kutastvayā

यह सुनकर उनकी प्रिया ने कहा — नहीं, नहीं; तब उन्होंने पुनः पूछा — फिर यह जल तुमने कहाँ से लाया?

श्लोक 22 (shiva.kotirudra.4.22)

इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता । अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः ॥ 4.22 ॥

ityukte tu tadā tena vismayaṁ paramaṁ gatā anasūyā svamanasi sacintā tu munīśvarāḥ

हे मुनीश्वरो! उनके ऐसा पूछने पर अनसूया अत्यन्त विस्मित होकर अपने मन में चिन्तित हो गई।

श्लोक 23 (shiva.kotirudra.4.23)

निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम । निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम ॥ 4.23 ॥

nivedyate mayā cedvai tadotkarṣo bhavenmama nivedyate yadā naiva vratabhaṅgo bhavenmama

यदि मैं बता दूँ तो यह मेरी अपनी बड़ाई होगी; यदि न बताऊँ तो मेरे व्रत का भंग होगा।

श्लोक 24 (shiva.kotirudra.4.24)

नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम । इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः ॥ 4.24 ॥

nobhayaṁ ca tathā syādvai nivedyaṁ tattathā mama iti yāvadvicāryeta tāvatpṛṣṭā punaḥ punaḥ

इस प्रकार दोनों दोष न हों, वैसे ही यह बात कहनी चाहिए — इस प्रकार जब तक वह विचार कर रही थी, तब तक उससे बार-बार पूछा गया।

श्लोक 25 (shiva.kotirudra.4.25)

अथानुग्रहतः शम्भोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता । उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते ॥ 4.25 ॥

athānugrahataḥ śambhoḥ prāptabuddhiḥ pativratā uvāca śrūyatāṁ svāminyajjātaṁ kathayāmi te

तब शम्भु की कृपा से बुद्धि प्राप्त कर उस पतिव्रता ने कहा — सुनिए स्वामी, जो हुआ है वह मैं आपसे कहती हूँ।

श्लोक 26 (shiva.kotirudra.4.26)

अनसूयोवाच । शङ्करस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा । गङ्गा समागतात्रैव तदीयं सलिलं त्विदम् ॥ 4.26 ॥

anasūyovāca śaṅkarasya pratāpācca tavaiva sukṛtaistathā gaṅgā samāgatātraiva tadīyaṁ salilaṁ tvidam

अनसूया ने कहा — शंकर के प्रताप से और आपके ही पुण्यों से गंगा स्वयं यहाँ आई हैं; यह उन्हीं का जल है।

श्लोक 27 (shiva.kotirudra.4.27)

सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः । प्रियामुवाच सुप्रीत्या शङ्करं मनसा स्मरन् ॥ 4.27 ॥

sūta uvāca evaṁ vacastadā śrutvā munirvismayamānasaḥ priyāmuvāca suprītyā śaṅkaraṁ manasā smaran

सूत ने कहा — यह वचन सुनकर मुनि का मन विस्मय से भर गया; मन में शंकर का स्मरण करते हुए उन्होंने अपनी प्रिया से अत्यन्त प्रेमपूर्वक कहा।

श्लोक 28 (shiva.kotirudra.4.28)

अत्रिरुवाच । प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् । ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभं त्विदम् ॥ 4.28 ॥

atriruvāca priye sundari tvaṁ satyamatha vācaṁ vyalīkakām bravīṣi ca yathārthaṁ tvaṁ na manye durlabhaṁ tvidam

अत्रि ने कहा — हे प्रिये सुन्दरी! तुम सत्य कहती हो या असत्य वचन — मैं इसे यथार्थ मानता ही नहीं; यह अत्यन्त दुर्लभ बात है।

श्लोक 29 (shiva.kotirudra.4.29)

असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे । तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम ॥ 4.29 ॥

asādhyaṁ yogibhiryacca devairapi sadā śubhe taccaivādya kathaṁ jātaṁ vismayaḥ paramo mama

हे शुभे! जो योगियों और देवताओं द्वारा भी सदा असाध्य है, वह आज कैसे हुआ? मुझे परम आश्चर्य है।

श्लोक 30 (shiva.kotirudra.4.30)

यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मन्येऽहं न चान्यथा । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिं प्रिया ॥ 4.30 ॥

yadyevaṁ dṛśyate cedvai tanmanye’haṁ na cānyathā iti tadvacanaṁ śrutvā pratyuvāca patiṁ priyā

यदि यह मुझे स्वयं दिखाई दे, तभी मैं मानूँगा, अन्यथा नहीं — यह वचन सुनकर प्रिया ने अपने पति को उत्तर दिया।

श्लोक 31 (shiva.kotirudra.4.31)

अनसूयोवाच । आगम्यतां मया सार्धं त्वया नाथ महामुने । सरिद्वराया गङ्गाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि ॥ 4.31 ॥

anasūyovāca āgamyatāṁ mayā sārdhaṁ tvayā nātha mahāmune saridvarāyā gaṅgāyā draṣṭumicchā bhavedyadi

अनसूया ने कहा — हे स्वामी, हे महामुने! यदि नदीश्रेष्ठा गंगा को देखने की इच्छा हो तो मेरे साथ आइए।

श्लोक 32 (shiva.kotirudra.4.32)

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता । गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गङ्गा सरिद्वरा ॥ 4.32 ॥

sūta uvāca ityuktvā tu samādāya patiṁ taṁ sā pativratā gatā drutaṁ śivaṁ smṛtvā yatra gaṅgā saridvarā

सूत ने कहा — ऐसा कहकर वह पतिव्रता अपने पति को साथ लेकर, शिव का स्मरण करती हुई, शीघ्र वहाँ गई जहाँ नदीश्रेष्ठा गंगा थीं।

श्लोक 33 (shiva.kotirudra.4.33)

दर्शयामास तां तत्र गङ्गां पत्ये पतिव्रता । गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम् ॥ 4.33 ॥

darśayāmāsa tāṁ tatra gaṅgāṁ patye pativratā garte ca saṁsthitāṁ tatra svayaṁ divyasvarūpiṇīm

वहाँ उस पतिव्रता ने अपने पति को वह गंगा दिखाई, जो गड्ढे में स्वयं दिव्य स्वरूप धारण किए स्थित थीं।

श्लोक 34 (shiva.kotirudra.4.34)

तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् । आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत् ॥ 4.34 ॥

tatra gatvā ṛṣiśreṣṭho gartaṁ ca jalapūritam ākaṇṭhaṁ sundaraṁ dṛṣṭvā dhanyeyamiti cābravīt

वहाँ जाकर उस श्रेष्ठ ऋषि ने कण्ठ तक जल से भरे उस सुन्दर गड्ढे को देखकर कहा — यह धन्य है।

श्लोक 35 (shiva.kotirudra.4.35)

किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा । इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा ॥ 4.35 ॥

kiṁ madīyaṁ tapaścaiva kimanyeṣāṁ punastadā ityuktvā muniśārdūlo bhaktyā tuṣṭāva tāṁ tadā

क्या यह मेरी तपस्या का फल है, अथवा किसी और की? — ऐसा कहकर उस श्रेष्ठ मुनि ने भक्तिपूर्वक उसकी स्तुति की।

श्लोक 36 (shiva.kotirudra.4.36)

ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले । आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः ॥ 4.36 ॥

tato hi sa munistatra susnātaḥ subhage jale ācamya punarevātra stutiṁ cakre punaḥ punaḥ

फिर वह मुनि उस सुन्दर जल में भलीभाँति स्नान कर, पुनः आचमन कर, वहीं बार-बार स्तुति करते रहे।

श्लोक 37 (shiva.kotirudra.4.37)

अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा । नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता ॥ 4.37 ॥

anasūyāpi saṁsnātā sundare tajjale tadā nityaṁ cakre muniḥ karma sānasūyāpi suvratā

अनसूया ने भी उस सुन्दर जल में स्नान किया; मुनि ने नित्यकर्म किया, वैसे ही सुव्रता अनसूया ने भी किया।

श्लोक 38 (shiva.kotirudra.4.38)

ततः सोवाच तां गङ्गा गम्यते स्वस्थलं मया । इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम् ॥ 4.38 ॥

tataḥ sovāca tāṁ gaṅgā gamyate svasthalaṁ mayā ityukte ca punaḥ sādhvī tāmuvāca saridvarām

तब गंगा ने उनसे कहा — अब मैं अपने स्थान को जाती हूँ; यह सुनकर उस साध्वी ने पुनः नदीश्रेष्ठा गंगा से कहा।

श्लोक 39 (shiva.kotirudra.4.39)

अनसूयोवाच । यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि । त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने ॥ 4.39 ॥

anasūyovāca yadi prasannā deveśi yadyasti ca kṛpā mayi tvayā stheyaṁ niścalatvādasmindevi tapovane

अनसूया ने कहा — हे देवेशि! यदि तुम प्रसन्न हो और मुझ पर कृपा रखती हो, तो हे देवि! तुम्हें इस तपोवन में अटल भाव से रहना चाहिए।

श्लोक 40 (shiva.kotirudra.4.40)

महतां च स्वभावश्च नाङ्गीकृत्य परित्यजेत् । इत्युक्त्वा च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनः पुनः ॥ 4.40 ॥

mahatāṁ ca svabhāvaśca nāṅgīkṛtya parityajet ityuktvā ca karau baddhvā tāṁ tuṣṭāva punaḥ punaḥ

महापुरुषों का यह स्वभाव है कि वे किसी बात को स्वीकार कर पीछे नहीं हटते — ऐसा कहकर उसने हाथ जोड़कर बार-बार उनकी स्तुति की।

श्लोक 41 (shiva.kotirudra.4.41)

ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे । सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु ॥ 4.41 ॥

ṛṣiścāpi tathovāca tvayā stheyaṁ saridvare sānukūlā bhava tvaṁ hi sanāthāndevi naḥ kuru

ऋषि ने भी वैसे ही कहा — हे नदीश्रेष्ठे! तुम्हें यहीं रहना चाहिए; हे देवि! हम पर अनुकूल रहो और हमें सनाथ करो।

श्लोक 42 (shiva.kotirudra.4.42)

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गङ्गा सरिद्वरा । प्रसन्नमानसा गङ्गानसूयां वाक्यमब्रवीत् ॥ 4.42 ॥

tadīyaṁ tadvacaḥ śrutvā ramyaṁ gaṅgā saridvarā prasannamānasā gaṅgānasūyāṁ vākyamabravīt

उनका वह मनोहर वचन सुनकर नदीश्रेष्ठा गंगा प्रसन्नचित्त होकर अनसूया से यह वचन बोलीं।

श्लोक 43 (shiva.kotirudra.4.43)

गङ्गोवाच । शङ्करार्चनसम्भूतफलं वर्षस्य यच्छसि । स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात् ॥ 4.43 ॥

gaṅgovāca śaṅkarārcanasambhūtaphalaṁ varṣasya yacchasi svāminaśca tadā sthāsye devānāmupakāraṇāt

गंगा ने कहा — यदि तुम शंकर की एक वर्ष की आराधना से प्राप्त फल मुझे दे दो, तो देवताओं की सहायता के लिए मैं यहाँ स्वामी की इच्छानुसार स्थिर रहूँगी।

श्लोक 44 (shiva.kotirudra.4.44)

तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै । यज्ञैस्तथाथवा योगैर्यथा पातिव्रतेन च ॥ 4.44 ॥

tathā dānairna me tuṣṭistīrthasnānaistathā ca vai yajñaistathāthavā yogairyathā pātivratena ca

दान से मुझे उतनी तृप्ति नहीं होती, न तीर्थस्नान से, न यज्ञों से और न योगों से, जितनी पातिव्रत्य से होती है।

श्लोक 45 (shiva.kotirudra.4.45)

पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् । तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ 4.45 ॥

pativratāṁ yathā dṛṣṭvā manasaḥ prīṇanaṁ bhavet tathā nānyairupāyaiśca satyaṁ me vyāhṛtaṁ sati

जैसे पतिव्रता को देखकर मन को प्रसन्नता होती है, वैसी अन्य किसी उपाय से नहीं होती — हे सति! मैं यह सत्य कह रही हूँ।

श्लोक 46 (shiva.kotirudra.4.46)

पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम । शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता ॥ 4.46 ॥

pativratāṁ striyaṁ dṛṣṭvā pāpanāśo bhavenmama śuddhā jātā viśeṣeṇa gaurītulyā pativratā

पतिव्रता स्त्री को देखकर मेरे पापों का नाश होता है; मैं विशेष रूप से शुद्ध हो गई हूँ, क्योंकि पतिव्रता गौरी के समान होती है।

श्लोक 47 (shiva.kotirudra.4.47)

तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि । तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि ॥ 4.47 ॥

tasmācca yadi lokasya hitāya tatprayacchasi tarhyahaṁ sthiratāṁ yāsye yadi kalyāṇamicchasi

इसलिए यदि तुम लोक-हित के लिए वह फल मुझे दे दो, तो मैं यहाँ स्थिरता को प्राप्त होऊँगी — यदि तुम कल्याण चाहती हो।

श्लोक 48 (shiva.kotirudra.4.48)

सूत उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वानसूया सा पतिव्रता । गङ्गायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसम्भवम् ॥ 4.48 ॥

sūta uvāca ityevaṁ vacanaṁ śrutvānasūyā sā pativratā gaṅgāyai pradadau puṇyaṁ sarvaṁ tadvarṣasambhavam

सूत ने कहा — यह वचन सुनकर उस पतिव्रता अनसूया ने उस वर्ष की सारी पुण्याई गंगा को दे दी।

श्लोक 49 (shiva.kotirudra.4.49)

महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् । सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम् ॥ 4.49 ॥

mahatāṁ ca svabhāvo hi pareṣāṁ hitamāvahet suvarṇaṁ candanaṁ cekṣurasastatra nidarśanam

महापुरुषों का स्वभाव ही दूसरों का हित करना है; इसके उदाहरण सोना, चन्दन और ईख का रस हैं।

श्लोक 50 (shiva.kotirudra.4.50)

एतद् दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् । प्रसन्नोऽभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै ॥ 4.50 ॥

etad dṛṣṭvānasūyaṁ tatkarma pātivrataṁ mahat prasanno’bhūnmahādevaḥ pārthivādāvirāśu vai

अनसूया के इस महान पातिव्रत्य-कर्म को देखकर महादेव प्रसन्न हो गए, और तुरन्त ही पार्थिव लिंग से प्रकट हो गए।

श्लोक 51 (shiva.kotirudra.4.51)

शम्भुरुवाच । दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते । वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे ॥ 4.51 ॥

śambhuruvāca dṛṣṭvā te karma sādhvyetat prasanno’smi pativrate varaṁ brūhi priye matto yataḥ priyatarāsi me

शम्भु ने कहा — हे साध्वी पतिव्रते! तुम्हारा यह कार्य देखकर मैं प्रसन्न हूँ; हे प्रिये! वर माँगो, क्योंकि तुम मुझे अत्यन्त प्रिय हो।

श्लोक 52 (shiva.kotirudra.4.52)

अथ तौ दम्पती शम्भुमभूतां सुन्दराकृतिम् । पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ ॥ 4.52 ॥

atha tau dampatī śambhumabhūtāṁ sundarākṛtim pañcavaktrādisaṁyuktaṁ haraṁ prekṣya suvismitau

तब वह दम्पती शम्भु के उस अद्भुत सुन्दर रूप को, पाँच मुखों से युक्त हर को देखकर अत्यन्त विस्मित हुए।

श्लोक 53 (shiva.kotirudra.4.53)

नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ । अवोचेतां समभ्यर्च्य शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ 4.53 ॥

natvā stutvā karau baddhvā mahābhaktisamanvitau avocetāṁ samabhyarcya śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram

प्रणाम कर, स्तुति कर, हाथ जोड़कर, महाभक्ति से युक्त होकर, लोकों के कल्याणकर्ता शंकर की पूजा कर उन्होंने कहा।

श्लोक 54 (shiva.kotirudra.4.54)

दम्पती ऊचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका । अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव ॥ 4.54 ॥

dampatī ūcatuḥ yadi prasanno deveśa prasannā jagadambikā asmiṁstapovane tiṣṭha lokānāṁ sukhado bhava

दम्पती ने कहा — हे देवेश! यदि आप प्रसन्न हैं और जगदम्बा भी प्रसन्न हैं, तो इस तपोवन में निवास करें और लोगों को सुख देने वाले बनें।

श्लोक 55 (shiva.kotirudra.4.55)

प्रसन्ना च तदा गङ्गा प्रसन्नश्च शिवस्तदा । उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः ॥ 4.55 ॥

prasannā ca tadā gaṅgā prasannaśca śivastadā ubhau tau ca sthitau tatra yatrāsīdṛṣisattamaḥ

तब गंगा प्रसन्न हुईं और शिव भी प्रसन्न हुए; वे दोनों वहीं स्थित हो गए, जहाँ वह श्रेष्ठ ऋषि निवास करता था।

श्लोक 56 (shiva.kotirudra.4.56)

अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा । गङ्गा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेऽथ मायया ॥ 4.56 ॥

atrīśvaraśca nāmnāsīdīśvaraḥ paraduḥkhahā gaṅgā sāpi sthitā tatra tadā garte’tha māyayā

वे ईश्वर, जो दूसरों के दुःख हरने वाले हैं, अत्रीश्वर नाम से प्रसिद्ध हुए; गंगा भी अपनी माया से उस गड्ढे में ही स्थित रहीं।

श्लोक 57 (shiva.kotirudra.4.57)

तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा । हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गङ्गा मन्दाकिनी ह्यभूत् ॥ 4.57 ॥

taddinaṁ hi samārabhya tatrākṣayyajalaṁ sadā hastamātre hi tadgarte gaṅgā mandākinī hyabhūt

उस दिन से लेकर वहाँ सदा अक्षय जल रहता है; उस केवल एक हाथ गहरे गड्ढे में गंगा मन्दाकिनी के रूप में प्रवाहित हुईं।

श्लोक 58 (shiva.kotirudra.4.58)

तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुः सहाङ्गनाः । तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ये पुरा निर्गता द्विजाः ॥ 4.58 ॥

tatraiva ṛṣayo divyāḥ samājagmuḥ sahāṅganāḥ tīrthāttīrthācca te sarve ye purā nirgatā dvijāḥ

वहीं दिव्य ऋषिगण अपनी स्त्रियों सहित एकत्र हो गए — वे सभी द्विज, जो पहले तीर्थ-तीर्थ भटक गए थे।

श्लोक 59 (shiva.kotirudra.4.59)

यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः । युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः ॥ 4.59 ॥

yavāśca vrīhayaścaiva yajñayāgaparāyaṇāḥ yuktā ṛṣivaraistaiśca homaṁ cakruśca te janāḥ

जौ और धान प्रचुर मात्रा में उत्पन्न हुए; यज्ञ-याग में तत्पर वे लोग श्रेष्ठ ऋषियों के साथ मिलकर हवन करने लगे।

श्लोक 60 (shiva.kotirudra.4.60)

कर्मभिस्तैश्च सन्तुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा । आनन्दः परमो लोके बभूवाति मुनीश्वराः ॥ 4.60 ॥

karmabhistaiśca santuṣṭā vṛṣṭiṁ cakrurghanāstadā ānandaḥ paramo loke babhūvāti munīśvarāḥ

हे मुनीश्वरो! उन कर्मों से सन्तुष्ट होकर मेघों ने तब वर्षा की; और लोक में परम आनन्द छा गया।

श्लोक 61 (shiva.kotirudra.4.61)

अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्तिवर्धनम् ॥ 4.61 ॥

atrīśvarasya māhātmyamityuktaṁ vaḥ sukhāvaham bhuktimuktipradaṁ sarvakāmadaṁ bhaktivardhanam

इस प्रकार अत्रीश्वर की महिमा आपसे कही गई, जो सुख देने वाली, भोग और मोक्ष दोनों देने वाली, समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाली और भक्ति बढ़ाने वाली है।

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5