Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 42

पितृप्रभाव — द्वितीय भाग

अध्याय 41अध्याय-सूचीअध्याय 43

श्लोक 1 (shiva.uma.42.1)

भीष्म उवाच । मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर । किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम

bhīṣma uvāca mārkaṇḍeya mahāprājña pitṛbhaktibhṛtāṁ vara kiṁ jātaṁ tu tato brūhi kṛpayā munisattama

भीष्म ने कहा — हे महाप्राज्ञ मार्कण्डेय! हे पितृभक्तों में श्रेष्ठ! उसके पश्चात् क्या हुआ, हे मुनिसत्तम! कृपापूर्वक बताइए।

श्लोक 2 (shiva.uma.42.2)

मार्कण्डेय उवाच । ते धर्मयोगनिरताः सप्त मानसचारिणः । वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीरमुपशोषयन्

mārkaṇḍeya uvāca te dharmayoganiratāḥ sapta mānasacāriṇaḥ vāyvambubhakṣāḥ satataṁ śarīramupaśoṣayan

मार्कण्डेय ने कहा — धर्म और योग में तत्पर वे सातों मानसरोवर पर विचरने वाले [हंस] हुए; वायु और जल का ही सेवन करते हुए वे निरन्तर अपने शरीर को सुखाते रहे।

श्लोक 3 (shiva.uma.42.3)

स राजान्तःपुरवृतो नन्दने मघवा इव । क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्यः स्वपुरं ययौ

sa rājāntaḥpuravṛto nandane maghavā iva krīḍitvā suciraṁ tatra sabhāryaḥ svapuraṁ yayau

वह राजा अपने अन्तःपुर से घिरा हुआ, नन्दन वन में इन्द्र के समान दीर्घकाल तक क्रीड़ा करके, अपनी पत्नी सहित अपने नगर को लौट गया।

श्लोक 4 (shiva.uma.42.4)

अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः । तं विभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ

anūho nāma tasyāsītputraḥ paramadhārmikaḥ taṁ vibhrājaḥ sutaṁ rājye sthāpayitvā vanaṁ yayau

उसका पुत्र अनूह नामक था, जो परम धार्मिक था; उस पुत्र को राज्य में स्थापित करके विभ्राज वन को चला गया।

श्लोक 5 (shiva.uma.42.5)

तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः । स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः

tapaḥ kartuṁ samārebhe yatra te sahacāriṇaḥ sa vai tatra nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ

वहाँ जाकर तप करना आरम्भ किया, जहाँ वे [सात] साथी थे; वह महातपस्वी वहाँ बिना आहार के, केवल वायु का सेवन करते हुए रहा।

श्लोक 6 (shiva.uma.42.6)

ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजं नाम तद्वनम् । बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्

tato vibhrājitaṁ tena vaibhrājaṁ nāma tadvanam babhūva suprasiddhaṁ hi yogasiddhipradāyakam

उससे विभासित होकर वह वन "वैभ्राज" नाम से सुप्रसिद्ध हुआ, जो योग-सिद्धि प्रदान करने वाला बना।

श्लोक 7 (shiva.uma.42.7)

तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः । योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्

tatraiva te hi śakunāścatvāro yogadharmiṇaḥ yogabhraṣṭāstrayaścaiva dehatyāgakṛto'bhavan

वहीं उन शकुन-पक्षियों में से चार योगधर्म में स्थिर रहे, और तीन योग से भ्रष्ट होकर देहत्याग करने वाले हुए।

श्लोक 8 (shiva.uma.42.8)

काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः । जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः

kāmpilye nagare te tu brahmadattapurogamāḥ jātāḥ sapta mahātmānaḥ sarve vigatakalmaṣāḥ

वे काम्पिल्य नगर में ब्रह्मदत्त को अग्रणी बनाकर सातों महात्मा, सभी पापरहित, उत्पन्न हुए।

श्लोक 9 (shiva.uma.42.9)

स्मृतिमन्तोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः । स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः

smṛtimanto'tra catvārastrayastu parimohitāḥ svatantrastvaṇuhājjāto brahmadatto mahaujasaḥ

उनमें से चार स्मृतिवान् (पूर्वजन्म-स्मरण से युक्त) थे और तीन मोहग्रस्त थे; स्वतन्त्र नामक वही अणुह के पुत्र महातेजस्वी ब्रह्मदत्त के रूप में उत्पन्न हुआ।

श्लोक 10 (shiva.uma.42.10)

छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगौ । जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहोषितौ

chidradarśī sunetrastu vedavedāṅgapāragau jātau śrotriyadāyādau pūrvajātisahoṣitau

छिद्रदर्शी और सुनेत्र दोनों वेद-वेदाङ्ग में पारंगत श्रोत्रिय-वंशज बनकर उत्पन्न हुए, जो पूर्वजन्म से ही साथ रहने वाले थे।

श्लोक 11 (shiva.uma.42.11)

पञ्चालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह । द्विवेदः पुण्डरीकश्च छन्दोगोऽध्वर्युरेव च

pañcālo bahvṛcastvāsīdācāryatvaṁ cakāra ha dvivedaḥ puṇḍarīkaśca chandogo'dhvaryureva ca

पञ्चाल ऋग्वेदी विद्वान् बना और आचार्य-पद प्राप्त किया; द्विवेद और पुण्डरीक क्रमशः सामवेदी और यजुर्वेदी हुए।

श्लोक 12 (shiva.uma.42.12)

ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्

tato rājā sutaṁ dṛṣṭvā brahmadattamakalmaṣam abhiṣicya svarājye tu parāṁ gatimavāptavān

तब राजा [विभ्राज] ने अपने निष्पाप पुत्र ब्रह्मदत्त को देखकर उसे अपने राज्य पर अभिषिक्त कर दिया और स्वयं परम गति को प्राप्त हुआ।

श्लोक 13 (shiva.uma.42.13)

पञ्चालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे । विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्

pañcālaḥ puṇḍarīkastu putrau saṁsthāpya mandire viviśaturvanaṁ tatra gatau paramikāṁ gatim

पञ्चाल और पुण्डरीक ने अपने पुत्रों को घर में स्थापित करके वन में प्रवेश किया और वहाँ परम गति को प्राप्त हुए।

श्लोक 14 (shiva.uma.42.14)

ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु सन्नितिर्नाम भारत । सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु

brahmadattasya bhāryā tu sannitirnāma bhārata sā tvekabhāvasaṁyuktā reme bhartrā sahaiva tu

हे भारत! ब्रह्मदत्त की पत्नी संनति नामक थी; वह एक-निष्ठ भाव से युक्त होकर अपने पति के साथ ही रमण करती रही।

श्लोक 15 (shiva.uma.42.15)

शेषास्तु चक्रवाका वै काम्पिल्ये सहचारिणः । जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप

śeṣāstu cakravākā vai kāmpilye sahacāriṇaḥ jātāḥ śrotriyadāyādā daridrasya kule nṛpa

हे राजन्! शेष जो चक्रवाक-साथी थे, वे काम्पिल्य में ही एक दरिद्र श्रोत्रिय-कुल में वंशज बनकर उत्पन्न हुए।

श्लोक 16 (shiva.uma.42.16)

धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः । वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः

dhṛtimānsumahātmā ca tattvadarśīṁ nirutsukaḥ vedādhyayana sampannāścatvāraśchidradarśinaḥ

धृतिमान्, महात्मा, तत्त्वदर्शी और निरुत्सुक — ये चारों वेदाध्ययन-सम्पन्न "छिद्रदर्शी" (दोष-द्रष्टा) कहलाए।

श्लोक 17 (shiva.uma.42.17)

ते योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि । आमन्त्र्य च मिथः शम्भोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु

te yoganiratāḥ siddhāḥ prasthitāḥ sarva eva hi āmantrya ca mithaḥ śambhoḥ padāmbhojaṁ praṇamya tu

योग में तत्पर, सिद्ध वे सब [चार भाई] परस्पर सलाह करके और शम्भु के चरण-कमलों को प्रणाम करके प्रस्थित हुए (देह त्यागने को उद्यत हुए)।

श्लोक 18 (shiva.uma.42.18)

ते तमूचुर्द्विजाः सर्वे पितरं पुनरेव च । करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि

te tamūcurdvijāḥ sarve pitaraṁ punareva ca kariṣyāmo vidhānaṁ te yena tvaṁ vartayiṣyasi

उन सब ब्राह्मणों ने अपने पिता से पुनः यह कहा — "हम वह विधान करेंगे जिससे तुम अपना जीवन-निर्वाह कर सकोगे।"

श्लोक 19 (shiva.uma.42.19)

इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् । श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तमकल्मषम्

imaṁ ślokaṁ mahārthaṁ tvaṁ rājānaṁ sahamantriṇam śrāvayethāḥ samāgamya brahmadattamakalmaṣam

"तुम मन्त्रियों सहित राजा के पास जाकर निष्पाप ब्रह्मदत्त को यह महान् अर्थ वाला श्लोक सुनाना।

श्लोक 20 (shiva.uma.42.20)

प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश्च पुष्कलान् । एतावदुक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुम् । योगधर्ममनुप्राप्य परां निर्वृतिमाययुः

prītātmā dāsyati sa te grāmān bhogāṁśca puṣkalān etāvaduktvā te sarve pūjayitvā ca taṁ gurum yogadharmamanuprāpya parāṁ nirvṛtimāyayuḥ

प्रसन्नचित्त होकर वह तुम्हें अनेक ग्राम और भरपूर भोग-सामग्री देगा।" इतना कहकर उन सबने अपने गुरु (पिता) की पूजा करके, योगधर्म को प्राप्त कर, परम निर्वृति (आनन्द) को प्राप्त किया।

श्लोक 21 (shiva.uma.42.21)

चतुर्णां तु पिता योऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् । श्लोकं सोऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत्

caturṇāṁ tu pitā yo'sau brāhmaṇānāṁ mahātmanām ślokaṁ so'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat

उन चार महात्मा ब्राह्मणों का जो पिता था, वह उस श्लोक को सीखकर अपने पुत्रों के प्रति मानो कृतकृत्य हो गया।

श्लोक 22 (shiva.uma.42.22)

श्रावयामास राजानं स्लोकं तं सचिवौ च तौ । सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ

śrāvayāmāsa rājānaṁ slokaṁ taṁ sacivau ca tau saptavyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau

उसने राजा को और उसके दोनों मन्त्रियों को वह श्लोक सुनाया — "दशार्ण देश में सप्त व्याध, कालञ्जर पर्वत पर मृग,

श्लोक 23 (shiva.uma.42.23)

चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे । तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः

cakravākāḥ śaradvīpe haṁsāḥ sarasi mānase te'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ

शरद्वीप में चक्रवाक, मानसरोवर में हंस — वे ही अब कुरुक्षेत्र में वेदपारंगत ब्राह्मण होकर उत्पन्न हुए हैं।

श्लोक 24 (shiva.uma.42.24)

प्रस्थिता दिर्घमध्वानं युयं किमवसीदथ । तच्छ्रुत्वा मोहमगमद्ब्रह्मदत्तो नराधिपः

prasthitā dirghamadhvānaṁ yuyaṁ kimavasīdatha tacchrutvā mohamagamadbrahmadatto narādhipaḥ

तुम सब [जन्मों की] एक लम्बी यात्रा पर चले हो, फिर किस बात के लिए विषाद करते हो?" यह सुनकर राजा ब्रह्मदत्त को गहरा विस्मय (मूर्च्छा जैसी अवस्था) हुआ।

श्लोक 25 (shiva.uma.42.25)

सचिवश्चास्य पाञ्चालः पुण्डरीकश्च भारत । ततस्ते तत्सरः स्मृत्वा योगं तमुपलभ्य च

sacivaścāsya pāñcālaḥ puṇḍarīkaśca bhārata tataste tatsaraḥ smṛtvā yogaṁ tamupalabhya ca

हे भारत! उसके मन्त्री पाञ्चाल और पुण्डरीक भी उस [मानस] सरोवर का स्मरण करके और उस योग को प्राप्त कर [स्तब्ध हो गए]।

श्लोक 26 (shiva.uma.42.26)

ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् । अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिन्दमम्

brāhmaṇaṁ vipulairarthairbhogaiśca samayojayan abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenamarindamam

उन्होंने उस ब्राह्मण को प्रचुर धन और भोगों से सम्मानित किया; अपने राज्य पर शत्रुदमन विष्वक्सेन को अभिषिक्त करके,

श्लोक 27 (shiva.uma.42.27)

जगाम ब्रह्मदत्तो हि सदारो वनमेव ह । प्राप्य योगं बलादेव गतिं प्राप सुदुर्लभाम्

jagāma brahmadatto hi sadāro vanameva ha prāpya yogaṁ balādeva gatiṁ prāpa sudurlabhām

ब्रह्मदत्त अपनी पत्नी सहित वन को ही चला गया; बलपूर्वक (साधनापूर्वक) योग प्राप्त करके उसने अत्यन्त दुर्लभ गति को प्राप्त किया।

श्लोक 28 (shiva.uma.42.28)

पुण्डरीकोऽपि धर्मात्मा साङ्ख्ययोगमनुत्तमम् । प्राप्य योगगतिः सिद्धो विशुद्धस्तेन कर्मणा

puṇḍarīko'pi dharmātmā sāṅkhyayogamanuttamam prāpya yogagatiḥ siddho viśuddhastena karmaṇā

धर्मात्मा पुण्डरीक ने भी अनुत्तम साङ्ख्य-योग को प्राप्त कर, योग-सिद्ध और उस कर्म से विशुद्ध हो गया।

श्लोक 29 (shiva.uma.42.29)

क्रमं प्रणीय पाञ्चाल्यः शिक्षां चोत्पाद्य केवलाम् । योगाचार्यगतिं प्राप यशश्चाग्र्यं महातपाः

kramaṁ praṇīya pāñcālyaḥ śikṣāṁ cotpādya kevalām yogācāryagatiṁ prāpa yaśaścāgryaṁ mahātapāḥ

पाञ्चाल्य ने विधिवत् क्रम को स्थापित कर और शुद्ध शिक्षा को प्रवर्तित कर योगाचार्य की गति को प्राप्त किया, महातपस्वी वह अग्रगण्य यश को प्राप्त हुआ।

श्लोक 30 (shiva.uma.42.30)

शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकाङ्क्षिणः । पापं प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमं पदम्

śūrā ye samprapadyante apunarbhavakāṅkṣiṇaḥ pāpaṁ praṇāśayantvadya tacchambhoḥ paramaṁ padam

जो शूरवीर पुनर्जन्म से मुक्ति चाहते हुए इस [कथा] का सम्यक् आश्रय लेते हैं, वे आज ही अपने पाप का नाश करके शम्भु के उस परम पद को [प्राप्त करें]।

श्लोक 31 (shiva.uma.42.31)

शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने । कृते सम्यगिदं भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः

śārīre mānase caiva pāpe vāgje mahāmune kṛte samyagidaṁ bhaktyā paṭhecchraddhāsamanvitaḥ

हे महामुने! शरीर से, मन से अथवा वाणी से किए गए पाप को — यदि श्रद्धायुक्त होकर इसका भलीभाँति भक्तिपूर्वक पाठ किया जाए,

श्लोक 32 (shiva.uma.42.32)

मुच्यते सर्वपापेभ्यः शिवनामानुकीर्तनात् । उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै

mucyate sarvapāpebhyaḥ śivanāmānukīrtanāt uccāryamāṇa etasmindevadevasya tasya vai

तो शिव के नाम के अनुकीर्तन मात्र से मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है; देवाधिदेव के उस नाम का उच्चारण करते ही —

श्लोक 33 (shiva.uma.42.33)

विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि । तस्मात्तत्सञ्चिते पापे समानान्तरमेव च

vilayaṁ pāpamāyāti hyāmabhāṇḍamivāmbhasi tasmāttatsañcite pāpe samānāntarameva ca

पाप उसी प्रकार विलीन हो जाता है जैसे कच्चा (बिना पका हुआ) मिट्टी का पात्र जल में गल जाता है; इसलिए संचित पाप के [नाश के] लिए भी उसी प्रकार [इस स्तोत्र का पाठ करना चाहिए]।

श्लोक 34 (shiva.uma.42.34)

जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने । नरैः श्रद्धालुभिभूर्यः सर्वकामफलाप्तये

japtavyametatpāpasya praśamāya mahāmune naraiḥ śraddhālubhibhūryaḥ sarvakāmaphalāptaye

हे महामुने! पाप की शान्ति के लिए यह अवश्य जपने योग्य है, श्रद्धालु मनुष्यों द्वारा सर्व कामनाओं के फल की प्राप्ति के लिए भी [इसका पाठ करना चाहिए]।

श्लोक 35 (shiva.uma.42.35)

पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा । मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः

puṣṭyarthamimamadhyāyaṁ paṭhedenaṁ śṛṇoti vā mucyate sarvapāpebhyo mokṣaṁ yāti na saṁśayaḥ

जो पुष्टि के लिए इस अध्याय को पढ़ता है अथवा सुनता है, वह सब पापों से मुक्त होकर मोक्ष को प्राप्त करता है, इसमें सन्देह नहीं।

अध्याय 41अध्याय-सूचीअध्याय 43