उमा संहिता · अध्याय 31
सर्ग-वर्णन (भाग २)
श्लोक 1 (shiva.uma.31.1)
शौनक उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे
śaunaka uvāca devānāṁ dānavānāṁ ca gandharvoragarakṣasām sṛṣṭiṁ tu vistareṇemāṁ sūtaputra vadāśu me
शौनक जी ने कहा — हे सूतपुत्र! देवताओं, दानवों, गन्धर्वों, नागों और राक्षसों की इस सृष्टि को अब मुझे विस्तारपूर्वक शीघ्र बताइए।
श्लोक 2 (shiva.uma.31.2)
सूत उवाच । यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः । सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्
sūta uvāca yadā na vavṛdhe sā tu vīraṇasya prajāpatiḥ sutāṁ sutapasā yuktāmāhvayatsargakāraṇāt
सूत जी ने कहा — जब वह प्रजा नहीं बढ़ी, तब प्रजापति दक्ष ने महातपस्विनी वीरण की कन्या को सृष्टि के प्रयोजन से पुनः आह्वान किया।
श्लोक 3 (shiva.uma.31.3)
स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः । ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः
sa maithunena dharmeṇa sasarja vividhāḥ prajāḥ tāḥ śṛṇu tvaṁ mahāprājña kathayāmi samāsataḥ
उन्होंने धर्मपूर्वक मैथुन द्वारा विविध प्रजाओं की सृष्टि की; हे महाप्राज्ञ! उन्हें सुनो, मैं संक्षेप में कहता हूँ।
श्लोक 4 (shiva.uma.31.4)
तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पञ्च वीर्यवान् । आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः
tasyāṁ putrasahasrāṇi vīriṇyāṁ pañca vīryavān āśritya janayāmāsa dakṣa eva prajāpatiḥ
उस वीरिणी में, उसके आश्रय से, वीर्यवान् प्रजापति दक्ष ने पाँच सहस्र पुत्रों को उत्पन्न किया।
श्लोक 5 (shiva.uma.31.5)
एतान् सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः । सत्रे स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः
etān sṛṣṭāṁstu tāndṛṣṭvā nāradaḥ prāha vai muniḥ satre sa tu samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ
इन उत्पन्न पुत्रों को देखकर, नारद मुनि — जो उस यज्ञ-सत्र में ब्रह्मा (परमेष्ठी) से उत्पन्न हुए थे — ने उनसे कहा।
श्लोक 6 (shiva.uma.31.6)
श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति । दक्षस्यैव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः
śrutavānvā kaśyapādvai puṁsāṁ sṛṣṭirbhaviṣyati dakṣasyaiva duhitṛṣu tasmāttānabravīttu saḥ
उसने कश्यप से यह सुना था कि मनुष्यों की सृष्टि दक्ष की पुत्रियों द्वारा ही होगी; इसीलिए उसने उनसे यह कहा।
श्लोक 7 (shiva.uma.31.7)
अजानन्तः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ । दिशं काञ्चिदजानन्तस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्
ajānantaḥ kathaṁ sṛṣṭiṁ bāliśā vai kariṣyatha diśaṁ kāñcidajānantastasmādvijñāya tāṁ bhuvam
'हे बालको! बिना जाने तुम सृष्टि कैसे करोगे? तुम तो किसी दिशा को भी नहीं जानते — इसलिए पहले इस पृथ्वी को जानकर आओ।'
श्लोक 8 (shiva.uma.31.8)
इत्युक्ताः प्रययुः सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा । तदन्तं न हि सम्प्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्
ityuktāḥ prayayuḥ sarve āśāṁ vijñātumojasā tadantaṁ na hi samprāpya na nivṛttāḥ piturgṛham
यह सुनकर वे सब बड़े उत्साह से दिशाओं के अन्त को जानने चल पड़े; परन्तु उसका अन्त प्राप्त न कर पाने के कारण वे अपने पिता के घर नहीं लौटे।
श्लोक 9 (shiva.uma.31.9)
तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पञ्चशतान् सुतान् । तानुवाच पुनः सोऽपि नारदः सर्वदर्शनः
tajjñātvā janayāmāsa punaḥ pañcaśatān sutān tānuvāca punaḥ so'pi nāradaḥ sarvadarśanaḥ
यह जानकर दक्ष ने पुनः पाँच सौ पुत्रों को उत्पन्न किया; और उन्हें भी सर्वदर्शी नारद ने पुनः यही बात कही।
श्लोक 10 (shiva.uma.31.10)
नारद उवाच । भुवो मानमजानन्तः कथं सृष्टिं करिष्यथ । सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः
nārada uvāca bhuvo mānamajānantaḥ kathaṁ sṛṣṭiṁ kariṣyatha sarve hi bāliśāḥ kiṁ hi sṛṣṭikartuṁ samudyatāḥ
नारद ने कहा — पृथ्वी के मान (माप) को जाने बिना तुम सृष्टि कैसे करोगे? तुम सब तो बालक ही हो — सृष्टि करने के लिए कैसे उद्यत हुए हो?
श्लोक 11 (shiva.uma.31.11)
सूत उवाच । तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्याताः सर्वतोदिशम् । सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा
sūta uvāca te'pi tadvacanaṁ śrutvā niryātāḥ sarvatodiśam subalāśvā dakṣasutā haryaśvā iva te purā
सूत जी ने कहा — वे भी उन वचनों को सुनकर सभी दिशाओं में निकल पड़े — दक्ष के वे पुत्र, शबलाश्व, ठीक वैसे ही जैसे पहले हर्यश्व गए थे।
श्लोक 12 (shiva.uma.31.12)
अनन्तं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् । अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः
anantaṁ puṣkaraṁ prāpya gatāste'pi parābhavam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ
अनन्त पुष्कर को प्राप्त होकर वे भी नष्ट हो गए; आज भी वे नहीं लौटते, जैसे नदियाँ समुद्र में जाकर नहीं लौटतीं।
श्लोक 13 (shiva.uma.31.13)
तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्यं विपश्चिता
tadāprabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ prayāto naśyati mune tanna kāryaṁ vipaścitā
तभी से यह हुआ कि भाई अपने भाई की खोज में जाकर स्वयं भी नष्ट हो जाता है, हे मुने; इसलिए बुद्धिमान् को यह कार्य नहीं करना चाहिए।
श्लोक 14 (shiva.uma.31.14)
तांश्चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः । स च क्रोधाद्ददौ शापं नारदाय महात्मने
tāṁścāpi naṣṭān vijñāya putrāndakṣaḥ prajāpatiḥ sa ca krodhāddadau śāpaṁ nāradāya mahātmane
उन पुत्रों को भी नष्ट हुआ जानकर प्रजापति दक्ष ने क्रोधित होकर महात्मा नारद को शाप दिया।
श्लोक 15 (shiva.uma.31.15)
कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय । तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहः सदा
kutracinna labhasveti saṁsthitiṁ kalahapriya tava sānnidhyato loke bhavecca kalahaḥ sadā
'हे कलहप्रिय! तुम्हें कहीं भी स्थिर निवास प्राप्त न हो; और तुम्हारी उपस्थिति से लोक में सदा कलह होता रहे।'
श्लोक 16 (shiva.uma.31.16)
सान्त्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः । कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
sāntvito'tha vidhātrā hi sa dakṣastu prajāpatiḥ kanyāḥ ṣaṣṭyasṛjatpaścādvīriṇyāmiti naḥ śrutam
तत्पश्चात् विधाता द्वारा सान्त्वना दिए जाने पर प्रजापति दक्ष ने वीरिणी में साठ कन्याओं को उत्पन्न किया — ऐसा हमने सुना है।
श्लोक 17 (shiva.uma.31.17)
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने
dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṁśati somāya catasro'riṣṭanemine
उसने दस कन्याएँ धर्म को, तेरह कश्यप को, सत्ताईस सोम को, और चार अरिष्टनेमि को दीं।
श्लोक 18 (shiva.uma.31.18)
द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु
dve caivaṁ brahmaputrāya dve caivāṅgirase tadā dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṁ nāmāni me śṛṇu
इसी प्रकार दो ब्रह्मपुत्र को, दो अंगिरा को, और दो विद्वान् कृशाश्व को दीं; अब मुझसे उनके नाम सुनो।
श्लोक 19 (shiva.uma.31.19)
अरुन्धती वसुर्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । सङ्कल्पा च मुहूर्ता च सन्ध्या विश्वा च वै मुने
arundhatī vasuryāmirlambā bhānurmarutvatī saṅkalpā ca muhūrtā ca sandhyā viśvā ca vai mune
अरुन्धती, वसु, यामी, लम्बा, भानु, मरुत्वती, संकल्पा, मुहूर्ता, संध्या और विश्वा — हे मुने!
श्लोक 20 (shiva.uma.31.20)
धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान्साध्या व्यजायत
dharmapatnyo mune tvetāstāsvapatyāni me śṛṇu viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyānsādhyā vyajāyata
ये सब, हे मुने, धर्म की पत्नियाँ हैं; अब उनकी सन्तानों को सुनो। विश्वा से विश्वेदेव उत्पन्न हुए; और साध्या ने साध्यों को जन्म दिया।
श्लोक 21 (shiva.uma.31.21)
मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवः सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः
marutvatyāṁ marutvanto vasostu vasavastathā bhānostu bhānavaḥ sarve muhūrtāyāṁ muhūrtajāḥ
मरुत्वती से मरुत्वन्त उत्पन्न हुए; वसु से वसुगण; भानु से समस्त भानुगण; और मुहूर्ता से मुहूर्तज (क्षण-सन्तति)।
श्लोक 22 (shiva.uma.31.22)
लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । पृथिवीविषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत
lambāyāścaiva ghoṣo'tha nāgavīthī ca yāmijā pṛthivīviṣamastasyāmarundhatyāmajāyata
लम्बा से घोष उत्पन्न हुआ; यामी से नागवीथी उत्पन्न हुई; और अरुन्धती में पृथ्वी-विषम नामक सन्तान उत्पन्न हुई।
श्लोक 23 (shiva.uma.31.23)
सङ्कल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे सङ्कल्प एव हि । अयादयो वसोः पुत्रा अष्टौ तान् शृणु शौनक
saṅkalpāyāstu satyātmā jajñe saṅkalpa eva hi ayādayo vasoḥ putrā aṣṭau tān śṛṇu śaunaka
संकल्पा से सत्यस्वरूप संकल्प ही उत्पन्न हुआ; अब हे शौनक! वसु के अय आदि आठ पुत्रों को सुनो।
श्लोक 24 (shiva.uma.31.24)
अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टौ च नामतः
ayo dhuvaśca somaśca dharaścaivānilo'nalaḥ pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavā'ṣṭau ca nāmataḥ
अय, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष और प्रभास — ये आठ वसु नाम से कहे गए हैं।
श्लोक 25 (shiva.uma.31.25)
अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शान्तो मुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकभावनः
ayasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śānto munistathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokabhāvanaḥ
अय के पुत्र वैतण्ड, श्रम, शान्त और मुनि थे; ध्रुव के पुत्र भगवान् काल थे, जो लोकों के प्रवर्तक हैं।
श्लोक 26 (shiva.uma.31.26)
सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा
somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā
सोम के पुत्र भगवान् वर्चा थे, जिनके कारण तेज उत्पन्न होता है; धर के पुत्र द्रविण और हुतहव्यवह थे।
श्लोक 27 (shiva.uma.31.27)
मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा । अनिलस्य शिवा भार्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः
manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo'tha ramaṇastathā anilasya śivā bhāryā yasyāḥ putrāḥ purojavaḥ
मनोहरा से शिशिर, प्राण और रमण उत्पन्न हुए; अनिल की पत्नी शिवा थीं, जिनके पुत्र पुरोजव थे —
श्लोक 28 (shiva.uma.31.28)
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु । अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu agniputraḥ kumārastu śarastambe śriyāvṛte
— और अविज्ञातगति; ये दोनों अनिल के पुत्र थे। अग्नि के पुत्र कुमार (स्कन्द) थे, जो शर-स्तम्ब (सरकंडों के झुरमुट) में, दिव्य श्री से आवृत होकर उत्पन्न हुए।
श्लोक 29 (shiva.uma.31.29)
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः । अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhataḥ apatyaṁ kṛttikānāṁ tu kārtikeya iti smṛtaḥ
उनके साथ शाख, विशाख और तत्पश्चात् नैगमेय उत्पन्न हुए; कृत्तिकाओं की सन्तान होने से वे 'कार्तिकेय' नाम से स्मरण किए जाते हैं।
श्लोक 30 (shiva.uma.31.30)
प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ
pratyūṣasya tvabhūtputra ṛṣirnāmnā tu devalaḥ dvau putrau devalasyāpi prajāvantau manīṣiṇau
प्रत्यूष के पुत्र देवल नामक ऋषि हुए; देवल के भी दो पुत्र हुए, दोनों प्रजावान् और मनीषी।
श्लोक 31 (shiva.uma.31.31)
बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नं समन्ताद्व्यचरत्तदा
bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī yogasiddhā jagatkṛtsnaṁ samantādvyacarattadā
बृहस्पति की बहिन, एक श्रेष्ठ नारी, आजीवन ब्रह्मचारिणी, योगसिद्धा, उस समय सम्पूर्ण जगत् में सर्वत्र विचरण करती थीं।
श्लोक 32 (shiva.uma.31.32)
प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः
prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ca viśvakarmā mahābhāga tasya jajñe prajāpatiḥ
वह प्रभास की पत्नी हुई, जो आठवें वसु थे; उनसे महाभाग प्रजापति विश्वकर्मा उत्पन्न हुए।
श्लोक 33 (shiva.uma.31.33)
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्धकिः । भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः
kartā śilpasahasrāṇāṁ tridaśānāṁ ca vārdhakiḥ bhūṣaṇānāṁ ca sarveṣāṁ kartā śilpavatāṁ varaḥ
वे सहस्रों शिल्पों के कर्ता, तैंतीस देवताओं के वास्तुकार, समस्त आभूषणों के निर्माता, तथा शिल्पियों में सर्वश्रेष्ठ थे।
श्लोक 34 (shiva.uma.31.34)
यः सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः
yaḥ sarvāsāṁ vimānāni devatānāṁ cakāra ha manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṁ mahātmanaḥ
उन्होंने ही समस्त देवताओं के विमान बनाए; और उस महात्मा के शिल्प से मनुष्य भी अपनी जीविका चलाते हैं।
श्लोक 35 (shiva.uma.31.35)
रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः । अजैकपादहिर्बुध्न्यो बहुरूपो महानिति
raivato'jo bhavo bhīmo vāma ugro vṛṣākapiḥ ajaikapādahirbudhnyo bahurūpo mahāniti
रैवत, अज, भव, भीम, वाम, उग्र, वृषाकपि, अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, बहुरूप और महान् —
श्लोक 36 (shiva.uma.31.36)
सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः । तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु
sarūpāyāṁ prasūtasya striyāṁ rudraśca koṭiśaḥ tatraikādaśamukhyāstu tannāmāni mune śṛṇu
— सुरूपा नामक पत्नी से करोड़ों की संख्या में रुद्र उत्पन्न हुए; उनमें से ग्यारह प्रमुख हैं — हे मुने, उनके नाम सुनो।
श्लोक 37 (shiva.uma.31.37)
अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः
ajaikapādahirbudhnyastvaṣṭā rudraśca vīryavān haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ
अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, त्वष्टा और वीर्यवान् रुद्र; हर, बहुरूप, त्र्यम्बक और अपराजित।
श्लोक 38 (shiva.uma.31.38)
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः
vṛṣākapiśca śambhuśca kapardī raivatastathā ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ
वृषाकपि, शम्भु, कपर्दी और रैवत — ये ग्यारह रुद्र त्रिभुवन के ईश्वर कहे गए हैं।
श्लोक 39 (shiva.uma.31.39)
शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम
śataṁ tvevaṁ samākhyātaṁ rudrāṇāmamitaujasām śṛṇu kaśyapapatnīnāṁ nāmāni munisattama
इस प्रकार अपार तेजस्वी रुद्रों के सौ (नाम) कहे गए। अब हे मुनिसत्तम! कश्यप की पत्नियों के नाम सुनो।