कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 31
रामेश्वर की महिमा का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.31.1)
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिङ्गं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयः शृणुतादरात् ॥ 31.1 ॥
sūta uvāca ataḥ paraṁ pravakṣyāmi liṅgaṁ rāmeśvarābhidham utpannaṁ ca yathā pūrvamṛṣayaḥ śṛṇutādarāt
सूत ने कहा — अब इसके पश्चात् मैं रामेश्वर नामक लिंग का वर्णन करूँगा, और वह पूर्वकाल में किस प्रकार उत्पन्न हुआ; हे ऋषियो! आदरपूर्वक सुनिए।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.31.2)
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः ॥ 31.2 ॥
purā viṣṇuḥ pṛthivyāṁ cāvatatāra satāṁ priyaḥ
पूर्वकाल में सज्जनों के प्रिय विष्णु ने पृथ्वी पर अवतार लिया।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.31.3)
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लङ्कायां जनकात्मजा ॥ 31.3 ॥
tatra sītā hṛtā viprā rāvaṇenorumāyinā prāpitā svagṛhaṁ sā hi laṅkāyāṁ janakātmajā
हे विप्रो! वहाँ महामायावी रावण ने सीता का हरण किया, और जनकनन्दिनी सीता को लंका में अपने घर ले गया।
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.31.4)
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं सञ्जघान ह ॥ 31.4 ॥
anveṣaṇaparastasyāḥ kiṣkindhākhyāṁ purīmagāt sugrīvahitakṛdbhūtvā vālinaṁ sañjaghāna ha
उसकी खोज में तत्पर होकर वे किष्किन्धा नामक नगरी गए; सुग्रीव का हित करते हुए उन्होंने वालि का वध किया।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.31.5)
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै ॥ 31.5 ॥
tatra sthitvā kiyatkālaṁ tadanveṣaṇatatparaḥ sugrīvādyairlakṣmaṇena vicāraṁ kṛtavānsa vai
वहाँ कुछ काल तक रहकर, खोज में तत्पर होकर, उन्होंने लक्ष्मण तथा सुग्रीव आदि के साथ विचार-विमर्श किया।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.31.6)
कपीन् सम्प्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान् रामस्तदन्वेषणहेतवे ॥ 31.6 ॥
kapīn sampreṣayāmāsa caturdikṣu nṛpātmajaḥ hanumatpramukhān rāmastadanveṣaṇahetave
राजकुमार राम ने हनुमान आदि वानरों को उस खोज के लिए चारों दिशाओं में भेजा।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.31.7)
अथ ज्ञात्वा गतां लङ्कां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः ॥ 31.7 ॥
atha jñātvā gatāṁ laṅkāṁ sītāṁ kapivarānanāt sītācūḍāmaṇiṁ prāpya mumude so’ti rāghavaḥ
तब श्रेष्ठ वानर के मुख से सीता के लंका में होने की बात जानकर, और सीता की चूड़ामणि प्राप्त कर, वे राघव अत्यन्त आनन्दित हुए।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.31.8)
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः ॥ 31.8 ॥
sakapīśastadā rāmo lakṣmaṇena yuto dvijāḥ sugrīvapramukhaiḥ puṇyairvānarairbalavattaraiḥ
तब हे विप्रो! राम, वानरराज तथा लक्ष्मण के साथ, तथा सुग्रीव आदि श्रेष्ठ, बलशाली वानरों के साथ,
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.31.9)
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः ॥ 31.9 ॥
padmairaṣṭādaśākhyaiśca yayau tīraṁ payonidheḥ dakṣiṇe sāgare yo vai dṛśyate lavaṇākaraḥ
— अठारह पद्म की सेना के साथ — उस समुद्र के तट पर गए, जो दक्षिण दिशा में लवण-सागर के रूप में दिखाई देता है।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.31.10)
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैः सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः ॥ 31.10 ॥
tatrāgatya svayaṁ rāmo velāyāṁ saṁsthito hi saḥ vānaraiḥ sevyamānastu lakṣmaṇena śivapriyaḥ
वहाँ पहुँचकर, शिवभक्त राम स्वयं समुद्रतट पर खड़े हो गए, वानरों और लक्ष्मण द्वारा सेवित होते हुए।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.31.11)
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधः सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी ॥ 31.11 ॥
hā jānaki kuto yātā kadā ceyaṁ miliṣyati agādhaḥ sāgaraścaivātāryā senā ca vānarī
"हाय जानकी! तुम कहाँ चली गई? कब तुम्हारा मिलन होगा? यह समुद्र अथाह है, और यह वानरी सेना इसे पार नहीं कर सकती।"
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.31.12)
राक्षसो गिरिधर्ता च महाबलपराक्रमः । लङ्काख्यो दुर्गमो दुर्ग इन्द्रजित्तनयोऽस्य वै ॥ 31.12 ॥
rākṣaso giridhartā ca mahābalaparākramaḥ laṅkākhyo durgamo durga indrajittanayo’sya vai
"वह राक्षस पर्वत-सा बलशाली, महापराक्रमी है; लंका नामक उसका दुर्ग अत्यन्त दुर्गम है, और उसका पुत्र इन्द्रजित् है।"
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.31.13)
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरङ्गदादिपुरः सरैः ॥ 31.13 ॥
ityevaṁ sa vicāryaiva taṭe sthitvā salakṣmaṇaḥ āśvāsito vanaukobhiraṅgadādipuraḥ saraiḥ
इस प्रकार विचार करते हुए, तट पर लक्ष्मण सहित खड़े हुए राम को अंगद आदि वनवासी वानरों ने सांत्वना दी।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.31.14)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र राघवः शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम् ॥ 31.14 ॥
etasminnantare tatra rāghavaḥ śaivasattamaḥ uvāca bhrātaraṁ prītyā jalārthī lakṣmaṇābhidham
इसी बीच वहाँ शैवश्रेष्ठ राघव ने, जल की इच्छा से, प्रेमपूर्वक अपने भाई लक्ष्मण से कहा।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.31.15)
श्रीराम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि ॥ 31.15 ॥
śrīrāma uvāca bhrātarlakṣmaṇa vīreśāhaṁ jalārthī pipāsitaḥ tadānaya drutaṁ pātho vānaraiḥ kaiścideva hi
श्रीराम ने कहा — "हे भ्राता लक्ष्मण, हे वीरेश! मैं प्यासा हूँ, मुझे जल चाहिए; कुछ वानरों द्वारा शीघ्र जल मँगवाओ।"
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.31.16)
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावन्त दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः ॥ 31.16 ॥
sūta uvāca tacchrutvā vānarāstatra hyadhāvanta diśo daśa nītvā jalaṁ ca te procuḥ praṇipatya puraḥ sthitāḥ
सूत ने कहा — यह सुनकर वहाँ वानर दसों दिशाओं में दौड़ पड़े; जल लाकर, प्रणाम कर वे उनके सामने खड़े होकर बोले।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.31.17)
वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम् ॥ 31.17 ॥
vānarā ūcuḥ jalaṁ ca gṛhyatāṁ svāminnānītaṁ tattvadājñayā mahottamaṁ ca susvādu śītalaṁ prāṇatarpaṇam
वानरों ने कहा — "हे स्वामी! यह जल ग्रहण कीजिए, जो आपकी आज्ञा से लाया गया है — यह अत्यन्त उत्तम, सुस्वादु, शीतल और प्राणों को तृप्त करने वाला है।"
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.31.18)
सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम् ॥ 31.18 ॥
sūta uvāca suprasannataro bhūtvā kṛpādṛṣṭyā vilokya tān tacchrutvā rāmacandro’sau svayaṁ jagrāha tajjalam
सूत ने कहा — अत्यन्त प्रसन्न होकर, कृपादृष्टि से उन्हें देखकर, यह सुनकर रामचन्द्र ने स्वयं वह जल ग्रहण किया।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.31.19)
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया ॥ 31.19 ॥
sa śaivastajjalaṁ nītvā pātumārabdhavānyadā tadā ca smaraṇaṁ jātamitthamasya śivecchayā
जब उस शिवभक्त ने वह जल लेकर पीना आरम्भ किया, तभी शिव की इच्छा से उन्हें यह स्मरण हुआ।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.31.20)
न कृतं दर्शनं शम्भोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानन्दप्रदस्य वै ॥ 31.20 ॥
na kṛtaṁ darśanaṁ śambhorgṛhyate ca jalaṁ katham svasvāminaḥ pareśasya sarvānandapradasya vai
"मैंने अभी तक शम्भु का दर्शन नहीं किया है — फिर अपने स्वामी, सर्वानन्दप्रद परमेश्वर का आदर किए बिना यह जल कैसे लिया जा सकता है?"
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.31.21)
इत्युक्त्वा च जलं मुक्तं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनन्दनः ॥ 31.21 ॥
ityuktvā ca jalaṁ muktaṁ tadā raghuvareṇa ca paścācca pārthivīṁ pūjāṁ cakāra raghunandanaḥ
ऐसा विचार कर रघुश्रेष्ठ राम ने वह जल रख दिया; और तत्पश्चात् रघुनन्दन ने पार्थिव-पूजा की।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.31.22)
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडशं प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम् ॥ 31.22 ॥
āvāhanādikāṁścaiva hyupacārānprakalpya vai vidhivatṣoḍaśaṁ prītyā devamānarca śaṅkaram
आवाहन आदि सोलह उपचारों की व्यवस्था कर, उन्होंने प्रेमपूर्वक विधिवत् भगवान शंकर की पूजा की।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.31.23)
प्रणिपातैः स्तवैर्दिव्यैः शिवं सन्तोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामः शङ्करं मुदा ॥ 31.23 ॥
praṇipātaiḥ stavairdivyaiḥ śivaṁ santoṣya yatnataḥ prārthayāmāsa sadbhaktyā sa rāmaḥ śaṅkaraṁ mudā
प्रणाम और दिव्य स्तोत्रों से यत्नपूर्वक शिव को संतुष्ट कर, वे राम सच्ची भक्ति और आनन्द से शंकर से प्रार्थना करने लगे।
श्लोक 24 (shiva.kotirudra.31.24)
श्रीराम उवाच । स्वामिन् शम्भो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम् ॥ 31.24 ॥
śrīrāma uvāca svāmin śambho mahādeva sarvadā bhaktavatsala pāhi māṁ śaraṇāpannaṁ tvadbhaktaṁ dīnamānasam
श्रीराम ने कहा — "हे स्वामी शम्भो महादेव! सदा भक्तवत्सल! आपकी शरण में आए, दुःखी मन वाले, आपके इस भक्त की रक्षा कीजिए।"
श्लोक 25 (shiva.kotirudra.31.25)
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः ॥ 31.25 ॥
etajjalamagādhaṁ ca vāridherbhavatāraṇa rāvaṇākhyo mahāvīro rākṣaso balavattaraḥ
"हे संसार-तारक! इस समुद्र का जल अथाह है; और रावण नामक वह महावीर राक्षस अत्यन्त बलशाली है।"
श्लोक 26 (shiva.kotirudra.31.26)
वानराणां बलं ह्येतच्चञ्चलं युद्धसाधनम् । मम कार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये ॥ 31.26 ॥
vānarāṇāṁ balaṁ hyetaccañcalaṁ yuddhasādhanam mama kāryaṁ kathaṁ siddhaṁ bhaviṣyati priyāptaye
"यह वानरों की सेना अस्थिर है, युद्ध का साधन मात्र है। मेरी प्रिया की प्राप्ति के लिए मेरा कार्य कैसे सिद्ध होगा?"
श्लोक 27 (shiva.kotirudra.31.27)
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्यं हि दुर्लभम् ॥ 31.27 ॥
tasmindeva tvayā kāryaṁ sāhāyyaṁ mama suvrata sāhāyyaṁ te vinā nātha mama kāryaṁ hi durlabham
"हे देव! इसमें आपकी सहायता मुझे मिलनी चाहिए, हे सुव्रत! हे नाथ! आपकी सहायता के बिना मेरा कार्य अत्यन्त दुष्कर है।"
श्लोक 28 (shiva.kotirudra.31.28)
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्जयः सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित् ॥ 31.28 ॥
tvadīyo rāvaṇo’pīha durjayaḥ sarvathākhilaiḥ tvaddattavaradṛptaśca mahāvīrastrilokajit
"आपका ही भक्त रावण भी सर्वथा सबके लिए अजेय है; आपके द्वारा दिए गए वर से गर्वित, महावीर और त्रिलोकविजयी है।"
श्लोक 29 (shiva.kotirudra.31.29)
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातः सदाशिव ॥ 31.29 ॥
apyahaṁ tava dāso’smi tvadadhīnaśca sarvathā vicāryeti tvayā kāryaḥ pakṣapātaḥ sadāśiva
"मैं भी आपका ही दास हूँ, सर्वथा आपके अधीन हूँ। हे सदाशिव! यह विचार कर आप मेरे प्रति कुछ पक्षपात कीजिए।"
श्लोक 30 (shiva.kotirudra.31.30)
सूत उवाच । इत्येवं स च सम्प्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनः पुनः । तदा जय जयेत्युच्चैरुद्घोषैः शङ्करेति च ॥ 31.30 ॥
sūta uvāca ityevaṁ sa ca samprārthya namaskṛtya punaḥ punaḥ tadā jaya jayetyuccairudghoṣaiḥ śaṅkareti ca
सूत ने कहा — इस प्रकार प्रार्थना कर और बार-बार प्रणाम कर, वे तब ऊँचे स्वर में "जय हो, जय हो, हे शंकर!" ऐसा उद्घोष करते हुए —
श्लोक 31 (shiva.kotirudra.31.31)
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मन्त्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह ॥ 31.31 ॥
iti stutvā śivaṁ tatra mantradhyānaparāyaṇaḥ punaḥ pūjāṁ tataḥ kṛtvā svāmyagre sa nanarta ha
— इस प्रकार वहाँ शिव की स्तुति कर, मन्त्र-ध्यान में तत्पर होकर, पुनः पूजा करके, उन्होंने स्वामी के सम्मुख नृत्य किया।
श्लोक 32 (shiva.kotirudra.31.32)
प्रेमविक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शङ्करो देवः सुप्रसन्नो बभूव ह ॥ 31.32 ॥
premaviklinnahṛdayo gallanādaṁ yadākarot tadā ca śaṅkaro devaḥ suprasanno babhūva ha
जब प्रेम से द्रवित हृदय होकर उन्होंने भावविभोर होकर उच्च स्वर में पुकार की, तब भगवान शंकर अत्यन्त प्रसन्न हुए।
श्लोक 33 (shiva.kotirudra.31.33)
साङ्गः सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद् द्रुतम् ॥ 31.33 ॥
sāṅgaḥ saparivāraśca jyotīrūpo maheśvaraḥ yathoktarūpamamalaṁ kṛtvāvirabhavad drutam
अपने अंगों और परिवार सहित, ज्योतिस्वरूप महेश्वर, अपने उक्त निर्मल रूप को धारण कर, शीघ्र प्रकट हुए।
श्लोक 34 (shiva.kotirudra.31.34)
ततः सन्तुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत् ॥ 31.34 ॥
tataḥ santuṣṭahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ śivamastu varaṁ brūhi rāmeti sa tadābravīt
तब राम की भक्ति से संतुष्ट हृदय वाले महेश्वर ने कहा — "हे राम! तुम्हारा कल्याण हो, वर माँगो" — ऐसा उन्होंने तब कहा।
श्लोक 35 (shiva.kotirudra.31.35)
तद्रूपं च तदा दृष्टवा सर्वे पूतास्ततः स्वयम् । कृतवान् राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः ॥ 31.35 ॥
tadrūpaṁ ca tadā dṛṣṭavā sarve pūtāstataḥ svayam kṛtavān rāghavaḥ pūjāṁ śivadharmaparāyaṇaḥ
उस रूप को देखकर वे सब स्वयं पवित्र हो गए; और शिवधर्मपरायण राघव ने पूजा की।
श्लोक 36 (shiva.kotirudra.31.36)
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः ॥ 31.36 ॥
stutiṁ ca vividhāṁ kṛtvā praṇipatya śivaṁ mudā jayaṁ ca prārthayāmāsa rāvaṇājau tadātmanaḥ
विविध स्तुतियाँ कर तथा आनन्दपूर्वक शिव को प्रणाम कर, उन्होंने रावण के साथ युद्ध में अपनी विजय की प्रार्थना की।
श्लोक 37 (shiva.kotirudra.31.37)
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोऽस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत् ॥ 31.37 ॥
tataḥ prasannahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ jayo’stu te mahārāja prītyā sa punarabravīt
तब राम की भक्ति से प्रसन्न हृदय वाले महेश्वर ने प्रेमपूर्वक पुनः कहा — "हे महाराज! तुम्हारी विजय हो।"
श्लोक 38 (shiva.kotirudra.31.38)
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास साञ्जलिर्नतमस्तकः ॥ 31.38 ॥
śivadattaṁ jayaṁ prāpya hyanujñāṁ samavāpya ca punaśca prārthayāmāsa sāñjalirnatamastakaḥ
शिव द्वारा प्रदत्त विजय प्राप्त कर, तथा उनकी अनुमति पाकर, हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर उन्होंने पुनः प्रार्थना की।
श्लोक 39 (shiva.kotirudra.31.39)
श्रीराम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शङ्कर ॥ 31.39 ॥
śrīrāma uvāca tvayā stheyamiha svāmiṁllokānāṁ pāvanāya ca pareṣāmupakārārthaṁ yadi tuṣṭo’si śaṅkara
श्रीराम ने कहा — "हे स्वामी! यदि आप प्रसन्न हैं, तो हे शंकर! लोगों की पवित्रता और औरों के हित के लिए आप यहीं निवास कीजिए।"
श्लोक 40 (shiva.kotirudra.31.40)
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिङ्गरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले ॥ 31.40 ॥
sūta uvāca ityuktastu śivastatra liṅgarūpo’bhavattadā rāmeśvaraśca nāmnā vai prasiddho jagatītale
सूत ने कहा — ऐसा कहे जाने पर शिव वहाँ लिंग-रूप में स्थित हो गए; और "रामेश्वर" नाम से पृथ्वी पर प्रसिद्ध हुए।
श्लोक 41 (shiva.kotirudra.31.41)
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चाञ्जसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम् ॥ 31.41 ॥
rāmastu tatprabhāvādvai sindhumuttīrya cāñjasā rāvaṇādīnnihatyāśu rākṣasānprāpa tāṁ priyām
राम ने उसी प्रभाव से समुद्र को सुगमता से पार कर, रावण आदि राक्षसों का शीघ्र वध कर, अपनी प्रिया को प्राप्त किया।
श्लोक 42 (shiva.kotirudra.31.42)
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः ॥ 31.42 ॥
rāmeśvarasya mahimādbhuto’bhūdbhuvi cātulaḥ bhuktimuktipradaścaiva sarvadā bhaktakāmadaḥ
रामेश्वर की अद्भुत, अतुल महिमा पृथ्वी पर स्थापित हुई, जो सदा भोग-मोक्ष प्रदान करने वाली तथा भक्तों की कामनाओं को पूर्ण करने वाली है।
श्लोक 43 (shiva.kotirudra.31.43)
दिव्यगङ्गाजलेनैव स्नापयिष्यति यः शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि ॥ 31.43 ॥
divyagaṅgājalenaiva snāpayiṣyati yaḥ śivam rāmeśvaraṁ ca sadbhaktyā sa jīvanmukta eva hi
जो कोई सच्ची भक्ति से दिव्य गंगाजल से शिव रामेश्वर को स्नान कराता है, वह जीवन्मुक्त ही हो जाता है।
श्लोक 44 (shiva.kotirudra.31.44)
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अन्ते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद् ध्रुवम् ॥ 31.44 ॥
iha bhuktvākhilānbhogāndevānāṁ durlabhānapi ante prāpya paraṁ jñānaṁ kaivalyaṁ prāpnuyād dhruvam
यहाँ देवताओं के लिए भी दुर्लभ समस्त भोगों को भोगकर, अन्त में परम ज्ञान प्राप्त कर, वह निश्चय ही कैवल्य को प्राप्त करता है।
श्लोक 45 (shiva.kotirudra.31.45)
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम् ॥ 31.45 ॥
iti vaśca samākhyātaṁ jyotirligaṁ śivasya tu rāmeśvarābhidhaṁ divyaṁ śṛṇvatāṁ pāpahārakam
इस प्रकार तुम्हें शिव के दिव्य ज्योतिर्लिंग "रामेश्वर" का वर्णन बताया गया, जो सुनने वालों के पापों को हरने वाला है।