Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 33

कश्यप-वंश, भाग दो

अध्याय 32अध्याय-सूचीअध्याय 34

श्लोक 1 (shiva.uma.33.1)

सूत उवाच । एष मन्वन्तरे तात सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः । वैवस्वते तु महति वारुणे वित ते क्रतौ

sūta uvāca eṣa manvantare tāta sargaḥ svārociṣe smṛtaḥ vaivasvate tu mahati vāruṇe vita te kratau

सूत जी ने कहा — हे तात, यह सृष्टि स्वारोचिष मन्वन्तर में हुई स्मरण की जाती है; परन्तु मैं इसे महान् वैवस्वत मन्वन्तर में विस्तृत हुए उस महान् वरुण-यज्ञ के प्रसंग में कहूँगा।

श्लोक 2 (shiva.uma.33.2)

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते । पूर्वं यानथ ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान् सप्त मानसान्

juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate pūrvaṁ yānatha brahmarṣīnutpannān sapta mānasān

यहाँ ब्रह्मा जी के हवन-रूप प्रजा-सृष्टि का वर्णन किया जाता है; पहले उत्पन्न हुए उन सात मानस ब्रह्मर्षियों के विषय में सुनिए।

श्लोक 3 (shiva.uma.33.3)

पुत्रान्वै कल्पयामास स्वयमेव पितामहः । तेषां विरोधो देवानां दानवानां महाॠषे

putrānvai kalpayāmāsa svayameva pitāmahaḥ teṣāṁ virodho devānāṁ dānavānāṁ mahāṝṣe

पितामह ने स्वयं ही उन्हें पुत्रों के रूप में रचा; हे महर्षे, उन्हीं में देवताओं और दानवों का वह विरोध उत्पन्न हुआ।

श्लोक 4 (shiva.uma.33.4)

दितिर्विनष्टपुत्रा तु कश्यपं समुपस्थिता । स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्गयगाराधितस्तया

ditirvinaṣṭaputrā tu kaśyapaṁ samupasthitā sa kaśyapaḥ prasannātmā samgayagārādhitastayā

अपने पुत्रों के नष्ट हो जाने पर दिति कश्यप जी के पास पहुँची; वे कश्यप, प्रसन्नचित्त होकर, उसके द्वारा भली-भाँति आराधित हुए,

श्लोक 5 (shiva.uma.33.5)

वरेणच्छन्दयामास सा च वव्रे वरं तदा । पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

vareṇacchandayāmāsa sā ca vavre varaṁ tadā putramindravadhārthāya samarthamamitaujasam

उसे वर चुनने को कहा; तब उसने पुत्र का वर माँगा — इन्द्र के वध हेतु समर्थ, अपरिमित तेजस्वी।

श्लोक 6 (shiva.uma.33.6)

स तस्यै च वरं प्रादात्प्रार्थितं सुमहातपाः । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं प्राह चैव शतं समाः

sa tasyai ca varaṁ prādātprārthitaṁ sumahātapāḥ brahmacaryyādiniyamaṁ prāha caiva śataṁ samāḥ

महातपस्वी कश्यप ने उसे वह याचित वर दिया, और उसे सौ वर्षों तक ब्रह्मचर्य आदि नियमों का पालन करने को कहा।

श्लोक 7 (shiva.uma.33.7)

धारयामास गर्भं तु शुचिः सा वरवर्णिनी । ब्रह्मचर्य्यादिनियमं दितिर्दध्रे तथैव वै

dhārayāmāsa garbhaṁ tu śuciḥ sā varavarṇinī brahmacaryyādiniyamaṁ ditirdadhre tathaiva vai

वह सुन्दरी, पवित्र होकर, गर्भ धारण करती रही; और दिति ने भी उसी प्रकार ब्रह्मचर्य आदि नियमों का पालन किया।

श्लोक 8 (shiva.uma.33.8)

ततस्त्वाधाय सो दित्यां गर्भं तं शंसितव्रतः । जगाम कश्यपस्तप्तुं तपः संहृष्टमानसः

tatastvādhāya so dityāṁ garbhaṁ taṁ śaṁsitavrataḥ jagāma kaśyapastaptuṁ tapaḥ saṁhṛṣṭamānasaḥ

तत्पश्चात् दिति में वह गर्भ स्थापित कर, व्रतपूर्ण कश्यप जी प्रसन्न मन से तप करने चले गए।

श्लोक 9 (shiva.uma.33.9)

तस्याश्चैवान्तरं प्रेप्सुः सोऽभवत्पाकशासनः । ऊनवर्षे शते चास्या ददर्शान्तरमेव सः

tasyāścaivāntaraṁ prepsuḥ so'bhavatpākaśāsanaḥ ūnavarṣe śate cāsyā dadarśāntarameva saḥ

इन्द्र भी उसके [व्रत में] एक अवसर खोजते रहे; निन्यानवेवें वर्ष में उन्होंने ऐसा अवसर देख लिया।

श्लोक 10 (shiva.uma.33.10)

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिरर्वाक्षिरास्तदा । निद्रामाहारयामास भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

akṛtvā pādayoḥ śaucaṁ ditirarvākṣirāstadā nidrāmāhārayāmāsa bhāvino'rthasya gauravāt

पैर धोए बिना, सिर नीचे की ओर करके सोई हुई दिति को, होनहार घटना के भार से नींद आ गई।

श्लोक 11 (shiva.uma.33.11)

एतस्मिन्नन्तरे शक्रस्तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः । वज्रपाणिस्तु तं गर्भं सप्तधा हि न्यकृन्तत

etasminnantare śakrastasyāḥ kukṣiṁ praviśya saḥ vajrapāṇistu taṁ garbhaṁ saptadhā hi nyakṛntata

इसी बीच शक्र ने उसके गर्भ में प्रवेश कर, वज्रपाणि होकर, उस गर्भ को सात भागों में काट डाला।

श्लोक 12 (shiva.uma.33.12)

स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान्पुनः । चकर्त वज्रपाणिस्तान्नेव मम्रुस्तथापि ते

sa pāṭyamāno garbho'tha vajreṇa praruroda ha rudantaṁ saptadhaikaikaṁ mā rodīriti tānpunaḥ cakarta vajrapāṇistānneva mamrustathāpi te

वज्र से विदीर्ण होता हुआ वह गर्भ रो पड़ा; रोते हुए हर एक टुकड़े से 'मत रो' कहते हुए वज्रपाणि ने उन्हें पुनः काटा, फिर भी वे नहीं मरे।

श्लोक 13 (shiva.uma.33.13)

ते तमूचुः पाट्यमानाः सर्वे प्राञ्जलयो मुने । नो जिघांससि किं शक्र भ्रातरो मरुतस्तव

te tamūcuḥ pāṭyamānāḥ sarve prāñjalayo mune no jighāṁsasi kiṁ śakra bhrātaro marutastava

हे मुने, विदीर्ण होते हुए वे सब हाथ जोड़कर उससे बोले — 'हे शक्र, हमें क्यों मारना चाहते हो? हम तुम्हारे ही भाई मरुत् हैं।'

श्लोक 14 (shiva.uma.33.14)

इन्द्रेण स्वीकृतास्ते हि भ्रातृत्वे सर्व एव च । तत्यजुर्द्दैत्यभावं ते विप्रर्षे शङ्करेच्छया

indreṇa svīkṛtāste hi bhrātṛtve sarva eva ca tatyajurddaityabhāvaṁ te viprarṣe śaṅkarecchayā

इन्द्र द्वारा भ्रातृत्व में स्वीकार किए जाने पर, हे विप्रर्षे, उन सबने शंकर जी की इच्छा से अपना दैत्य-स्वभाव त्याग दिया।

श्लोक 15 (shiva.uma.33.15)

मरुतो नाम ते देवा बभूवुः सुमहाबलाः । खगा एकोनपञ्चाशत्सहाया वज्रपाणिनः

maruto nāma te devā babhūvuḥ sumahābalāḥ khagā ekonapañcāśatsahāyā vajrapāṇinaḥ

वे मरुत् नामक महाबली देवता हुए — वज्रपाणि इन्द्र के उनचास आकाशचारी सहायक।

श्लोक 16 (shiva.uma.33.16)

तेषामेव प्रवृद्धानां हरिः प्रादात्प्रजापतिः । क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वं शृणुष्व तत्

teṣāmeva pravṛddhānāṁ hariḥ prādātprajāpatiḥ kramaśastāni rājyāni pṛthupūrvaṁ śaṛṇuṣva tat

उन्हीं के बड़े होने पर हरि प्रजापति ने उन्हें क्रमशः, पृथु को आदि करके, उनका राज्य प्रदान किया — वह सुनिए।

श्लोक 17 (shiva.uma.33.17)

अरिष्टः पुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः । पर्जन्यस्तु धनाध्यक्षस्तस्य सर्वमिदं जगत्

ariṣṭaḥ puruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ parjanyastu dhanādhyakṣastasya sarvamidaṁ jagat

अरिष्ट, पुरुष, वीर, कृष्ण, जिष्णु, प्रजापति, तथा धन के अधिपति पर्जन्य — इन्हीं का यह सम्पूर्ण जगत् है।

श्लोक 18 (shiva.uma.33.18)

भूतसर्गमिमं सम्यगवोचं ते महामुने । विभागं शृणु राज्यानां क्रमशस्तं ब्रुवेऽधुना

bhūtasargamimaṁ samyagavocaṁ te mahāmune vibhāgaṁ śaṛṇu rājyānāṁ kramaśastaṁ bruve'dhunā

हे महामुने, मैंने आपसे यह भूत-सृष्टि भली-भाँति कही; अब मैं क्रमशः राज्यों के विभाजन का वर्णन करता हूँ, सुनिए।

श्लोक 19 (shiva.uma.33.19)

अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः । ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे

abhiṣicyādhirājye tu pṛthuṁ vainyaṁ pitāmahaḥ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭumupacakrame

पितामह ने वेन-पुत्र पृथु को सर्वोच्च राज्य पर अभिषिक्त कर, तत्पश्चात् क्रमशः अन्य राज्यों को नियुक्त करना आरम्भ किया।

श्लोक 20 (shiva.uma.33.20)

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा । यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्

dvijānāṁ vīrudhāṁ caiva nakṣatragrahayostathā yajñānāṁ tapasāṁ caiva somaṁ rājye'bhyaṣecayat

सोम को द्विजों, लताओं-वनस्पतियों, नक्षत्र-ग्रहों, यज्ञों तथा तपों का राज्य दिया गया।

श्लोक 21 (shiva.uma.33.21)

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं प्रभुम् । आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम्

apāṁ tu varuṇaṁ rājye rājñāṁ vaiśravaṇaṁ prabhum ādityānāṁ tathā viṣṇuṁ vasūnāmatha pāvakam

जल के राज्य पर वरुण को, राजाओं के अधिपति वैश्रवण को, आदित्यों में विष्णु को, तथा वसुओं में पावक को अभिषिक्त किया।

श्लोक 22 (shiva.uma.33.22)

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् । दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादममितौजसम्

prajāpatīnāṁ dakṣaṁ tu marutāmatha vāsavam daityānāṁ dānavānāṁ ca prahlādamamitaujasam

प्रजापतियों में दक्ष को, मरुतों में वासव को, तथा दैत्यों-दानवों में अपरिमित तेजस्वी प्रह्लाद को अभिषिक्त किया।

श्लोक 23 (shiva.uma.33.23)

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् । मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम्

vaivasvataṁ pitṝṇāṁ ca yamaṁ rājye'bhyaṣecayat mātṝṇāṁ ca vratānāṁ ca mantrāṇāṁ ca tathā gavām

पितरों में वैवस्वत यम को, तथा माताओं, व्रतों, मन्त्रों और गौओं में भी उन्हीं को राज्याभिषिक्त किया।

श्लोक 24 (shiva.uma.33.24)

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम्

yakṣāṇāṁ rākṣasānāṁ ca pārthivānāṁ tathaiva ca sarvabhūtapiśācānāṁ giriśaṁ śūlapāṇinam

यक्षों, राक्षसों तथा पार्थिव जीवों में, और समस्त भूत-पिशाचों में शूलपाणि गिरीश को अभिषिक्त किया।

श्लोक 25 (shiva.uma.33.25)

शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवामपि

śailānāṁ himavantaṁ ca nadīnāmatha sāgaram mṛgāṇāmatha śārdūlaṁ govṛṣaṁ tu gavāmapi

पर्वतों में हिमवान् को, नदियों में सागर को, वन्य पशुओं में शार्दूल को, तथा गौओं में वृषभ को अभिषिक्त किया।

श्लोक 26 (shiva.uma.33.26)

वनस्पतीनां वृक्षाणां वटं राज्येऽभ्यषेचयत् । इति दत्तं प्रजेशेन राज्यं सर्वत्र वै क्रमात्

vanaspatīnāṁ vṛkṣāṇāṁ vaṭaṁ rājye'bhyaṣecayat iti dattaṁ prajeśena rājyaṁ sarvatra vai kramāt

वनस्पतियों और वृक्षों में वट को राज्याभिषिक्त किया। इस प्रकार प्रजापति द्वारा सर्वत्र क्रमशः राज्य प्रदान किया गया।

श्लोक 27 (shiva.uma.33.27)

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः । स्थापयामास सर्वात्मा राज्ये विश्वपतिर्विभुः

pūrvasyāṁ diśi putraṁ tu vairājasya prajāpateḥ sthāpayāmāsa sarvātmā rājye viśvapatirvibhuḥ

पूर्व दिशा में सर्वात्मा, विश्वपति, विभु ब्रह्मा ने वैराज प्रजापति के पुत्र को राज्य पर स्थापित किया।

श्लोक 28 (shiva.uma.33.28)

तथैव मुनिशार्दूल कर्दमस्य प्रजापतेः । दक्षिणस्यां तथा पुत्रं सुधन्वानमचीक्लृपत्

tathaiva muniśārdūla kardamasya prajāpateḥ dakṣiṇasyāṁ tathā putraṁ sudhanvānamacīklṛpat

हे मुनिश्रेष्ठ, इसी प्रकार दक्षिण दिशा में उन्होंने कर्दम प्रजापति के पुत्र सुधन्वा को नियुक्त किया।

श्लोक 29 (shiva.uma.33.29)

पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं व्यादिशत्प्रभुः

paścimāyāṁ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam ketumantaṁ mahātmānaṁ rājānaṁ vyādiśatprabhuḥ

पश्चिम दिशा में उन्होंने रजस् के महात्मा, अच्युत पुत्र केतुमान् को राजा नियुक्त किया।

श्लोक 30 (shiva.uma.33.30)

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः । उदीच्यां दिशि राजानं दुर्धर्षं सोऽभ्यषेचयत्

tathā hiraṇyaromāṇaṁ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṁ diśi rājānaṁ durdharṣaṁ so'bhyaṣecayat

तथा उत्तर दिशा में उन्होंने पर्जन्य प्रजापति के दुर्धर्ष पुत्र हिरण्यरोमा को राजा अभिषिक्त किया।

श्लोक 31 (shiva.uma.33.31)

तस्य विस्तारमाख्यातं पृथोर्वैन्यस्य शौनक । महर्ध्यै तदधिष्ठानं पुराणं परिकीर्तितम्

tasya vistāramākhyātaṁ pṛthorvainyasya śaunaka mahardhyai tadadhiṣṭhānaṁ purāṇaṁ parikīrtitam

हे शौनक, इस प्रकार वेन-पुत्र पृथु का यह विस्तार कहा गया — यह महान् समृद्धि का प्राचीन अधिष्ठान भली-भाँति वर्णित हुआ।

अध्याय 32अध्याय-सूचीअध्याय 34