उमा संहिता · अध्याय 36
मनु के नौ पुत्रों का वंश
श्लोक 1 (shiva.uma.36.1)
सूत उवाच । मनोर्वैवस्वतस्यासन्पुत्रा वै नव तत्समाः । पश्चान्महोन्नता धीराः क्षत्रधर्मपरायणाः
sūta uvāca manorvaivasvatasyāsanputrā vai nava tatsamāḥ paścānmahonnatā dhīrāḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ
सूत जी ने कहा — वैवस्वत मनु के नौ पुत्र थे, जो उन्हीं के समान तेजस्वी थे; बाद में वे महान् प्रतिष्ठा को प्राप्त, धीर तथा क्षत्रिय-धर्म में तत्पर हुए।
श्लोक 2 (shiva.uma.36.2)
इक्ष्वाकुः शिबिनाभागौ धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभागः करूषश्च प्रियव्रतः
ikṣvākuḥ śibinābhāgau dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca nariṣyanto'tha nābhāgaḥ karūṣaśca priyavrataḥ
इक्ष्वाकु, शिबि, नाभाग, धृष्ट तथा शर्याति; नरिष्यन्त, फिर नाभाग, करूष तथा प्रियव्रत —
श्लोक 3 (shiva.uma.36.3)
अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः । अनुत्पन्नेषु पुत्रेषु तत्रेष्ट्यां मुनिपुङ्गवः
akarotputrakāmastu manuriṣṭiṁ prajāpatiḥ anutpanneṣu putreṣu tatreṣṭyāṁ munipuṅgavaḥ
पुत्रेच्छा रखने वाले प्रजापति मनु ने एक यज्ञ किया; हे मुनिश्रेष्ठ, पुत्रों के उत्पन्न न होने से पूर्व, उस यज्ञ में,
श्लोक 4 (shiva.uma.36.4)
सा हि दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता । दिव्यसंहनना चैवमिला जज्ञे हि विश्रुता
sā hi divyāmbaradharā divyābharaṇabhūṣitā divyasaṁhananā caivamilā jajñe hi viśrutā
वहाँ दिव्य वस्त्र धारण किए, दिव्य आभूषणों से सुसज्जित, दिव्य शरीर वाली विख्यात इला उत्पन्न हुई।
श्लोक 5 (shiva.uma.36.5)
तामिडेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तथा । अनुगच्छस्व मामेति तमिडा प्रत्युवाच ह
tāmiḍetyeva hovāca manurdaṇḍadharastathā anugacchasva māmeti tamiḍā pratyuvāca ha
दण्डधर मनु ने उससे कहा — 'तुम इडा हो', और 'मेरे पीछे आओ' — इस पर इडा ने उत्तर दिया।
श्लोक 6 (shiva.uma.36.6)
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् । इडोवाच । मित्रावरुणयोरंशैर्जातास्मि वदतां वर
dharmayuktamidaṁ vākyaṁ putrakāmaṁ prajāpatim iḍovāca mitrāvaruṇayoraṁśairjātāsmi vadatāṁ vara
पुत्रेच्छुक प्रजापति से यह धर्मयुक्त वचन कहा गया। इडा ने कहा — हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, मैं मित्र और वरुण के अंशों से उत्पन्न हुई हूँ।
श्लोक 7 (shiva.uma.36.7)
तयोः सकाशं यास्यामि न मेऽधर्मे रुचिर्भवेत् । एवमुक्त्वा सती सा तु मित्रावरुणयोस्ततः
tayoḥ sakāśaṁ yāsyāmi na me'dharme rucirbhavet evamuktvā satī sā tu mitrāvaruṇayostataḥ
'मैं उन्हीं के पास जाऊँगी; मुझे अधर्म में रुचि न हो।' ऐसा कहकर वह सती तब मित्र और वरुण के पास गई।
श्लोक 8 (shiva.uma.36.8)
गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । अंशैस्तु युवयोर्जाता मनुयज्ञे महामुनी
gatvāntikaṁ varārohā prāñjalirvākyamabravīt aṁśaistu yuvayorjātā manuyajñe mahāmunī
उनके समीप जाकर उस सुन्दरी ने हाथ जोड़कर कहा — 'हे महामुनियो, मैं मनु के यज्ञ में आप दोनों के अंशों से उत्पन्न हुई हूँ—'
श्लोक 9 (shiva.uma.36.9)
आगता भवतोरन्ति ब्रूतं किं करवाणि वाम् । अन्यान् पुत्रान् सृज विभो तैर्वंशस्ते भविष्यति
āgatā bhavatoranti brūtaṁ kiṁ karavāṇi vām anyān putrān sṛja vibho tairvaṁśaste bhaviṣyati
'—मैं आपके समीप आई हूँ; बताइए, मैं आप दोनों के लिए क्या करूँ?' [मनु से उन्होंने कहा —] 'हे विभो, अन्य पुत्र उत्पन्न करो; उन्हीं से तुम्हारा वंश चलेगा।'
श्लोक 10 (shiva.uma.36.10)
सूत उवाच । तां तथावादिनीं साध्वीमिडां मन्वध्वरोद्भवाम् । मित्रावरुणनामानौ मुनी ऊचतुरादरात्
sūta uvāca tāṁ tathāvādinīṁ sādhvīmiḍāṁ manvadhvarodbhavām mitrāvaruṇanāmānau munī ūcaturādarāt
सूत जी ने कहा — इस प्रकार बोलती हुई उस साध्वी इडा से, जो मनु के यज्ञ से उत्पन्न हुई थी, मित्र और वरुण नामक दोनों मुनियों ने आदरपूर्वक कहा।
श्लोक 11 (shiva.uma.36.11)
मित्रावरुणावूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ द्वौ वरवर्णिनि
mitrāvaruṇāvūcatuḥ anena tava dharmajñe praśrayeṇa damena ca satyena caiva suśroṇi prītau dvau varavarṇini
मित्र और वरुण ने कहा — हे धर्मज्ञे, हे सुश्रोणि, तुम्हारी इस विनम्रता, संयम और सत्य के कारण, हे वरवर्णिनि, हम दोनों प्रसन्न हैं।
श्लोक 12 (shiva.uma.36.12)
आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं चैव गमिष्यसि । मनोर्वंशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि
āvayostvaṁ mahābhāge khyātiṁ caiva gamiṣyasi manorvaṁśakaraḥ putrastvameva ca bhaviṣyasi
'हे महाभागे, तुम हम दोनों के कारण ख्याति प्राप्त करोगी; और तुम स्वयं ही मनु के वंश को चलाने वाले पुत्र बनोगी।'
श्लोक 13 (shiva.uma.36.13)
सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । जगत्प्रियो धर्मशीलौ मनुवंशविवर्धनः
sudyumna iti vikhyātastriṣu lokeṣu viśrutaḥ jagatpriyo dharmaśīlau manuvaṁśavivardhanaḥ
'—सुद्युम्न नाम से विख्यात, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, जगत् का प्रिय, धर्मशील, मनु-वंश की वृद्धि करने वाला।'
श्लोक 14 (shiva.uma.36.14)
सूत उवाच । निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिके । बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता
sūta uvāca nivṛttā sā tu tacchrutvā gacchantī piturantike budhenāntaramāsādya maithunāyopamantritā
सूत जी ने कहा — यह सुनकर वह लौट पड़ी, और अपने पिता के पास जाते हुए मार्ग में बुध से मिलने पर, उनके द्वारा मैथुन के लिए आमंत्रित की गई।
श्लोक 15 (shiva.uma.36.15)
सोमपुत्रात्ततो जज्ञे तस्यां राजा पुरूरवाः । पुत्रोऽतिसुन्दरः प्राज्ञ उर्वशीपतिरुन्नतः
somaputrāttato jajñe tasyāṁ rājā purūravāḥ putro'tisundaraḥ prājña urvaśīpatirunnataḥ
तब सोमपुत्र (बुध) से उससे राजा पुरूरवा उत्पन्न हुए — अत्यंत सुन्दर, प्राज्ञ, उन्नत, उर्वशी के पति।
श्लोक 16 (shiva.uma.36.16)
जनयित्वा च सा तत्र पुरूरवसमादरात् । पुत्रं शिवप्रसादात्तु पुनः सुद्युम्नतां गतः
janayitvā ca sā tatra purūravasamādarāt putraṁ śivaprasādāttu punaḥ sudyumnatāṁ gataḥ
वहाँ आदरपूर्वक पुत्र पुरूरवा को जन्म देकर, वह शिव जी की कृपा से पुनः सुद्युम्न (पुरुष रूप) को प्राप्त हुई।
श्लोक 17 (shiva.uma.36.17)
सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । उत्कलश्च गयश्चापि विनताश्वश्च वीर्यवान्
sudyumnasya tu dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ utkalaśca gayaścāpi vinatāśvaśca vīryavān
सुद्युम्न के तीन परम धार्मिक उत्तराधिकारी हुए — उत्कल, गय तथा वीर्यवान् विनताश्व।
श्लोक 18 (shiva.uma.36.18)
उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमा । दिक्पूर्वा मुनिशार्दूल गयस्य तु गया स्मृता
utkalasyotkalā viprā vinatāśvasya paścimā dikpūrvā muniśārdūla gayasya tu gayā smṛtā
उत्कल से उत्कल देश (ब्राह्मणों का) हुआ, विनताश्व से पश्चिम दिशा हुई; हे मुनिश्रेष्ठ, पूर्व दिशा गय से — गया नामक स्थान स्मरण किया गया है।
श्लोक 19 (shiva.uma.36.19)
प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरतनुं तदा । दशधा तत्र तत्क्षेत्रमकरोत्पृथिवीमिमाम्
praviṣṭe tu manau tāta divākaratanuṁ tadā daśadhā tatra tatkṣetramakarotpṛthivīmimām
हे तात, जब मनु सूर्य के शरीर में लीन हुए, तब उन्होंने इस पृथ्वी, उस क्षेत्र को, दस भागों में विभक्त कर दिया।
श्लोक 20 (shiva.uma.36.20)
इक्ष्वाकुः श्रेष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान् । वसिष्ठवचनादासीत्प्रतिष्ठानं महात्मनः
ikṣvākuḥ śreṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān vasiṣṭhavacanādāsītpratiṣṭhānaṁ mahātmanaḥ
इक्ष्वाकु, श्रेष्ठ उत्तराधिकारी, ने मध्य देश प्राप्त किया; वसिष्ठ के वचन से उस महात्मा की प्रतिष्ठा (राजधानी) स्थापित हुई।
श्लोक 21 (shiva.uma.36.21)
प्रतिष्ठां धर्मराज्यस्य सुद्युम्नोऽथ ततो ददौ । तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः
pratiṣṭhāṁ dharmarājyasya sudyumno'tha tato dadau tatpurūravase prādād rājyaṁ prāpya mahāyaśāḥ
तत्पश्चात् सुद्युम्न ने धर्मराज्य की प्रतिष्ठा (राजधानी) प्रदान की; और उस महायशस्वी ने राज्य प्राप्त कर उसे पुरूरवा को दे दिया।
श्लोक 22 (shiva.uma.36.22)
मानवो यो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर्लक्षणः प्रभुः । नरिष्यन्ताच्छकाः पुत्रा नभगस्य सुतोऽभवत्
mānavo yo muniśreṣṭhāḥ strīpuṁsorlakṣaṇaḥ prabhuḥ nariṣyantācchakāḥ putrā nabhagasya suto'bhavat
हे मुनिश्रेष्ठ, वह मानव (सुद्युम्न), जो स्त्री और पुरुष दोनों के लक्षणों वाला प्रभु था, [उसकी यह कथा हुई]। नरिष्यन्त से शक उत्पन्न हुए; और नाभाग का एक पुत्र हुआ —
श्लोक 23 (shiva.uma.36.23)
अम्बरीषस्तु बाह्लेयो बाह्लकं क्षेत्रामाप्तवान् । शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्तो नाम विश्रुतः
ambarīṣastu bāhleyo bāhlakaṁ kṣetrāmāptavān śaryātermithunaṁ tvāsīdānarto nāma viśrutaḥ
अम्बरीष, बाह्लि-पुत्र, ने बाह्लीक देश प्राप्त किया। शर्याति के यहाँ जुड़वाँ संतान हुई — विख्यात नाम आनर्त।
श्लोक 24 (shiva.uma.36.24)
पुत्रः सुकन्या कन्या च या पत्नी च्यवनस्य हि । आनर्तस्य हि दायादो रैभ्यो नाम स रैवतः
putraḥ sukanyā kanyā ca yā patnī cyavanasya hi ānartasya hi dāyādo raibhyo nāma sa raivataḥ
एक पुत्र, और सुकन्या नामक कन्या, जो च्यवन ऋषि की पत्नी बनी। आनर्त के उत्तराधिकारी रैभ्य नाम से हुए, वे रैवत कहलाए।
श्लोक 25 (shiva.uma.36.25)
आनर्तविषये यस्य पुरी नाम कुशस्थली । महादिव्या सप्तपुरीमध्ये या सप्तमी मता
ānartaviṣaye yasya purī nāma kuśasthalī mahādivyā saptapurīmadhye yā saptamī matā
आनर्त देश में उनकी पुरी कुशस्थली नाम से थी, महादिव्या, जो सात पुरियों में सातवीं मानी गई है।
श्लोक 26 (shiva.uma.36.26)
तस्य पुत्रशतं त्वासीत्ककुद्मी ज्येष्ठ उत्तमः । तेजस्वी सुबलः पारो धर्मिष्ठो ब्रह्मपालकः
tasya putraśataṁ tvāsītkakudmī jyeṣṭha uttamaḥ tejasvī subalaḥ pāro dharmiṣṭho brahmapālakaḥ
उसके सौ पुत्र थे; उनमें ज्येष्ठ और सर्वश्रेष्ठ ककुद्मी था — तेजस्वी, बलवान्, श्रेष्ठ, धर्मिष्ठ, ब्राह्मणों का रक्षक।
श्लोक 27 (shiva.uma.36.27)
ककुद्मिनस्तु सञ्जाता रेवती नाम कन्यका । महालावण्यसंयुक्ता दिव्यलक्ष्मीरिवापरा
kakudminastu sañjātā revatī nāma kanyakā mahālāvaṇyasaṁyuktā divyalakṣmīrivāparā
ककुद्मी के यहाँ रेवती नामक कन्या उत्पन्न हुई, जो महान् सौन्दर्य से युक्त थी, मानो साक्षात् दिव्य लक्ष्मी हो।
श्लोक 28 (shiva.uma.36.28)
प्रष्टुं कन्यावरं राजा ककुद्मी कन्यया सह । ब्रह्मलोके विधेः सम्यक्सर्वाधीशो जगाम ह
praṣṭuṁ kanyāvaraṁ rājā kakudmī kanyayā saha brahmaloke vidheḥ samyaksarvādhīśo jagāma ha
कन्या के लिए वर पूछने हेतु राजा ककुद्मी अपनी कन्या सहित ब्रह्मलोक गया, सर्वाधीश विधाता के पास।
श्लोक 29 (shiva.uma.36.29)
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम् । शुश्राव तत्र गान्धर्वं नर्तने ब्रह्मणोऽन्तिके
āvartamāne gāndharve sthito labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam śuśrāva tatra gāndharvaṁ nartane brahmaṇo'ntike
गन्धर्व-गान चलते समय, अवसर पाकर वह वहाँ खड़ा रहा, और ब्रह्मा के समीप होने वाले उस नृत्य में गान्धर्व संगीत सुनता रहा।
श्लोक 30 (shiva.uma.36.30)
मुहूर्तभूतं तत्काले गतं बहुयुगं तदा । न किञ्चिद् बुबुधे राजा ककुद्मी मुनयः स तु
muhūrtabhūtaṁ tatkāle gataṁ bahuyugaṁ tadā na kiñcid bubudhe rājā kakudmī munayaḥ sa tu
उस समय जो केवल एक मुहूर्त-सा प्रतीत हुआ, वास्तव में उतने में अनेक युग बीत चुके थे; राजा ककुद्मी को इसका कुछ भी बोध नहीं हुआ, हे मुनियो।
श्लोक 31 (shiva.uma.36.31)
तदासौ विधिमानम्य स्वाभिप्रायं कृताञ्जलिः । न्यवेदयद्विनीतात्मा ब्रह्मणे परमात्मने
tadāsau vidhimānamya svābhiprāyaṁ kṛtāñjaliḥ nyavedayadvinītātmā brahmaṇe paramātmane
तब विधाता को प्रणाम कर, हाथ जोड़े हुए, विनम्र होकर, उसने अपना अभिप्राय परमात्मा ब्रह्मा से निवेदित किया।
श्लोक 32 (shiva.uma.36.32)
तदभिप्रायमाकर्ण्य स प्रहस्य प्रजापतिः । ककुद्मिनं महाराजं समाभाष्य समब्रवीत्
tadabhiprāyamākarṇya sa prahasya prajāpatiḥ kakudminaṁ mahārājaṁ samābhāṣya samabravīt
उसका अभिप्राय सुनकर प्रजापति ब्रह्मा हँसते हुए महाराज ककुद्मी को सम्बोधित कर बोले।
श्लोक 33 (shiva.uma.36.33)
ब्रह्मोवाच । शृणु राजन् रैभ्यसुत ककुद्मिन् पृथिवीपते । मद्वचः प्रीतितः सत्यं प्रवक्ष्यामि विशेषतः
brahmovāca śaṛṇu rājan raibhyasuta kakudmin pṛthivīpate madvacaḥ prītitaḥ satyaṁ pravakṣyāmi viśeṣataḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — हे राजन्, रैभ्य-पुत्र ककुद्मी, हे पृथ्वीपते, मेरा वचन सुनो; मैं प्रेमपूर्वक तुम्हें विशेष रूप से सत्य बताता हूँ।
श्लोक 34 (shiva.uma.36.34)
कालेन संहृतास्ते वै वरा ये ते कृता हृदि । न तद्गोत्रं हि तत्रास्ति कालः सर्वस्य भक्षकः
kālena saṁhṛtāste vai varā ye te kṛtā hṛdi na tadgotraṁ hi tatrāsti kālaḥ sarvasya bhakṣakaḥ
'जो वर तुमने हृदय में सोचे थे, वे सब काल द्वारा समाप्त हो चुके हैं; वह गोत्र अब वहाँ नहीं है — काल सबका भक्षक है।'
श्लोक 35 (shiva.uma.36.35)
त्वत्पुर्यपि हता पुण्यजनैः सा राक्षसैर्नृप । अष्टाविंशद्वापरेऽद्य कृष्णेन निर्मिता पुनः
tvatpuryapi hatā puṇyajanaiḥ sā rākṣasairnṛpa aṣṭāviṁśadvāpare'dya kṛṣṇena nirmitā punaḥ
'हे राजन्, तुम्हारी नगरी भी पुण्यजन नामक राक्षसों द्वारा नष्ट कर दी गई है। आज इस अट्ठाईसवें द्वापर युग में कृष्ण द्वारा उसे पुनः निर्मित किया गया है।'
श्लोक 36 (shiva.uma.36.36)
कृता द्वारावती नाम्ना बहुद्वारा मनोरमा । भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्ता वासुदेवपुरोगमैः
kṛtā dvārāvatī nāmnā bahudvārā manoramā bhojavṛṣṇyandhakairguptā vāsudevapurogamaiḥ
'बहुत द्वारों वाली, मनोरम, द्वारावती नाम से बनाई गई है; वासुदेव के नेतृत्व में भोज, वृष्णि तथा अन्धकवंशियों द्वारा सुरक्षित है।'
श्लोक 37 (shiva.uma.36.37)
तद्गच्छ तत्र प्रीतात्मा वासुदेवाय कन्यकाम् । बलदेवाय देहि त्वमिमां स्वतनयां नृप
tadgaccha tatra prītātmā vāsudevāya kanyakām baladevāya dehi tvamimāṁ svatanayāṁ nṛpa
'अतः वहाँ जाओ, प्रसन्नचित्त होकर; हे राजन्, अपनी इस पुत्री को वासुदेव के भ्राता बलदेव को दे दो।'
श्लोक 38 (shiva.uma.36.38)
सूत उवाच । इत्यादिष्टो नृपोऽयं तं नत्वा तां च पुरीं गतः । गतान् बहून्युगान् ज्ञात्वा विस्मितः कन्यया युतः
sūta uvāca ityādiṣṭo nṛpo'yaṁ taṁ natvā tāṁ ca purīṁ gataḥ gatān bahūnyugān jñātvā vismitaḥ kanyayā yutaḥ
सूत जी ने कहा — इस प्रकार आदेश पाकर उस राजा ने उन्हें प्रणाम कर, अपनी कन्या सहित उस नगरी में प्रस्थान किया; अनेक युग बीत जाने का ज्ञान होने पर वह विस्मित हो गया।
श्लोक 39 (shiva.uma.36.39)
ततस्तु युवतीं कन्यां तां च स्वां सुविधानतः । कृष्णभ्रात्रे बलायाशु प्रादात्तत्र स रेवतीम्
tatastu yuvatīṁ kanyāṁ tāṁ ca svāṁ suvidhānataḥ kṛṣṇabhrātre balāyāśu prādāttatra sa revatīm
तब उस युवती कन्या, अपनी उस रेवती को, उसने विधिपूर्वक शीघ्र ही वहाँ कृष्ण के भ्राता बलराम को दे दिया।
श्लोक 40 (shiva.uma.36.40)
ततो जगाम शिखरं मेरोर्दिव्यं महाप्रभुः । शिवमाराधयामास स नृपस्तपसि स्थितः
tato jagāma śikharaṁ merordivyaṁ mahāprabhuḥ śivamārādhayāmāsa sa nṛpastapasi sthitaḥ
तत्पश्चात् वह महाप्रभु मेरु के दिव्य शिखर पर गया; उस राजा ने तपस्या में स्थित होकर शिव जी की आराधना की।
श्लोक 41 (shiva.uma.36.41)
ऋषय ऊचुः । तत्र स्थितो बहुयुगं ब्रह्मलोके स रेवतः । युवैवागान्मर्त्यलोकमेतन्नः संशयो महान्
ṛṣaya ūcuḥ tatra sthito bahuyugaṁ brahmaloke sa revataḥ yuvaivāgānmartyalokametannaḥ saṁśayo mahān
ऋषियों ने कहा — 'वह रेवत ब्रह्मलोक में अनेक युगों तक रहा, फिर भी युवावस्था में ही मृत्युलोक को लौटा — यह हमारे लिए महान् संशय है।'
श्लोक 42 (shiva.uma.36.42)
सूत उवाच । न जरा क्षुत्पिपासा वा विकारास्तत्र सन्ति वै । अपमृत्युर्न केषाञ्चिन्मुनयो ब्रह्मणोंऽतिके
sūta uvāca na jarā kṣutpipāsā vā vikārāstatra santi vai apamṛtyurna keṣāñcinmunayo brahmaṇoṁ'tike
सूत जी ने कहा — 'वहाँ न बुढ़ापा है, न भूख-प्यास, न कोई विकार; हे मुनियो, ब्रह्मा जी के समीप किसी की भी अकाल मृत्यु नहीं होती।'
श्लोक 43 (shiva.uma.36.43)
अतो न राजा सम्प्राप जरां मृत्युं च सा सुता । स युवैवागतस्तत्र सम्मन्त्र्य तनयावरम्
ato na rājā samprāpa jarāṁ mṛtyuṁ ca sā sutā sa yuvaivāgatastatra sammantrya tanayāvaram
'अतः उस राजा को न बुढ़ापा प्राप्त हुआ, न मृत्यु, और न ही उस कन्या को। वह युवावस्था में ही वहाँ से पुत्री के वर के विषय में परामर्श कर लौटा।'
श्लोक 44 (shiva.uma.36.44)
गत्वा द्वारावतीं दिव्यां पुरीं कृष्णविनिर्मिताम् । विवाहं कारयामास कन्यायाः स बलेन हि
gatvā dvārāvatīṁ divyāṁ purīṁ kṛṣṇavinirmitām vivāhaṁ kārayāmāsa kanyāyāḥ sa balena hi
कृष्ण द्वारा निर्मित उस दिव्य द्वारावती नगरी में जाकर, उसने बलराम के साथ अपनी कन्या का विवाह सम्पन्न कराया।
श्लोक 45 (shiva.uma.36.45)
तस्य पुत्रशतं त्वासीद्धार्मिकस्य महाप्रभोः । कृष्णस्यापि सुता जाता बहुस्त्रीभ्योऽमितास्ततः
tasya putraśataṁ tvāsīddhārmikasya mahāprabhoḥ kṛṣṇasyāpi sutā jātā bahustrībhyo'mitāstataḥ
उस धार्मिक महाप्रभु (बलराम) के सौ पुत्र हुए; और कृष्ण से भी उनकी अनेक पत्नियों से असंख्य संतानें उत्पन्न हुईं।
श्लोक 46 (shiva.uma.36.46)
अन्ववायो महांस्तत्र द्वयोरपि महात्मनोः । क्षत्रिया दिक्षु सर्वासु गता हृष्टाः सुधार्मिकाः
anvavāyo mahāṁstatra dvayorapi mahātmanoḥ kṣatriyā dikṣu sarvāsu gatā hṛṣṭāḥ sudhārmikāḥ
उन दोनों महात्माओं से वहाँ एक विशाल वंश-परम्परा चली; धर्मपरायण और प्रसन्न क्षत्रिय सभी दिशाओं में फैल गए।
श्लोक 47 (shiva.uma.36.47)
इति प्रोक्तो हि शर्यातेर्वंशोऽन्येषां वदाम्यहम् । मानवानां हि सङ्क्षेपाच्छृणुतादरतो द्विजाः
iti prokto hi śaryātervaṁśo'nyeṣāṁ vadāmyaham mānavānāṁ hi saṅkṣepācchṛṇutādarato dvijāḥ
इस प्रकार शर्याति का वंश कहा गया; अब मैं मनु-पुत्रों में अन्य के विषय में कहता हूँ — हे द्विजो, संक्षेप में आदरपूर्वक सुनिए।
श्लोक 48 (shiva.uma.36.48)
नाभागो दिष्टपुत्रोऽभूत्स तु ब्राह्मणतां गतः । स्वक्षत्रवंशं संस्थाप्य ब्रह्मकर्मभिरावृतः
nābhāgo diṣṭaputro'bhūtsa tu brāhmaṇatāṁ gataḥ svakṣatravaṁśaṁ saṁsthāpya brahmakarmabhirāvṛtaḥ
नाभाग दिष्ट का पुत्र हुआ; अपना क्षत्रिय-वंश स्थापित कर वह स्वयं ब्राह्मण-कर्मों में संलग्न होकर ब्राह्मणत्व को प्राप्त हुआ।
श्लोक 49 (shiva.uma.36.49)
धृष्टाद्धार्ष्टमभूत्क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ । करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः
dhṛṣṭāddhārṣṭamabhūtkṣatraṁ brahmabhūyaṁ gataṁ kṣitau karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣatriyā yuddhadurmadāḥ
धृष्ट से धार्ष्ट क्षत्रिय हुए, जो पृथ्वी पर ब्राह्मणत्व को प्राप्त हुए; और करूष से कारूष क्षत्रिय हुए, जो युद्ध में अत्यंत उन्मत्त थे।
श्लोक 50 (shiva.uma.36.50)
नृगो यो मनुपुत्रस्तु महादाता विशेषतः । नानावसूनां सुप्रीत्या विप्रेभ्यश्च गवां तथा
nṛgo yo manuputrastu mahādātā viśeṣataḥ nānāvasūnāṁ suprītyā viprebhyaśca gavāṁ tathā
नृग, जो मनु का पुत्र था, विशेष रूप से महान् दानी था — प्रेमपूर्वक ब्राह्मणों को विविध धन तथा गौओं का दान करता था।
श्लोक 51 (shiva.uma.36.51)
गोदानव्यत्ययाद्यस्तु स्वकुबुद्ध्या स्वपापतः । कृकलासत्वमापन्नः श्रीकृष्णेन समुद्धृतः
godānavyatyayādyastu svakubuddhyā svapāpataḥ kṛkalāsatvamāpannaḥ śrīkṛṣṇena samuddhṛtaḥ
किन्तु गोदान में हुई भूल के कारण, अपनी दुर्बुद्धि और अपने ही पाप से, वह गिरगिट की योनि को प्राप्त हुआ, जिससे बाद में श्रीकृष्ण ने उसका उद्धार किया।
श्लोक 52 (shiva.uma.36.52)
तस्यैकोऽभूत्सुतः श्रेष्ठः प्रयातिर्धर्मवित्तथा । इति श्रुतं मया व्यासात्तत्प्रोक्तं हि समासतः
tasyaiko'bhūtsutaḥ śreṣṭhaḥ prayātirdharmavittathā iti śrutaṁ mayā vyāsāttatproktaṁ hi samāsataḥ
उसका एक श्रेष्ठ पुत्र हुआ, प्रयाति, जो धर्मज्ञ था। इस प्रकार मैंने व्यास जी से सुना, और यह संक्षेप में कहा गया।
श्लोक 53 (shiva.uma.36.53)
वृषघ्नस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः । पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः
vṛṣaghnastu manoḥ putro gopālo guruṇā kṛtaḥ pālayāmāsa gā yatto rātryāṁ vīrāsanavrataḥ
मनु के पुत्र वृषघ्न को गुरु द्वारा गोरक्षक नियुक्त किया गया; वह रात्रि में वीरासन-व्रत का पालन करते हुए सावधानीपूर्वक गौओं की रक्षा करता था।
श्लोक 54 (shiva.uma.36.54)
स एकदागतं गोष्ठे व्याघ्रं गा हिंसितुं बली । श्रुत्वा गोक्रन्दनं बुद्धो हन्तुं तं खड्गधृग्ययौ
sa ekadāgataṁ goṣṭhe vyāghraṁ gā hiṁsituṁ balī śrutvā gokrandanaṁ buddho hantuṁ taṁ khaḍgadhṛgyayau
एक दिन एक बलवान् व्याघ्र गौओं को मारने गोशाला में आया; गौओं की चीत्कार सुनकर वह जाग उठा और तलवार लेकर उसे मारने चल पड़ा।
श्लोक 55 (shiva.uma.36.55)
अजानन्नहनद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया । निश्चक्राम सभीर्व्याघ्रो दृष्ट्वा तं खड्गिनं प्रभुम्
ajānannahanadbabhroḥ śiraḥ śārdūlaśaṅkayā niścakrāma sabhīrvyāghro dṛṣṭvā taṁ khaḍginaṁ prabhum
अंधकार में न पहचान पाने के कारण, बाघ की आशंका से उसने एक भूरे रंग की गाय का सिर काट डाला। तलवार लिए हुए उस स्वामी को देखकर व्याघ्र भयभीत होकर भाग निकला।
श्लोक 56 (shiva.uma.36.56)
मन्यमानो हतं व्याघ्रं स्वस्थानं स जगाम ह । रात्र्यां तस्यां भ्रमापन्नो वर्षवातविनष्टधीः
manyamāno hataṁ vyāghraṁ svasthānaṁ sa jagāma ha rātryāṁ tasyāṁ bhramāpanno varṣavātavinaṣṭadhīḥ
व्याघ्र को मार डाला हुआ मानकर वह अपने स्थान को लौट गया; उस रात्रि में वर्षा और वायु से बुद्धि भ्रमित होने के कारण वह भ्रम में पड़ गया था।
श्लोक 57 (shiva.uma.36.57)
व्युष्टायां निशि चोत्थाय प्रगे तत्र गतो हि सः । अद्राक्षीत्स हतां बभ्रुं न व्याघ्रं दुःखितोऽभवत्
vyuṣṭāyāṁ niśi cotthāya prage tatra gato hi saḥ adrākṣītsa hatāṁ babhruṁ na vyāghraṁ duḥkhito'bhavat
रात्रि बीतने पर, प्रातःकाल उठकर वह वहाँ गया, और उस मृत भूरी गाय को देखा, व्याघ्र को नहीं, तो वह अत्यंत दुःखी हुआ।
श्लोक 58 (shiva.uma.36.58)
श्रुत्वा तद्वृत्तमाज्ञाय तं शशाप कृतागसम् । अकामतो विचार्येति शूद्रो भव न क्षत्रियः
śrutvā tadvṛttamājñāya taṁ śaśāpa kṛtāgasam akāmato vicāryeti śūdro bhava na kṣatriyaḥ
यह वृत्तान्त सुनकर और जानकर, गुरु ने उसे शाप दे दिया, यद्यपि वह अपराध अनजाने में हुआ था — 'विचार करके भी यह कहता हूँ — तू शूद्र हो जा, क्षत्रिय नहीं।'
श्लोक 59 (shiva.uma.36.59)
एवं शप्तस्तु गुरुणा कुलाचार्येण कोपतः । निःसृतश्च पृषध्रस्तु जगाम विपिनं महत्
evaṁ śaptastu guruṇā kulācāryeṇa kopataḥ niḥsṛtaśca pṛṣadhrastu jagāma vipinaṁ mahat
इस प्रकार कुल-गुरु द्वारा क्रोधवश शापित होकर, पृषध्र वहाँ से निकलकर विशाल वन में चला गया।
श्लोक 60 (shiva.uma.36.60)
निर्विण्णः स तु कष्टेन विरक्तोऽभूत्स योगवान् । वनाग्नौ दग्धदेहश्च जगाम परमां गतिम्
nirviṇṇaḥ sa tu kaṣṭena virakto'bhūtsa yogavān vanāgnau dagdhadehaśca jagāma paramāṁ gatim
उस कष्ट से खिन्न होकर वह विरक्त हो गया और योगी बन गया; वन की अग्नि में शरीर को भस्म कर वह परम गति को प्राप्त हुआ।
श्लोक 61 (shiva.uma.36.61)
कविः पुत्रो मनोः प्राज्ञः शिवानुग्रहतोऽभवत् । इह भुक्त्वा सुखं दिव्यं मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम्
kaviḥ putro manoḥ prājñaḥ śivānugrahato'bhavat iha bhuktvā sukhaṁ divyaṁ muktiṁ prāpa sudurlabhām
मनु का प्राज्ञ पुत्र कवि, शिव जी की कृपा से, इस लोक में दिव्य सुख भोगकर, अत्यंत दुर्लभ मुक्ति को प्राप्त हुआ।