उमा संहिता · अध्याय 34
चौदह मन्वन्तर
श्लोक 1 (shiva.uma.34.1)
शौनक उवाच । मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेणानुकीर्तय । यावन्तो मनवश्चैव श्रोतुमिच्छामि तानहम्
śaunaka uvāca manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇānukīrtaya yāvanto manavaścaiva śrotumicchāmi tānaham
शौनक जी ने कहा — समस्त मन्वन्तरों का विस्तार से वर्णन कीजिए; जितने भी मनु हुए हैं, मैं उन सबको सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 2 (shiva.uma.34.2)
सूत उवाच । स्वायम्भुवो मनुश्चैव ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
sūta uvāca svāyambhuvo manuścaiva tataḥ svārociṣastathā uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā
सूत जी ने कहा — स्वायम्भुव मनु, फिर स्वारोचिष, उत्तम, तामस, रैवत तथा चाक्षुष —
श्लोक 3 (shiva.uma.34.3)
एते च मनवः षट् ते सम्प्रोक्ता मुनिपुङ्गव । वैवस्वतो मुनिश्रेष्ठ साम्प्रतं मनुरुच्यते
ete ca manavaḥ ṣaṭ te samproktā munipuṅgava vaivasvato muniśreṣṭha sāmprataṁ manurucyate
हे मुनिश्रेष्ठ, ये छह मनु कहे गए; वैवस्वत, हे मुनिवर, वर्तमान मनु कहलाते हैं।
श्लोक 4 (shiva.uma.34.4)
सावर्णिश्च मनुश्चैव ततो रौच्यस्तथा परः । तथैव ब्रह्मसावर्णिश्चत्वारो मनवस्तथा
sāvarṇiśca manuścaiva tato raucyastathā paraḥ tathaiva brahmasāvarṇiścatvāro manavastathā
फिर सावर्णि मनु, तत्पश्चात् रौच्य, तथा ब्रह्मसावर्णि — इस प्रकार चार और मनु हैं।
श्लोक 5 (shiva.uma.34.5)
तथैव धर्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च । देवसावर्णिराख्यात इन्द्रसावर्णिरेव च
tathaiva dharmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca devasāvarṇirākhyāta indrasāvarṇireva ca
तथा धर्मसावर्णि, रुद्रसावर्णि, देवसावर्णि और इन्द्रसावर्णि भी कहे गए हैं।
श्लोक 6 (shiva.uma.34.6)
अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । कीर्तिता मनवश्चापि मयैवैते यथा श्रुताः
atītā vartamānāśca tathaivānāgatāśca ye kīrtitā manavaścāpi mayaivaite yathā śrutāḥ
इस प्रकार मैंने ये मनु, जैसा मैंने सुना है, भूत, वर्तमान और भविष्य के, वर्णन किए हैं।
श्लोक 7 (shiva.uma.34.7)
मुने चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तानि निर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्ययः
mune caturdaśaitāni trikālānugatāni te proktāni nirmitaḥ kalpo yugasāhasraparyayaḥ
हे मुने, तीनों कालों में फैले ये चौदह मन्वन्तर आपसे कहे गए; एक कल्प सहस्र युगों के व्यतीत होने से बनता है।
श्लोक 8 (shiva.uma.34.8)
ऋषींस्तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्त्रान् देवगणांस्तथा । शृणु शौनक सुप्रीत्या क्रमशस्तान्यशस्विनः
ṛṣīṁsteṣāṁ pravakṣyāmi puttrān devagaṇāṁstathā śaṛṇu śaunaka suprītyā kramaśastānyaśasvinaḥ
अब मैं उन-उन मन्वन्तरों के ऋषियों, पुत्रों और देवगणों का वर्णन करूँगा; हे शौनक, प्रसन्नतापूर्वक इन यशस्वियों को क्रमशः सुनिए।
श्लोक 9 (shiva.uma.34.9)
मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः
marīciratrirbhagavānaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaśca vasiṣṭhaśca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ
मरीचि, अत्रि, भगवान् अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य और वसिष्ठ — ये सात ब्रह्मा जी के पुत्र हैं।
श्लोक 10 (shiva.uma.34.10)
उत्तरस्यां दिशि तथा मुने सप्तर्षयस्तथा । यामा नाम तथा देवा आसन्स्वायम्भुवेऽन्तरे
uttarasyāṁ diśi tathā mune saptarṣayastathā yāmā nāma tathā devā āsansvāyambhuve'ntare
हे मुने, उत्तर दिशा में ये ही सप्तर्षि थे; और स्वायम्भुव मन्वन्तर में याम नामक देवगण थे।
श्लोक 11 (shiva.uma.34.11)
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः । ज्योतिष्मान्धृतिमान्हव्यः सवनः शुभ्र एव च
āgnīdhraścāgnibāhuśca medhā medhātithirvasuḥ jyotiṣmāndhṛtimānhavyaḥ savanaḥ śubhra eva ca
अग्नीध्र, अग्निबाहु, मेधा, मेधातिथि, वसु, ज्योतिष्मान्, धृतिमान्, हव्य, सवन तथा शुभ्र —
श्लोक 12 (shiva.uma.34.12)
स्वायम्भुवस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल तत्रेन्द्रो यज्ञ उच्यते
svāyambhuvasya putrāste manordaśa mahātmanaḥ kīrtitā muniśārdūla tatrendro yajña ucyate
हे मुनिश्रेष्ठ, ये स्वायम्भुव मनु के दस महात्मा पुत्र कहे गए; वहाँ यज्ञ नामक इन्द्र थे।
श्लोक 13 (shiva.uma.34.13)
प्रथमं कथितं तात दिव्यं मन्वतरं तथा । द्वितीयं ते प्रवक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्
prathamaṁ kathitaṁ tāta divyaṁ manvataraṁ tathā dvitīyaṁ te pravakṣyāmi tannibodha yathātatham
हे तात, इस प्रकार पहला दिव्य मन्वन्तर कहा गया; अब मैं आपको दूसरा बताता हूँ, उसे यथार्थ रूप में समझिए।
श्लोक 14 (shiva.uma.34.14)
ऊर्जस्तम्भः परस्तम्भ ऋषभो वसुमांस्तथा । ज्योतिष्मान् द्युतिमांश्चैव रोचिष्मान् सप्तमस्तथा
ūrjastambhaḥ parastambha ṛṣabho vasumāṁstathā jyotiṣmān dyutimāṁścaiva rociṣmān saptamastathā
ऊर्जस्तम्भ, परस्तम्भ, ऋषभ, वसुमान्, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान् और सातवें रोचिष्मान् —
श्लोक 15 (shiva.uma.34.15)
एते महर्षयो ज्ञेयास्तत्रेन्द्रो रोचनस्तथा । देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेंऽतरे
ete maharṣayo jñeyāstatrendro rocanastathā devāśca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣeṁ'tare
इन्हें उस काल के महर्षि जानना चाहिए; वहाँ रोचन इन्द्र थे, और स्वारोचिष मन्वन्तर में देवगण तुषित नाम से स्मरण किए गए।
श्लोक 16 (shiva.uma.34.16)
हरिघ्नः सुकृतिर्ज्योतिरयोमूर्तिरयस्मयः । प्रथितश्च मनस्युश्च नभः सूर्यस्तथैव च
harighnaḥ sukṛtirjyotirayomūrtirayasmayaḥ prathitaśca manasyuśca nabhaḥ sūryastathaiva ca
हरिघ्न, सुकृति, ज्योति, अयोमूर्ति, अयस्मय, प्रथित, मनस्यु, नभ तथा सूर्य —
श्लोक 17 (shiva.uma.34.17)
स्वारोचिषस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल महावीर्यपराक्रमाः
svārociṣasya putrāste manordaśa mahātmanaḥ kīrtitā muniśārdūla mahāvīryaparākramāḥ
हे मुनिश्रेष्ठ, ये स्वारोचिष मनु के महाबल-पराक्रमी दस महात्मा पुत्र कहे गए हैं।
श्लोक 18 (shiva.uma.34.18)
द्वितीयमेतत्कथितं मुने मन्वन्तरं मया । तृतीयं तव वक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम्
dvitīyametatkathitaṁ mune manvantaraṁ mayā tṛtīyaṁ tava vakṣyāmi tannibodha yathātatham
हे मुने, इस प्रकार मैंने दूसरा मन्वन्तर कहा; अब तीसरा कहूँगा, उसे यथार्थ रूप से समझिए।
श्लोक 19 (shiva.uma.34.19)
वसिष्ठपुत्राः सप्तासन्वासिष्ठा इति विश्रुताः । हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा नाम महौजसः
vasiṣṭhaputrāḥ saptāsanvāsiṣṭhā iti viśrutāḥ hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā nāma mahaujasaḥ
वसिष्ठ के सात पुत्र वासिष्ठ नाम से विख्यात हुए; हिरण्यगर्भ के महातेजस्वी पुत्र ऊर्जा नाम से जाने गए।
श्लोक 20 (shiva.uma.34.20)
ऋषयोऽत्र समाख्याताः कीर्त्यमानान्निबोध मे । औत्तमेया ऋषिश्रेष्ठ दश पुत्रा मनोः स्मृताः
ṛṣayo'tra samākhyātāḥ kīrtyamānānnibodha me auttameyā ṛṣiśreṣṭha daśa putrā manoḥ smṛtāḥ
यहाँ ऋषियों के नाम कहे गए; हे ऋषिश्रेष्ठ, अब उत्तम मनु के दस पुत्रों को, जिनका मैं वर्णन कर रहा हूँ, मुझसे समझिए।
श्लोक 21 (shiva.uma.34.21)
इष ऊर्जित ऊर्जश्च मधुर्माधव एव च । शुचिः शुक्रवहश्चैव नभसो नभ एव च
iṣa ūrjita ūrjaśca madhurmādhava eva ca śuciḥ śukravahaścaiva nabhaso nabha eva ca
इष, ऊर्जित, ऊर्ज, मधु, माधव, शुचि, शुक्रवह, नभस्य तथा नभ —
श्लोक 22 (shiva.uma.34.22)
ऋषभस्तत्र देवाश्च सत्यवेदश्रुतादयः । तत्रेन्द्रः सत्यजिन्नाम त्रैलोक्याधिपतिर्मुने
ṛṣabhastatra devāśca satyavedaśrutādayaḥ tatrendraḥ satyajinnāma trailokyādhipatirmune
और ऋषभ; वहाँ के देवगण सत्य, वेदश्रुत आदि थे; हे मुने, वहाँ त्रैलोक्य के अधिपति इन्द्र सत्यजित् नाम से थे।
श्लोक 23 (shiva.uma.34.23)
तृतीयमेतत्परमं मन्वतरमुदाहृतम् । मन्वतरं चतुर्थं ते कथयामि मुने शृणु
tṛtīyametatparamaṁ manvataramudāhṛtam manvataraṁ caturthaṁ te kathayāmi mune śaṛṇu
इस प्रकार यह श्रेष्ठ तीसरा मन्वन्तर वर्णित हुआ; अब हे मुने, चौथा मन्वन्तर कहता हूँ, सुनिए।
श्लोक 24 (shiva.uma.34.24)
गार्ग्यः पृथुस्तथा वाग्मी जयो धाता कपीनकः । कपीवान् सप्त ऋषयः सत्या देवगणास्तथा
gārgyaḥ pṛthustathā vāgmī jayo dhātā kapīnakaḥ kapīvān sapta ṛṣayaḥ satyā devagaṇāstathā
गार्ग्य, पृथु, वाग्मी, जय, धाता, कपीनक तथा कपीवान् — ये सात ऋषि थे; और देवगण सत्य नाम से थे।
श्लोक 25 (shiva.uma.34.25)
तत्रेन्द्रस्त्रिशिखो ज्ञेयो मनुपुत्रान्मुने शृणु । द्यूतिपोतः सौतपस्यस्तपः शूलश्च तापनः
tatrendrastriśikho jñeyo manuputrānmune śaṛṇu dyūtipotaḥ sautapasyastapaḥ śūlaśca tāpanaḥ
वहाँ त्रिशिख नामक इन्द्र जानने चाहिए; हे मुने, अब मनु के पुत्रों को सुनिए — द्युतिपोत, सौतपस्य, तपःशूल तथा तापन,
श्लोक 26 (shiva.uma.34.26)
तपोरतिरकल्माषो धन्वी खड्गी महानृषिः । तामसस्य स्मृता एते दश पुत्रा महाव्रताः
taporatirakalmāṣo dhanvī khaḍgī mahānṛṣiḥ tāmasasya smṛtā ete daśa putrā mahāvratāḥ
तपोरति, अकल्माष, धन्वी, खड्गी तथा महानृषि — ये तामस मनु के दस महाव्रती पुत्र स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 27 (shiva.uma.34.27)
तामसस्यान्तरं चैव मनोर्मे कथितं तव । चतुर्थं पञ्चमं तात शृणु मन्वन्तरं परम्
tāmasasyāntaraṁ caiva manorme kathitaṁ tava caturthaṁ pañcamaṁ tāta śaṛṇu manvantaraṁ param
इस प्रकार तामस मनु का यह चतुर्थ अन्तर मैंने आपसे कहा; हे तात, अब पाँचवाँ अगला मन्वन्तर सुनिए।
श्लोक 28 (shiva.uma.34.28)
देवबाहुर्जयश्चैव मुनिर्वेदशिरास्तथा । हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश्च सोमपाः
devabāhurjayaścaiva munirvedaśirāstathā hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuśca somapāḥ
देवबाहु, जय, मुनि, वेदशिरा, हिरण्यरोमा, पर्जन्य, ऊर्ध्वबाहु तथा सोमपा —
श्लोक 29 (shiva.uma.34.29)
सत्यनेत्ररताश्चान्ये एते सप्तर्षयोऽपरे । देवाश्च भूतरजसस्तपःप्रकृतयस्तथा
satyanetraratāścānye ete saptarṣayo'pare devāśca bhūtarajasastapaḥprakṛtayastathā
तथा सत्यनेत्र और अन्य — ये अन्य सप्तर्षि थे; और देवगण भूतरजस नामक, तपःस्वभाव वाले थे।
श्लोक 30 (shiva.uma.34.30)
तत्रेन्द्रो विभुनामा च त्रैलोक्याधिपतिस्तथा । रैवताख्यो मनुस्तत्र ज्ञेयस्तामससोदरः
tatrendro vibhunāmā ca trailokyādhipatistathā raivatākhyo manustatra jñeyastāmasasodaraḥ
वहाँ विभु नामक इन्द्र त्रैलोक्य के अधिपति थे; और वहाँ रैवत नामक मनु को तामस का सहोदर भाई जानना चाहिए।
श्लोक 31 (shiva.uma.34.31)
अर्जुनः पङ्क्तिविन्ध्यो वा दयायास्तनयामुने । महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे वसन्ति हि
arjunaḥ paṅktivindhyo vā dayāyāstanayāmune mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe vasanti hi
अर्जुन, पंक्ति और विंध्य — हे मुने, दया के पुत्र — महान् तप से युक्त होकर मेरु पर्वत की चोटी पर निवास करते हैं।
श्लोक 32 (shiva.uma.34.32)
रुचेः प्रजापतिः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः । भूत्या चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नामाभवत्सुतः
ruceḥ prajāpatiḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ bhūtyā cotpādito devyāṁ bhautyo nāmābhavatsutaḥ
प्रजापति रुचि के पुत्र रौच्य नामक मनु स्मरण किए गए हैं; और देवी भूति में उत्पन्न पुत्र भौत्य नाम से हुआ।
श्लोक 33 (shiva.uma.34.33)
अनागताश्च सप्तैते कल्पेऽस्मिन् मनवः स्मृताः । अनागताश्च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः
anāgatāśca saptaite kalpe'smin manavaḥ smṛtāḥ anāgatāśca saptaiva smṛtā divi maharṣayaḥ
इस कल्प में ये सात मनु अभी आने वाले, भविष्य के, स्मरण किए गए हैं; और स्वर्ग में सात महर्षि भी भविष्य के स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 34 (shiva.uma.34.34)
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्टश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्नीभरद्वाजः सत्रैते ॠष्यः स्मृताः
kaśyapo'trirvasiṣṭaśca viśvāmitro'tha gautamaḥ jamadagnībharadvājaḥ satraite ṝṣyaḥ smṛtāḥ
कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि तथा भरद्वाज — ये सात भावी ऋषि स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 35 (shiva.uma.34.35)
रामो व्यासस्तथात्रेयो दीप्तिमान्सुबहुश्रुतः । भरद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महाद्युतिः
rāmo vyāsastathātreyo dīptimānsubahuśrutaḥ bharadvājastathā drauṇiraśvatthāmā mahādyutiḥ
राम (परशुराम), व्यास, तथा अत्रि के तेजस्वी और अत्यंत विद्वान् पुत्र; तथा भरद्वाज की संतान द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, महातेजस्वी —
श्लोक 36 (shiva.uma.34.36)
गौतमस्यात्मजश्चैव शरद्वान् गौतमः कृपः । कौशिको गालवश्चैव रुरुः कश्यप एव च
gautamasyātmajaścaiva śaradvān gautamaḥ kṛpaḥ kauśiko gālavaścaiva ruruḥ kaśyapa eva ca
और गौतम का पुत्र शरद्वान्, जो गौतम कृप कहलाता है; कौशिक, गालव, रुरु तथा कश्यप का पुत्र —
श्लोक 37 (shiva.uma.34.37)
एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः । देवाश्चानागतास्तत्र त्रयः प्रोक्ताः स्वयम्भुवा
ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ devāścānāgatāstatra trayaḥ proktāḥ svayambhuvā
ये सात महात्मा भावी मुनिश्रेष्ठ होंगे; और वहाँ स्वयंभू (ब्रह्मा) द्वारा तीन भावी देवगण कहे गए हैं।
श्लोक 38 (shiva.uma.34.38)
मारीचेश्चैव पुत्रास्ते कश्यपस्य महात्मनः । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति
mārīceścaiva putrāste kaśyapasya mahātmanaḥ teṣāṁ virocanasuto balirindro bhaviṣyati
ये मरीचि-पुत्र महात्मा कश्यप के पुत्र हैं; इनमें विरोचन-पुत्र बलि भावी इन्द्र होंगे।
श्लोक 39 (shiva.uma.34.39)
विषांङ्गश्चावनीवांश्च सुमन्तो धृतिमान्वसुः । सूरिः सुराख्यो विष्णुश्च राजा सुमतिरेव च
viṣāṁṅgaścāvanīvāṁśca sumanto dhṛtimānvasuḥ sūriḥ surākhyo viṣṇuśca rājā sumatireva ca
विषांग, अवनीवान्, सुमन्त, धृतिमान्, वसु, सूरि, सुराख्य, विष्णु तथा राजा सुमति —
श्लोक 40 (shiva.uma.34.40)
सावर्णेश्च मनोः पुत्रा भविष्या दश शौनक । इहाष्टमं हि कथितं नवमं चान्तरं शृणु
sāvarṇeśca manoḥ putrā bhaviṣyā daśa śaunaka ihāṣṭamaṁ hi kathitaṁ navamaṁ cāntaraṁ śaṛṇu
हे शौनक, ये सावर्णि मनु के दस भावी पुत्र होंगे। इस प्रकार यहाँ आठवाँ मन्वन्तर कहा गया; अब नवाँ अन्तर सुनिए।
श्लोक 41 (shiva.uma.34.41)
प्रथमं दक्षसावर्णि प्रवक्ष्यामि मनुं शृणु । मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः कश्यप एव च
prathamaṁ dakṣasāvarṇi pravakṣyāmi manuṁ śaṛṇu medhātithiśca paulastyo vasuḥ kaśyapa eva ca
पहले दक्षसावर्णि मनु के विषय में कहता हूँ, सुनिए — मेधातिथि, पुलस्त्य-पुत्र, वसु तथा कश्यप-पुत्र —
श्लोक 42 (shiva.uma.34.42)
ज्योतिष्मान् भार्गवश्चैव धृतिमानङ्गिरास्तथा । सवनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्य एव च
jyotiṣmān bhārgavaścaiva dhṛtimānaṅgirāstathā savanaścaiva vāsiṣṭha ātreyo havya eva ca
ज्योतिष्मान् भार्गव, धृतिमान् आंगिरस, सवन वासिष्ठ तथा आत्रेय हव्य —
श्लोक 43 (shiva.uma.34.43)
पुलहः सप्त इत्येते ऋषयो रौहितेऽन्तरे । देवतानां गणास्तत्र त्रय एव महामुने
pulahaḥ sapta ityete ṛṣayo rauhite'ntare devatānāṁ gaṇāstatra traya eva mahāmune
और पुलह — इस प्रकार ये सात ऋषि दक्षसावर्णि के अन्तर में हैं; हे महामुने, वहाँ देवगण केवल तीन प्रकार के हैं।
श्लोक 44 (shiva.uma.34.44)
दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । धृष्टकेतुर्दीप्तकेतुः पञ्चहस्तो निराकृतिः
dakṣaputrasya putrāste rohitasya prajāpateḥ dhṛṣṭaketurdīptaketuḥ pañcahasto nirākṛtiḥ
ये प्रजापति रोहित, जो दक्ष के पुत्र हैं, के पुत्र हैं — धृष्टकेतु, दीप्तकेतु, पंचहस्त, निराकृति,
श्लोक 45 (shiva.uma.34.45)
पृथुश्रवा भूरिद्युम्नो ऋचीको बृहतो गयः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्रा महौजसः
pṛthuśravā bhūridyumno ṛcīko bṛhato gayaḥ prathamasya tu sāvarṇernava putrā mahaujasaḥ
पृथुश्रवा, भूरिद्युम्न, ऋचीक तथा गय — ये प्रथम सावर्णि मनु के नौ महातेजस्वी पुत्र हैं।
श्लोक 46 (shiva.uma.34.46)
दशमे त्वथ पर्याये द्वितीयस्यान्तरे मनोः । हविष्मान् पौलहश्चैव प्रकृतिश्चैव भार्गवः
daśame tvatha paryāye dvitīyasyāntare manoḥ haviṣmān paulahaścaiva prakṛtiścaiva bhārgavaḥ
अब दसवें पर्याय में, द्वितीय सावर्णि मनु के अन्तर में — हविष्मान् पौलह तथा प्रकृति भार्गव,
श्लोक 47 (shiva.uma.34.47)
आपोमुक्तिस्तथात्रेयो वासिष्ठश्चाव्ययः स्मृतः । पौलस्त्यः प्रयतिश्चैव भामारश्चैव काश्यपः
āpomuktistathātreyo vāsiṣṭhaścāvyayaḥ smṛtaḥ paulastyaḥ prayatiścaiva bhāmāraścaiva kāśyapaḥ
आपोमुक्ति आत्रेय, तथा वासिष्ठ स्मरण किए गए अव्यय; पुलस्त्य-पुत्र प्रयति तथा काश्यप भामार —
श्लोक 48 (shiva.uma.34.48)
अङ्गिरानेनसः सत्यः सप्तैते परमर्षयः । देवतानां गणाश्चापि द्विषिमन्तश्च ये स्मृताः
aṅgirānenasaḥ satyaḥ saptaite paramarṣayaḥ devatānāṁ gaṇāścāpi dviṣimantaśca ye smṛtāḥ
तथा अंगिरा के पुत्र निष्पाप सत्य — ये सात परम ऋषि हैं; और वहाँ के देवगण द्विषिमन्त नाम से स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 49 (shiva.uma.34.49)
तेषामिन्द्रः स्मृतः शम्भुस्त्वयमेव महेश्वरः । अक्षत्वानुत्तमौजाश्च भूरिषेणश्च वीर्यवान्
teṣāmindraḥ smṛtaḥ śambhustvayameva maheśvaraḥ akṣatvānuttamaujāśca bhūriṣeṇaśca vīryavān
उनके इन्द्र शम्भु, यही महेश्वर, स्मरण किए गए हैं; अक्षत्व, उत्तमौजा तथा वीर्यवान् भूरिषेण —
श्लोक 50 (shiva.uma.34.50)
शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चार्चिर्दश त्वेते मनोः सुताः
śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ bhūridyumnaḥ suvarcārcirdaśa tvete manoḥ sutāḥ
शतानीक, निरामित्र, वृषसेन, जयद्रथ, भूरिद्युम्न तथा सुवर्चार्चि — ये उस मनु के दस पुत्र हैं।
श्लोक 51 (shiva.uma.34.51)
एकादशे तु पर्याये तृतीयस्यान्तरे मनोः । तस्यापि सप्त ऋषयः कीर्त्यमानान्निबोध मे
ekādaśe tu paryāye tṛtīyasyāntare manoḥ tasyāpi sapta ṛṣayaḥ kīrtyamānānnibodha me
अब ग्यारहवें पर्याय में, तृतीय सावर्णि मनु के अन्तर में — उसके भी सात ऋषियों को, जिनका मैं वर्णन कर रहा हूँ, मुझसे समझिए —
श्लोक 52 (shiva.uma.34.52)
हविष्मान् कश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव वारुणः । आत्रेयोऽथ वसिष्ठश्च ह्यनयस्त्वङ्गिरास्तथा
haviṣmān kaśyapaścāpi vapuṣmāṁścaiva vāruṇaḥ ātreyo'tha vasiṣṭhaśca hyanayastvaṅgirāstathā
काश्यप हविष्मान्, वारुण वपुष्मान्, आत्रेय, वासिष्ठ तथा आंगिरस अनय,
श्लोक 53 (shiva.uma.34.53)
चारुधृष्यश्च पौलस्त्यो निःस्वरोऽग्निस्तु तैजसः । सप्तैते ऋषयः प्रोक्तास्त्रयो देवगणाः स्मृताः
cārudhṛṣyaśca paulastyo niḥsvaro'gnistu taijasaḥ saptaite ṛṣayaḥ proktāstrayo devagaṇāḥ smṛtāḥ
पुलस्त्य-पुत्र चारुधृष्य तथा तेजस्वी निःस्वर — ये सात ऋषि कहे गए हैं; और तीन देवगण स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 54 (shiva.uma.34.54)
ब्रह्मणस्तु सुतास्ते हि त इमे वैधृताः स्मृताः । सर्वगश्च सुशर्मा च देवानीकस्तु क्षेमकः
brahmaṇastu sutāste hi ta ime vaidhṛtāḥ smṛtāḥ sarvagaśca suśarmā ca devānīkastu kṣemakaḥ
ये ब्रह्मा के पुत्र वैधृत नाम से स्मरण किए गए हैं; सर्वग, सुशर्मा, देवानीक तथा क्षेमक —
श्लोक 55 (shiva.uma.34.55)
दृढेषुः खण्डको दर्शः कुहुर्बाहुर्मनोः स्मृताः । सावर्णस्य तु पुत्रा वै तृतीयस्य नव स्मृताः
dṛḍheṣuḥ khaṇḍako darśaḥ kuhurbāhurmanoḥ smṛtāḥ sāvarṇasya tu putrā vai tṛtīyasya nava smṛtāḥ
दृढेषु, खण्डक, दर्श, कुहु तथा बाहु — ये तृतीय सावर्णि मनु के नौ पुत्र स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 56 (shiva.uma.34.56)
चतुर्थस्य तु सावर्णेरृषीन्सप्त निबोध मे । द्युतिर्वसिष्ठपुत्रश्च आत्रेयः सुतपास्तथा
caturthasya tu sāvarṇerṛṣīnsapta nibodha me dyutirvasiṣṭhaputraśca ātreyaḥ sutapāstathā
अब चतुर्थ सावर्णि के सात ऋषियों को मुझसे समझिए — वासिष्ठ द्युति तथा आत्रेय सुतपा,
श्लोक 57 (shiva.uma.34.57)
अङ्गिरास्तपसो मूर्तिस्तपस्वी कश्यपस्तथा । तपोधनश्च पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः
aṅgirāstapaso mūrtistapasvī kaśyapastathā tapodhanaśca paulastyaḥ pulahaśca taporatiḥ
तपोमूर्ति अंगिरा तथा तपस्वी काश्यप, पुलस्त्य-पुत्र तपोधन तथा पुलह-पुत्र तपोरति,
श्लोक 58 (shiva.uma.34.58)
भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयः तपसो निधिः । पञ्च देवगणाः प्रोक्ता मानसा ब्रह्मणः सुताः
bhārgavaḥ saptamasteṣāṁ vijñeyaḥ tapaso nidhiḥ pañca devagaṇāḥ proktā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ
और भार्गव, इनमें सातवें, तप की निधि जानने चाहिए; ब्रह्मा के मानस-पुत्र पाँच देवगण कहे गए हैं।
श्लोक 59 (shiva.uma.34.59)
ऋतधामा तदिन्द्रो हि त्रिलोकी राज्यकृत्सुखी । द्वादशे चैव पर्याये भाव्ये रौच्यान्तरे मुने
ṛtadhāmā tadindro hi trilokī rājyakṛtsukhī dvādaśe caiva paryāye bhāvye raucyāntare mune
ऋतधामा तब इन्द्र थे, जो सुखपूर्वक त्रिलोकी का राज्य करते थे; और हे मुने, बारहवें पर्याय में, भावी रौच्य अन्तर में —
श्लोक 60 (shiva.uma.34.60)
अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो हव्यवांस्तु यः । पौलहस्तत्त्वदर्शी च भार्गवश्च निरुत्सवः
aṅgirāścaiva dhṛtimān paulastyo havyavāṁstu yaḥ paulahastattvadarśī ca bhārgavaśca nirutsavaḥ
अंगिरा तथा धृतिमान्; और जो पुलस्त्य-पुत्र हव्यवान्; पुलह-पुत्र तत्त्वदर्शी तथा भृगु-पुत्र निरुत्सव,
श्लोक 61 (shiva.uma.34.61)
निष्प्रपञ्चस्तथात्रेयो निर्देहः कश्यपस्तथा । सुतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैवैते महर्षयः
niṣprapañcastathātreyo nirdehaḥ kaśyapastathā sutapāścaiva vāsiṣṭhaḥ saptaivaite maharṣayaḥ
तथा आत्रेय निष्प्रपंच, काश्यप निर्देह और वासिष्ठ सुतपा — ये सात महर्षि हैं।
श्लोक 62 (shiva.uma.34.62)
त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवतानां स्वयम्भुवा । दिवस्पतिस्तमिन्द्रो वै विचित्रश्चित्र एव च
traya eva gaṇāḥ proktā devatānāṁ svayambhuvā divaspatistamindro vai vicitraścitra eva ca
स्वयंभू द्वारा तीन देवगण कहे गए हैं; वहाँ दिवस्पति इन्द्र थे; तथा विचित्र और चित्र —
श्लोक 63 (shiva.uma.34.63)
नयो धर्मो धृतोन्ध्रश्च सुनेत्रः क्षत्रवृद्धकः । निर्भयः सुतपा द्रोणो मनो रौच्यस्य ते सुताः
nayo dharmo dhṛtondhraśca sunetraḥ kṣatravṛddhakaḥ nirbhayaḥ sutapā droṇo mano raucyasya te sutāḥ
नय, धर्म, धृतोन्ध्र, सुनेत्र, क्षत्रवृद्धक, निर्भय, सुतप तथा द्रोण — ये रौच्य मनु के पुत्र हैं।
श्लोक 64 (shiva.uma.34.64)
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजाः
manustrayodaśo bhāvyo devasāvarṇirātmavān citrasenavicitrādyā devasāvarṇidehajāḥ
तेरहवें भावी मनु आत्मवान् देवसावर्णि होंगे; चित्रसेन, विचित्र आदि देवसावर्णि के शरीर से उत्पन्न पुत्र होंगे।
श्लोक 65 (shiva.uma.34.65)
देवाः सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्युषयस्तदा
devāḥ sukarmasutrāmasaṁjñā indro divaspatiḥ nirmokatattvadarśādyā bhaviṣyantyuṣayastadā
देवगण सुकर्मा और सुत्रामा नाम से होंगे; इन्द्र दिवस्पति होंगे; और निर्मोक, तत्त्वदर्श आदि तब ऋषि होंगे।
श्लोक 66 (shiva.uma.34.66)
चतुर्दशे तु पर्याये भौत्यस्यैवान्तरे मनोः । आग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः
caturdaśe tu paryāye bhautyasyaivāntare manoḥ āgnīdhraḥ kāśyapaścaiva paulastyo māgadhaśca yaḥ
और चौदहवें पर्याय में, भौत्य मनु के अन्तर में — अग्नीध्र, काश्यप-पुत्र, तथा जो पुलस्त्य-पुत्र मागध हैं,
श्लोक 67 (shiva.uma.34.67)
भार्गवोऽप्यतिवाह्यश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा । युक्तश्चैव तथात्रेयः शुक्रो वाशिष्ठ एव च
bhārgavo'pyativāhyaśca śucirāṅgirasastathā yuktaścaiva tathātreyaḥ śukro vāśiṣṭha eva ca
और भार्गव अतिवाह्य तथा आंगिरस शुचि; तथा आत्रेय युक्त और वासिष्ठ शुक्र,
श्लोक 68 (shiva.uma.34.68)
अजितः पुलहश्चैव ह्यन्त्याः सप्तर्षयश्च ते । पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति
ajitaḥ pulahaścaiva hyantyāḥ saptarṣayaśca te pavitrāścākṣuṣā devāḥ śucirindro bhaviṣyati
तथा पुलह-पुत्र अजित — ये अंतिम सात ऋषि हैं; पवित्र देवगण चाक्षुष होंगे, और शुचि इन्द्र होंगे।
श्लोक 69 (shiva.uma.34.69)
एतेषां कल्य उत्थाय कीर्तनात्सुखमेधते । अतीतानागतानां वै महर्षीणां नरैः सदा
eteṣāṁ kalya utthāya kīrtanātsukhamedhate atītānāgatānāṁ vai maharṣīṇāṁ naraiḥ sadā
प्रातःकाल उठकर इन अतीत और भविष्य के महर्षियों का सदा कीर्तन करने से मनुष्य सुख से समृद्ध होता है।
श्लोक 70 (shiva.uma.34.70)
देवतानां गणाः प्रोक्ताः शृणु पञ्च महामुने । तुरङ्गभीरुर्बुध्नश्च तनुग्रोऽनुग्र एव च
devatānāṁ gaṇāḥ proktāḥ śaṛṇu pañca mahāmune turaṅgabhīrurbudhnaśca tanugro'nugra eva ca
हे महामुने, पाँच देवगण कहे गए हैं, सुनिए — तुरंगभीरु, बुध्न, तनुग्र तथा अनुग्र,
श्लोक 71 (shiva.uma.34.71)
अतिमानी प्रवीणश्च विष्णुः सङ्क्रन्दनस्तथा । तेजस्वी सबलश्चैव भौत्यस्त्वेते मनोः सुता
atimānī pravīṇaśca viṣṇuḥ saṅkrandanastathā tejasvī sabalaścaiva bhautyastvete manoḥ sutā
अतिमानी, प्रवीण, विष्णु, संक्रन्दन, तेजस्वी तथा सबल — ये भौत्य मनु के पुत्र हैं।
श्लोक 72 (shiva.uma.34.72)
भौमस्यैवाधिकारे वै पूर्णे कल्पस्तु पूर्यते । इत्येतेऽनागतातीता मनवः कीर्तिता मया
bhaumasyaivādhikāre vai pūrṇe kalpastu pūryate ityete'nāgatātītā manavaḥ kīrtitā mayā
भौम के अधिकार के पूर्ण होने पर ही कल्प पूर्ण होता है। इस प्रकार ये अतीत और भावी मनु मेरे द्वारा कहे गए।
श्लोक 73 (shiva.uma.34.73)
उक्ताः सनत्कुमारेण व्यासायामिततेजसा । पूर्णे युगसहस्रान्ते परिपाल्य स्वधर्मतः
uktāḥ sanatkumāreṇa vyāsāyāmitatejasā pūrṇe yugasahasrānte paripālya svadharmataḥ
अपरिमित तेजस्वी सनत्कुमार ने व्यास जी से यह कहा था — कि ये मनु सहस्र युगों के पूर्ण होने पर, अपने धर्म के अनुसार शासन करके,
श्लोक 74 (shiva.uma.34.74)
प्रजाभिस्तपसा युक्ता ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते । युगानि सप्रतिस्त्वेकं साग्राण्यन्तरमुच्यते
prajābhistapasā yuktā brahmalokaṁ vrajanti te yugāni sapratistvekaṁ sāgrāṇyantaramucyate
अपनी प्रजाओं सहित तपस्या से युक्त होकर ब्रह्मलोक को जाते हैं। युगों सहित एक मन्वन्तर 'अन्तर' कहलाता है।
श्लोक 75 (shiva.uma.34.75)
चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु संहारान्ते पुनर्भवः
caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ manvantareṣu sarveṣu saṁhārānte punarbhavaḥ
ये चौदह कीर्तिवर्धक मनु कहे गए; सभी मन्वन्तरों में संहार के अंत में पुनः सृष्टि होती है।
श्लोक 76 (shiva.uma.34.76)
न शक्यमन्तरं तेषां वक्तुं वर्षशतैरपि । पूर्णे शतसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते
na śakyamantaraṁ teṣāṁ vaktuṁ varṣaśatairapi pūrṇe śatasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate
उनके अंतराल का वर्णन सैकड़ों वर्षों में भी नहीं किया जा सकता; पूरे लाख वर्ष के पूर्ण होने पर ही कल्प का सम्पूर्ण अंत कहा जाता है।
श्लोक 77 (shiva.uma.34.77)
तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सदादित्यगणैर्मुने
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ brahmāṇamagrataḥ kṛtvā sadādityagaṇairmune
वहाँ सभी प्राणी, सूर्य की किरणों से दग्ध होकर, हे मुने, ब्रह्मा को आगे करके, आदित्यगणों के साथ,
श्लोक 78 (shiva.uma.34.78)
प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठ हरिं नारायणं परम् । स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनःपुनः
praviśanti suraśreṣṭha hariṁ nārāyaṇaṁ param sraṣṭāraṁ sarvabhūtānāṁ kalpānteṣu punaḥpunaḥ
हे देवश्रेष्ठ, समस्त प्राणियों के स्रष्टा परम हरि नारायण में, कल्पों के अंत में बार-बार प्रवेश करते हैं।
श्लोक 79 (shiva.uma.34.79)
भूयोऽपि भगवान् रुद्रः संहर्ता काल एव हि । कल्पान्ते तत्प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य वै
bhūyo'pi bhagavān rudraḥ saṁhartā kāla eva hi kalpānte tatpravakṣyāmi manorvaivasvatasya vai
और पुनः भगवान् रुद्र, जो साक्षात् काल ही हैं, संहारकर्ता हैं। कल्प के अंत में — अब मैं वैवस्वत मनु के विषय में वह कहूँगा।
श्लोक 80 (shiva.uma.34.80)
इति ते कथितं सर्वं मन्वन्तरसमुद्भवम् । विसर्गं पुण्यमाख्यानं धन्यं कुलविवर्द्धनम्
iti te kathitaṁ sarvaṁ manvantarasamudbhavam visargaṁ puṇyamākhyānaṁ dhanyaṁ kulavivarddhanam
इस प्रकार यह मन्वन्तरों की उत्पत्ति का सम्पूर्ण वृत्तान्त आपसे कहा गया — यह पुण्य आख्यान, कल्याणकारी और कुल की वृद्धि करने वाला है।