उमा संहिता · अध्याय 32
कश्यप-वंश का वर्णन (भाग १)
श्लोक 1 (shiva.uma.32.1)
सूत उवाच । अदितिर्दितिश्च सुरसारिष्टेला दनुरेव च । सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा खशा
sūta uvāca aditirditiśca surasāriṣṭelā danureva ca surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā khaśā
सूत जी ने कहा — अदिति, दिति, सुरसा, अरिष्टा, इला और दनु; सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा और खशा।
श्लोक 2 (shiva.uma.32.2)
कद्रूर्मुनिश्च विप्रेन्द्र तास्वपत्यानि मे शृणु । पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठे द्वादशासन्सुरोत्तमाः
kadrūrmuniśca viprendra tāsvapatyāni me śṛṇu pūrvamanvantare śreṣṭhe dvādaśāsansurottamāḥ
और कद्रू तथा मुनि — हे विप्रेन्द्र! अब उनकी सन्तानों को मुझसे सुनो। पूर्व, श्रेष्ठ मन्वन्तर में बारह श्रेष्ठ देवता थे।
श्लोक 3 (shiva.uma.32.3)
तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वैवस्वतेऽन्तरे । उपस्थिते सुयशसश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
tuṣitā nāma te'nyonyamūcurvaivasvate'ntare upasthite suyaśasaścākṣuṣasyāntare manoḥ
तुषित नामक वे देवता, जब चाक्षुष मनु के मन्वन्तर के अन्त में वैवस्वत मन्वन्तर निकट आने वाला था, तब आपस में यह कहने लगे —
श्लोक 4 (shiva.uma.32.4)
हिताय सर्वलोकानां समागम्य परस्परम् । आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं च प्रविश्य वै
hitāya sarvalokānāṁ samāgamya parasparam āgacchata drutaṁ devā aditiṁ ca praviśya vai
— 'समस्त लोकों के हित के लिए, आपस में एकत्रित होकर, हे देवगण! शीघ्र आओ और अदिति में प्रवेश करो।'
श्लोक 5 (shiva.uma.32.5)
मन्वन्तरे प्रसूयामः सतां श्रेयो भविष्यति । एवमुक्तास्तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
manvantare prasūyāmaḥ satāṁ śreyo bhaviṣyati evamuktāstu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ
'मन्वन्तर में हम पुनः जन्म लेंगे, और यह सज्जनों के कल्याण के लिए होगा।' इस प्रकार कहे जाने पर वे सब, चाक्षुष मनु के अन्तर के अन्त में —
श्लोक 6 (shiva.uma.32.6)
मारीचात्कश्यपाज्जातास्तेऽदित्यां दक्षकन्यया । तत्र विष्णुश्च शक्रश्च जज्ञाते पुनरेव हि
mārīcātkaśyapājjātāste'dityāṁ dakṣakanyayā tatra viṣṇuśca śakraśca jajñāte punareva hi
— कश्यप (मरीचि-पुत्र) से दक्ष-कन्या अदिति में उत्पन्न हुए; वहाँ विष्णु और शक्र (इन्द्र) पुनः जन्मे।
श्लोक 7 (shiva.uma.32.7)
अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च । विवस्वान् सविता चैव मित्रावरुण एव च
aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca vivasvān savitā caiva mitrāvaruṇa eva ca
और अर्यमा, धाता, त्वष्टा तथा पूषा; विवस्वान्, सविता, तथा मित्र और वरुण भी।
श्लोक 8 (shiva.uma.32.8)
अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासन्ये तुषिताः सुराः
aṁśo bhagaścātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ cākṣuṣasyāntare pūrvamāsanye tuṣitāḥ surāḥ
अंश और अत्यन्त तेजस्वी भग — ये बारह 'आदित्य' कहलाए; ये ही पूर्व में चाक्षुष मनु के अन्तर में तुषित देवता थे।
श्लोक 9 (shiva.uma.32.9)
पुरैव तस्यान्तरे तु आदित्या द्वादश स्मृताः । इति प्रोक्तानि क्रमशोऽदित्यपत्यानि शौनक
puraiva tasyāntare tu ādityā dvādaśa smṛtāḥ iti proktāni kramaśo'dityapatyāni śaunaka
पूर्वकाल में भी, उनके (चाक्षुष के) अन्तर में, वे बारह आदित्य कहलाए थे। इस प्रकार, हे शौनक, अदिति की सन्तानें क्रमशः बताई गईं।
श्लोक 10 (shiva.uma.32.10)
सप्तविंशतिर्याः प्रोक्ताः सोमपत्न्योऽथ सुव्रताः । तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयोऽमिततेजसः
saptaviṁśatiryāḥ proktāḥ somapatnyo'tha suvratāḥ tāsāmapatyānyabhavandīptayo'mitatejasaḥ
जो सत्ताईस पत्नियाँ सोम की, उत्तम व्रत वाली, कही गईं — उनकी सन्तानें अपार तेजस्वी, देदीप्यमान नक्षत्र हुईं।
श्लोक 11 (shiva.uma.32.11)
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश । बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः स्मृताः
ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa bahuputrasya viduṣaścatasro vidyutaḥ smṛtāḥ
अरिष्टनेमि की पत्नियों की सोलह सन्तानें यहाँ हैं; विद्वान् बहुपुत्र की चार पुत्रियाँ 'विद्युत्' (बिजलियाँ) कही गई हैं।
श्लोक 12 (shiva.uma.32.12)
कृशाश्वस्य तु देवर्षे देवप्रहरणाः स्मृताः । भार्म्यायामर्चिषि मुने धूम्रकेशस्तथैव च
kṛśāśvasya tu devarṣe devapraharaṇāḥ smṛtāḥ bhārmyāyāmarciṣi mune dhūmrakeśastathaiva ca
हे देवर्षे! कृशाश्व के पुत्र 'देव-प्रहरण' (दिव्य अस्त्र) कहे गए हैं; हे मुने, उनकी पत्नी अर्चि से, तथा धूम्रकेशा से भी —
श्लोक 13 (shiva.uma.32.13)
स्वधा सती च द्वे पत्न्यौ स्वधा ज्येष्ठा सती परा । स्वधासूत पितॄन् वेदमथर्वाङ्गिरसं सती
svadhā satī ca dve patnyau svadhā jyeṣṭhā satī parā svadhāsūta pitṝn vedamatharvāṅgirasaṁ satī
स्वधा और सती — ये दो पत्नियाँ थीं, स्वधा ज्येष्ठा और सती दूसरी; स्वधा ने पितरों तथा वेद को जन्म दिया, और सती ने अथर्वांगिरस (अथर्ववेद-परम्परा) को जन्म दिया।
श्लोक 14 (shiva.uma.32.14)
एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि । सर्वदेवनिकायाश्च त्रयस्त्रिंशत्तु कामजाः
ete yugasahasrānte jāyante punareva hi sarvadevanikāyāśca trayastriṁśattu kāmajāḥ
ये सब सहस्र युगों के अन्त में पुनः जन्म लेते हैं; और समस्त देव-गण, तैंतीस प्रकार के, इच्छा-मात्र से उत्पन्न होते हैं।
श्लोक 15 (shiva.uma.32.15)
यथा सूर्यस्य नित्यं हि उदयास्तमयाविह । एवं देवानिकास्ते च सम्भवन्ति युगे युगे
yathā sūryasya nityaṁ hi udayāstamayāviha evaṁ devānikāste ca sambhavanti yuge yuge
जैसे इस लोक में सूर्य का नित्य उदय और अस्त होता है, वैसे ही देवगण भी युग-युग में उत्पन्न होते रहते हैं।
श्लोक 16 (shiva.uma.32.16)
दित्यां बभूवतुः पुत्रौ कश्यपादिति नः श्रुतम् । हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षश्च वीर्यवान्
dityāṁ babhūvatuḥ putrau kaśyapāditi naḥ śrutam hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣaśca vīryavān
दिति में कश्यप से दो पुत्र उत्पन्न हुए — ऐसा हमने सुना है — हिरण्यकशिपु और वीर्यवान् हिरण्याक्ष।
श्लोक 17 (shiva.uma.32.17)
सिंहिका ह्यभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः । हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः
siṁhikā hyabhavatkanyā vipracitteḥ parigrahaḥ hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ prathitaujasaḥ
सिंहिका नामक कन्या भी हुई, जो विप्रचित्ति की पत्नी बनी। हिरण्यकशिपु के प्रसिद्ध पराक्रमी चार पुत्र थे —
श्लोक 18 (shiva.uma.32.18)
अनुह्रादश्च ह्रादश्च संह्रादश्चैव वीर्यवान् । प्रह्रादश्चानुजस्तत्र विष्णुभक्तिविचारधीः
anuhrādaśca hrādaśca saṁhrādaścaiva vīryavān prahrādaścānujastatra viṣṇubhaktivicāradhīḥ
— अनुह्राद, ह्राद और वीर्यवान् संह्राद; और उनमें सबसे छोटे प्रह्लाद, जिनकी बुद्धि विष्णु-भक्ति के चिन्तन में तत्पर थी।
श्लोक 19 (shiva.uma.32.19)
अनुह्रादस्य सूर्यायां पुलोमा महिषस्तथा । ह्रादस्य धमनिर्भार्यासूत वातापिमिल्वलम्
anuhrādasya sūryāyāṁ pulomā mahiṣastathā hrādasya dhamanirbhāryāsūta vātāpimilvalam
अनुह्राद से, सूर्या नामक पत्नी में, पुलोमा और महिष उत्पन्न हुए; ह्राद की पत्नी धमनि ने वातापि और इल्वल को जन्म दिया।
श्लोक 20 (shiva.uma.32.20)
संह्रादस्य कृतिर्भार्यासूत पञ्चजनं ततः । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यां तस्याभवद् बलिः
saṁhrādasya kṛtirbhāryāsūta pañcajanaṁ tataḥ virocanastu prāhrādirdevyāṁ tasyābhavad baliḥ
संह्राद की पत्नी कृति ने पंचजन को जन्म दिया; और प्रह्लाद के पुत्र विरोचन हुए; उनकी पत्नी देवी में बलि उत्पन्न हुए।
श्लोक 21 (shiva.uma.32.21)
बलेः पुत्रशतं त्वासीदशनायां मुनीश्वर । बलिरासीन्महाशैवः शिवभक्तिपरायणः
baleḥ putraśataṁ tvāsīdaśanāyāṁ munīśvara balirāsīnmahāśaivaḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ
हे मुनीश्वर! बलि के अशना नामक पत्नी से सौ पुत्र हुए; बलि महान् शैव थे, शिव-भक्ति में सदा तत्पर।
श्लोक 22 (shiva.uma.32.22)
दानशील उदारश्च पुण्यकीर्तितपाः स्मृतः । तत्पुत्रो बाणनामा यः सोऽपि शैववरः सुधीः । यः सन्तोष्य शिवं सम्यग्गाणपत्यमवाप ह
dānaśīla udāraśca puṇyakīrtitapāḥ smṛtaḥ tatputro bāṇanāmā yaḥ so'pi śaivavaraḥ sudhīḥ yaḥ santoṣya śivaṁ samyaggāṇapatyamavāpa ha
वे दानशील, उदार तथा पुण्यमय कीर्ति और तप वाले कहे गए हैं। उनके पुत्र बाणनामा भी शैवों में श्रेष्ठ, सुधी थे, जिन्होंने शिव को भलीभाँति सन्तुष्ट कर गणपतित्व (गणाध्यक्ष-पद) प्राप्त किया।
श्लोक 23 (shiva.uma.32.23)
सा कथा श्रुतपूर्वा ते बाणस्य हि महात्मनः । कृष्णं यः समरे वीरः सुप्रसन्नं चकार ह
sā kathā śrutapūrvā te bāṇasya hi mahātmanaḥ kṛṣṇaṁ yaḥ samare vīraḥ suprasannaṁ cakāra ha
उन महात्मा बाण की वह कथा आपने पूर्व में ही सुनी है — किस प्रकार उस वीर ने युद्ध में स्वयं कृष्ण को भी भलीभाँति प्रसन्न कर दिया।
श्लोक 24 (shiva.uma.32.24)
हिरण्याक्षसुताः पञ्च पण्डिताः सुमहाबलाः । कुकुरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा
hiraṇyākṣasutāḥ pañca paṇḍitāḥ sumahābalāḥ kukuraḥ śakuniścaiva bhūtasantāpanastathā
हिरण्याक्ष के पाँच पुत्र थे, विद्वान् और अत्यन्त बलशाली — कुकुर, शकुनि, तथा भूतसन्तापन —
श्लोक 25 (shiva.uma.32.25)
महानादश्च विक्रान्तः कालनाभस्तथैव च । इत्युक्ता दितिपुत्राश्च दनोः पुत्रान् मुने शृणु
mahānādaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca ityuktā ditiputrāśca danoḥ putrān mune śṛṇu
— तथा महानाद, विक्रान्त और कालनाभ। इस प्रकार दिति के पुत्र कहे गए; अब हे मुने, दनु के पुत्रों को सुनो।
श्लोक 26 (shiva.uma.32.26)
अभवन्दनुपुत्राश्च शतं तीव्रपराक्रमाः । अयोमुखः शम्बरश्च कपोलो वामनस्तथा
abhavandanuputrāśca śataṁ tīvraparākramāḥ ayomukhaḥ śambaraśca kapolo vāmanastathā
दनु के पुत्र सौ थे, अत्यन्त तीव्र पराक्रमी — अयोमुख, शम्बर, कपोल तथा वामन।
श्लोक 27 (shiva.uma.32.27)
वैश्वानरः पुलोमा च विद्रावणमहाशिरौ । स्वर्भानुर्वृषपर्वा च विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्
vaiśvānaraḥ pulomā ca vidrāvaṇamahāśirau svarbhānurvṛṣaparvā ca vipracittiśca vīryavān
वैश्वानर, पुलोमा, विद्रावण और महाशिरा; स्वर्भानु, वृषपर्वा तथा वीर्यवान् विप्रचित्ति।
श्लोक 28 (shiva.uma.32.28)
एते सर्वे दनोः पुत्राः कश्यपादनुजज्ञिरे । एषां पुत्रीः शृणु मुने प्रसङ्गाद्वच्मि तेऽनघ
ete sarve danoḥ putrāḥ kaśyapādanujajñire eṣāṁ putrīḥ śṛṇu mune prasaṅgādvacmi te'nagha
ये सब दनु के पुत्र थे, जो कश्यप से क्रमशः उत्पन्न हुए; हे निष्पाप मुने! अब उनकी पुत्रियों को सुनो — मैं प्रसंगवश तुम्हें बताता हूँ।
श्लोक 29 (shiva.uma.32.29)
स्वभार्नोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची सुता । उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
svabhārnostu prabhā kanyā pulomnastu śacī sutā upadānavī hayaśirā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
स्वर्भानु की कन्या प्रभा थी; पुलोमा की कन्या शची थी; उपदानवी और हयशिरा; तथा वृषपर्वा की कन्या शर्मिष्ठा।
श्लोक 30 (shiva.uma.32.30)
पुलोमिका पुलोमा च वैश्वानरसुते उभे । बह्वपत्ये महावीर्ये मारीचेस्तु परिग्रहा त्
pulomikā pulomā ca vaiśvānarasute ubhe bahvapatye mahāvīrye mārīcestu parigrahā t
पुलोमिका और पुलोमा, दोनों वैश्वानर की पुत्रियाँ, बहुसन्तति वाली और महावीर्यशालिनी, मरीचि-पुत्र (कश्यप) की पत्नियाँ बनीं —
श्लोक 31 (shiva.uma.32.31)
तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवनन्दनाः । मरीचिर्जनयामास महता तपसान्विताः
tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭirdānavanandanāḥ marīcirjanayāmāsa mahatā tapasānvitāḥ
— उनसे मरीचि-पुत्र (कश्यप) ने, महान् तप से युक्त होकर, दानवों को आनन्दित करने वाले साठ सहस्र पुत्रों को उत्पन्न किया।
श्लोक 32 (shiva.uma.32.32)
पौलोमाः कालखञ्जाश्च दानवानां महाबलाः । अवध्या देवतानां च हिरण्यपुरवासिनः
paulomāḥ kālakhañjāśca dānavānāṁ mahābalāḥ avadhyā devatānāṁ ca hiraṇyapuravāsinaḥ
पौलोम और कालखंज — दानवों में महाबली, देवताओं द्वारा अवध्य, हिरण्यपुर के निवासी —
श्लोक 33 (shiva.uma.32.33)
पितामहप्रसादेन ये हताः सव्यसाचिना । सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तथा
pitāmahaprasādena ye hatāḥ savyasācinā siṁhikāyāmathotpannā vipracitteḥ sutāstathā
— जो सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा पितामह (ब्रह्मा) की कृपा से मारे गए। तथा सिंहिका में उत्पन्न विप्रचित्ति के पुत्र —
श्लोक 34 (shiva.uma.32.34)
दैत्यदानवसंयोगाज्जातास्तीव्रपराक्रमाः । सैंहिकेया इति ख्यातास्त्रयोदश महाबलाः
daityadānavasaṁyogājjātāstīvraparākramāḥ saiṁhikeyā iti khyātāstrayodaśa mahābalāḥ
— दैत्य और दानव के संयोग से उत्पन्न, अत्यन्त तीव्र पराक्रमी, 'सैंहिकेय' नाम से प्रसिद्ध, तेरह महाबली।
श्लोक 35 (shiva.uma.32.35)
राहुः शल्यो सुबलिनो बलश्चैव महाबलः । वातापिर्नमुचिश्चैवाथेल्वलः स्वसृपस्तथा
rāhuḥ śalyo subalino balaścaiva mahābalaḥ vātāpirnamuciścaivāthelvalaḥ svasṛpastathā
राहु, शल्य, सुबलि, तथा महाबली बल; वातापि, नमुचि, तथा इल्वल और स्वसृप।
श्लोक 36 (shiva.uma.32.36)
अजिको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च । शरमाणः शरः कल्प एते वंशविवर्धनाः
ajiko narakaścaiva kālanābhastathaiva ca śaramāṇaḥ śaraḥ kalpa ete vaṁśavivardhanāḥ
अजिक, नरक तथा कालनाभ; शरमाण, शर और कल्प — ये सब वंश को बढ़ाने वाले हुए।
श्लोक 37 (shiva.uma.32.37)
एषां पुत्राश्च पौत्राश्च दनुवंशविवर्द्धनाः । बहवश्च समुद्भूता विस्तरत्वान्न वर्णिताः
eṣāṁ putrāśca pautrāśca danuvaṁśavivarddhanāḥ bahavaśca samudbhūtā vistaratvānna varṇitāḥ
इनके पुत्र और पौत्र, दनु के वंश को बढ़ाने वाले, अनेक उत्पन्न हुए; विस्तार-भय से उनका वर्णन नहीं किया गया।
श्लोक 38 (shiva.uma.32.38)
संह्रादस्य तु दैतेया निवातकवचाः कुले । उत्पन्ना मरुतस्तस्मिंस्तपसा भावितात्मनः
saṁhrādasya tu daiteyā nivātakavacāḥ kule utpannā marutastasmiṁstapasā bhāvitātmanaḥ
संह्राद के वंश में दैत्य निवातकवच उत्पन्न हुए; और उसी वंश में तप से पवित्र आत्मा वाले मरुद्गण भी उत्पन्न हुए।
श्लोक 39 (shiva.uma.32.39)
षण्मुखाद्या महासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्तिताः । काकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी च शुकी तथा
ṣaṇmukhādyā mahāsattvāstāmrāyāḥ parikīrtitāḥ kākī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī ca śukī tathā
षण्मुख आदि महासत्त्वशाली गण पूर्व में कहे जा चुके हैं। अब ताम्रा की कन्याएँ कही जाती हैं — काकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी तथा शुकी —
श्लोक 40 (shiva.uma.32.40)
गृध्रिकाश्वी ह्युलूकी च ताम्राकन्याः प्रकीर्तिताः । काकी काकानजनयदुलूकी प्रत्युलूककान्
gṛdhrikāśvī hyulūkī ca tāmrākanyāḥ prakīrtitāḥ kākī kākānajanayadulūkī pratyulūkakān
— तथा गृध्रिका, श्वि (अश्वी) और उलूकी — ये ताम्रा की कन्याएँ कही गई हैं। काकी ने कौओं को जन्म दिया; उलूकी ने उल्लुओं को जन्म दिया।
श्लोक 41 (shiva.uma.32.41)
श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान्गृद्धी तु गृध्रकान् । शुकी शुकानजनयत्सुग्रीवी शुभपक्षिणः
śyenī śyenāṁstathā bhāsī bhāsāngṛddhī tu gṛdhrakān śukī śukānajanayatsugrīvī śubhapakṣiṇaḥ
श्येनी ने बाजों को, भासी ने भास-पक्षियों को जन्म दिया; गृध्री ने गिद्धों को; शुकी ने तोतों को जन्म दिया; और सुग्रीवी ने शुभ पक्षियों को।
श्लोक 42 (shiva.uma.32.42)
अश्वानुष्ट्रान् गर्दभांश्च ताम्रा च कश्यपप्रिया । जनयामास चेत्येवं ताम्रावंशः प्रकीर्तितः
aśvānuṣṭrān gardabhāṁśca tāmrā ca kaśyapapriyā janayāmāsa cetyevaṁ tāmrāvaṁśaḥ prakīrtitaḥ
और कश्यप की प्रिया ताम्रा ने अश्व, ऊँट तथा गधों को जन्म दिया; इस प्रकार ताम्रा का वंश कहा गया।
श्लोक 43 (shiva.uma.32.43)
विनतायाश्च पुत्रौ द्वावरुणो गरुडस्तथा । सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः स्वेन कर्मणा
vinatāyāśca putrau dvāvaruṇo garuḍastathā suparṇaḥ patatāṁ śreṣṭho dāruṇaḥ svena karmaṇā
विनता के दो पुत्र हुए — अरुण, तथा गरुड़; सुपर्ण, पक्षियों में श्रेष्ठ, अपने कर्मों से भयंकर।
श्लोक 44 (shiva.uma.32.44)
सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्
surasāyāḥ sahasraṁ tu sarpāṇāmamitaujasām anekaśirasāṁ teṣāṁ khecarāṇāṁ mahātmanām
सुरसा से सहस्र सर्प उत्पन्न हुए, अपार तेजस्वी, अनेक सिरों वाले, आकाशचारी और महात्मा —
श्लोक 45 (shiva.uma.32.45)
येषां प्रधाना राजानः शेषवासुकितक्षकाः । ऐरावतो महापद्मः कम्बलाश्वतरावुभौ
yeṣāṁ pradhānā rājānaḥ śeṣavāsukitakṣakāḥ airāvato mahāpadmaḥ kambalāśvatarāvubhau
— जिनमें प्रमुख राजा शेष, वासुकि और तक्षक थे; ऐरावत, महापद्म, तथा कम्बल और अश्वतर दोनों।
श्लोक 46 (shiva.uma.32.46)
ऐलापत्रस्तथा पद्मः कर्कोटकधनञ्जयौ । महानीलमहाकर्णौ धृतराष्ट्रो बलाहकः
ailāpatrastathā padmaḥ karkoṭakadhanañjayau mahānīlamahākarṇau dhṛtarāṣṭro balāhakaḥ
ऐलापत्र, पद्म; कर्कोटक और धनंजय; महानील और महाकर्ण; धृतराष्ट्र और बलाहक।
श्लोक 47 (shiva.uma.32.47)
कुहरः पुष्पदन्तश्च दुर्मुखः सुमुखस्तथा । बहुशः खररोमा च पाणिरित्येवमादयः
kuharaḥ puṣpadantaśca durmukhaḥ sumukhastathā bahuśaḥ khararomā ca pāṇirityevamādayaḥ
कुहर, पुष्पदन्त; दुर्मुख तथा सुमुख; बहुश, खररोमा और पाणि — ये आदि नाग।
श्लोक 48 (shiva.uma.32.48)
गणाः क्रोधवशायाश्च तस्याः सर्वे च दंष्ट्रिणः । अण्डजाः पक्षिणोऽब्जाश्च वराह्याः पशवो मताः
gaṇāḥ krodhavaśāyāśca tasyāḥ sarve ca daṁṣṭriṇaḥ aṇḍajāḥ pakṣiṇo'bjāśca varāhyāḥ paśavo matāḥ
और क्रोधवशा की सन्तानें सब दंष्ट्रावाली (नुकीले दाँतों वाली) मानी गई हैं; अण्डज, पक्षी, जलचर और शूकर-जाति के पशु उन्हीं की सन्तानें मानी जाती हैं।
श्लोक 49 (shiva.uma.32.49)
अनायुषायाः पुत्राश्च पञ्चाशच्च महाबलाः । अभवन्बलवृक्षौ च विक्षरोऽथ बृहंस्तथा
anāyuṣāyāḥ putrāśca pañcāśacca mahābalāḥ abhavanbalavṛkṣau ca vikṣaro'tha bṛhaṁstathā
अनायुषा के पुत्र, पचास संख्या में, महाबली उत्पन्न हुए; उनमें बलवृक्ष, विक्षर तथा बृहत्।
श्लोक 50 (shiva.uma.32.50)
शशांस्तु जनयामास सुररभिर्महिषांस्तथा । इला वृक्षाँल्लता वल्लीस्तृणजातीस्तु सर्वशः
śaśāṁstu janayāmāsa surarabhirmahiṣāṁstathā ilā vṛkṣā~llatā vallīstṛṇajātīstu sarvaśaḥ
सुरभि ने खरगोशों तथा भैंसों को जन्म दिया; और इला ने वृक्षों, लताओं, बेलों तथा समस्त प्रकार की घासों को जन्म दिया।
श्लोक 51 (shiva.uma.32.51)
खशा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा । अरिष्टासूत सर्पांश्च प्रभा वै मानवोत्तमान्
khaśā tu yakṣarakṣāṁsi munirapsarasastathā ariṣṭāsūta sarpāṁśca prabhā vai mānavottamān
खशा ने यक्षों और राक्षसों को जन्म दिया; मुनि ने अप्सराओं को जन्म दिया; अरिष्टा ने सर्पों को जन्म दिया; और प्रभा ने श्रेष्ठ मनुष्यों को जन्म दिया।
श्लोक 52 (shiva.uma.32.52)
एते कश्यपदायादाः कीर्तितास्ते मुनीश्वर । येषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः
ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāste munīśvara yeṣāṁ putrāśca pautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ
हे मुनीश्वर! ये सब कश्यप के वंशज कहे गए हैं, जिनके पुत्र और पौत्र सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में हैं।