Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 50

शताक्षी आदि अवतारों का वर्णन

अध्याय 49अध्याय-सूचीअध्याय 51

श्लोक 1 (shiva.uma.50.1)

मुनय ऊचुः । श्रोतुकामा वयं सर्वे दुर्गाचरितमन्वहम् । अपरं च महाप्राज्ञ तत्त्वं वर्णय नोऽद्भुतम्

munaya ūcuḥ śrotukāmā vayaṁ sarve durgācaritamanvaham aparaṁ ca mahāprājña tattvaṁ varṇaya no'dbhutam

मुनियों ने कहा — हम सब प्रतिदिन दुर्गा के चरित्र को सुनना चाहते हैं; हे महाप्राज्ञ! हमें एक और अद्भुत तत्त्व भी बताइए।

श्लोक 2 (shiva.uma.50.2)

शृण्वतां त्वन्मुखाम्भोजात् कथा नाना सुधोपमाः । न तृप्यति मनोऽस्माकं सूत सर्वार्थवित्तम

śṛṇvatāṁ tvanmukhāmbhojāt kathā nānā sudhopamāḥ na tṛpyati mano'smākaṁ sūta sarvārthavittama

हे सूत! हे सर्वज्ञ! आपके मुखकमल से निकली अमृत-तुल्य विविध कथाओं को सुनते हुए भी हमारा मन तृप्त नहीं होता।

श्लोक 3 (shiva.uma.50.3)

सूत उवाच । दुर्गमः प्रथितो नाम्ना रुरुपुत्रो महाबलः । ब्रह्मणो वरदानेन चतस्रोऽलभत श्रुतीः

sūta uvāca durgamaḥ prathito nāmnā ruruputro mahābalaḥ brahmaṇo varadānena catasro'labhata śrutīḥ

सूत जी ने कहा — दुर्गम नाम से प्रसिद्ध, रुरु का पुत्र, महाबली था; उसने ब्रह्मा के वरदान से चारों श्रुतियाँ (वेद) प्राप्त कर लीं।

श्लोक 4 (shiva.uma.50.4)

देवाजेयबलं चापि सम्प्राप्य जगतीतले । करोति स्म बहूत्पातान्दिवि देवाश्चकम्पिरे

devājeyabalaṁ cāpi samprāpya jagatītale karoti sma bahūtpātāndivi devāścakampire

देवताओं द्वारा भी अजेय बल प्राप्त करके वह पृथ्वी पर अनेक उत्पात करने लगा, और स्वर्ग में देवता काँपने लगे।

श्लोक 5 (shiva.uma.50.5)

सर्वा नष्टेषु वेदेषु क्रिया नष्टा बभूव ह । ब्राह्मणाश्च दुराचारा बभूवुः ससुरास्तदा

sarvā naṣṭeṣu vedeṣu kriyā naṣṭā babhūva ha brāhmaṇāśca durācārā babhūvuḥ sasurāstadā

समस्त वेदों के नष्ट हो जाने पर सारी क्रियाएँ नष्ट हो गईं; और ब्राह्मण तथा देवता भी उस समय दुराचारी हो गए।

श्लोक 6 (shiva.uma.50.6)

न दानं न तपोऽत्युग्रं न यागो हवनं न हि । अनावृष्टिस्ततो जाता पृथिव्यां शतवार्षिकी

na dānaṁ na tapo'tyugraṁ na yāgo havanaṁ na hi anāvṛṣṭistato jātā pṛthivyāṁ śatavārṣikī

न दान होता था, न कठोर तप, न यज्ञ, न हवन; तब पृथ्वी पर सौ वर्षों तक अनावृष्टि (अकाल) हो गई।

श्लोक 7 (shiva.uma.50.7)

हाहाकारो महानासीत् त्रिषु लोकेषु दुःखिताः । अभवंश्च जनाःसर्वे क्षुत्तृड्भ्यां पीडिता भृशम्

hāhākāro mahānāsīt triṣu lokeṣu duḥkhitāḥ abhavaṁśca janāḥsarve kṣuttṛḍbhyāṁ pīḍitā bhṛśam

तीनों लोकों में महान हाहाकार मच गया, सब दुःखी हो गए, और समस्त जन भूख-प्यास से अत्यंत पीड़ित हो गए।

श्लोक 8 (shiva.uma.50.8)

सरितः सागराश्चैव वापीकूपसरांसि च । निर्जला अभवन्सर्वे संशुष्का वृक्षवीरुधः

saritaḥ sāgarāścaiva vāpīkūpasarāṁsi ca nirjalā abhavansarve saṁśuṣkā vṛkṣavīrudhaḥ

नदियाँ, समुद्र, बावड़ियाँ, कूप और सरोवर सब जलरहित हो गए; वृक्ष और लताएँ पूर्णतः सूख गईं।

श्लोक 9 (shiva.uma.50.9)

ततो दृष्ट्वा महादुःखं प्रजानां दीनचेतसाम् । त्रिदशाः शरणं याता योगमायां महेश्वरीम्

tato dṛṣṭvā mahāduḥkhaṁ prajānāṁ dīnacetasām tridaśāḥ śaraṇaṁ yātā yogamāyāṁ maheśvarīm

तब प्रजा के इस महान दुःख और दीन मनोदशा को देखकर देवताओं ने महेश्वरी योगमाया की शरण ली।

श्लोक 10 (shiva.uma.50.10)

देवा ऊचुः । रक्ष रक्ष महामाये स्वकीयाः सकलाः प्रजाः । कोपं संहर नूनं त्वं लोका नङ्क्ष्यन्ति चान्यथा

devā ūcuḥ rakṣa rakṣa mahāmāye svakīyāḥ sakalāḥ prajāḥ kopaṁ saṁhara nūnaṁ tvaṁ lokā naṅkṣyanti cānyathā

देवताओं ने कहा — 'हे महामाये! अपनी इन समस्त प्रजाओं की रक्षा करो, रक्षा करो! अपना कोप शान्त करो, अन्यथा निश्चय ही लोक नष्ट हो जाएँगे।'

श्लोक 11 (shiva.uma.50.11)

यथा शुम्भो हतो दैत्यो निशुम्भश्च महाबलः । धूम्राक्षश्चण्डमुण्डौ च रक्तबीजो महाबलः

yathā śumbho hato daityo niśumbhaśca mahābalaḥ dhūmrākṣaścaṇḍamuṇḍau ca raktabījo mahābalaḥ

जैसे शुम्भ, महाबली निशुम्भ, धूम्राक्ष, चण्ड-मुण्ड और महाबली रक्तबीज मारे गए,

श्लोक 12 (shiva.uma.50.12)

समधुः कैटभो दैत्यो महिषासुर एव च । तथैवामुं कृपासिन्धो दीनबन्धो जहि द्रुतम्

samadhuḥ kaiṭabho daityo mahiṣāsura eva ca tathaivāmuṁ kṛpāsindho dīnabandho jahi drutam

तथा दैत्य मधु-कैटभ और महिषासुर का वध किया, हे कृपासिन्धु! हे दीनबन्धु! उसी प्रकार इस (दुर्गम) का भी शीघ्र वध करो।

श्लोक 13 (shiva.uma.50.13)

अपराधो भवत्येव बालकानां पदे पदे । सहते को जनो लोके केवलं मातरं विना

aparādho bhavatyeva bālakānāṁ pade pade sahate ko jano loke kevalaṁ mātaraṁ vinā

बालकों से पग-पग पर अपराध होता ही है; माता के अतिरिक्त संसार में और कौन उन्हें सहन करता है?

श्लोक 14 (shiva.uma.50.14)

यदा यदाभवद्दुःखं देवानां ब्रह्मणां तथा । तदा तदावतीर्याशु कुरुषे सुखिनो जनान्

yadā yadābhavadduḥkhaṁ devānāṁ brahmaṇāṁ tathā tadā tadāvatīryāśu kuruṣe sukhino janān

जब-जब देवताओं और ब्राह्मणों पर दुःख आया है, तब-तब आपने शीघ्र अवतार लेकर लोगों को सुखी किया है।

श्लोक 15 (shiva.uma.50.15)

इति विक्लवितं तेषां समाकर्ण्य कृपामयी । अनन्ताक्षमयं रूपं दर्शयामास साम्प्रतम्

iti viklavitaṁ teṣāṁ samākarṇya kṛpāmayī anantākṣamayaṁ rūpaṁ darśayāmāsa sāmpratam

उनके इस विलाप को सुनकर कृपामयी देवी ने तत्काल अनन्त नेत्रों वाला रूप दिखाया।

श्लोक 16 (shiva.uma.50.16)

धनुर्बाणौ तथा पद्मं नानामूलफलानि च । चतुर्भिर्दधती हस्तैः प्रसन्नमुखपङ्कजा

dhanurbāṇau tathā padmaṁ nānāmūlaphalāni ca caturbhirdadhatī hastaiḥ prasannamukhapaṅkajā

अपने चार हाथों में धनुष-बाण, कमल और नाना प्रकार के मूल-फल धारण किए हुए, प्रसन्न मुखकमल वाली।

श्लोक 17 (shiva.uma.50.17)

ततो दृष्ट्वा प्रजास्तप्ताः करुणापूरितेक्षणा । रुरोद नव घस्राणि नव रात्रीः समाकुला

tato dṛṣṭvā prajāstaptāḥ karuṇāpūritekṣaṇā ruroda nava ghasrāṇi nava rātrīḥ samākulā

तब पीड़ित प्रजा को देखकर करुणा से परिपूर्ण नेत्रों वाली वे नौ दिन और नौ रात्रि तक व्याकुल होकर रोती रहीं।

श्लोक 18 (shiva.uma.50.18)

मोचयामास दृष्टिभ्यो वारिधाराः सहस्रशः । ताभिः प्रतर्पिता लोका औषध्यः सकला अपि

mocayāmāsa dṛṣṭibhyo vāridhārāḥ sahasraśaḥ tābhiḥ pratarpitā lokā auṣadhyaḥ sakalā api

उनके नेत्रों से हजारों जलधाराएँ बह निकलीं; उनसे समस्त लोक और सारी औषधियाँ (वनस्पतियाँ) तृप्त हो गईं।

श्लोक 19 (shiva.uma.50.19)

अगाधतोयाः सरितो बभूवुः सागरा अपि । रुरुहुर्धरणीपृष्ठे शाकमूलफलानि च

agādhatoyāḥ sarito babhūvuḥ sāgarā api ruruhurdharaṇīpṛṣṭhe śākamūlaphalāni ca

नदियाँ और समुद्र भी अथाह जल से भर गए; और पृथ्वी की सतह पर शाक, मूल और फल पुनः उग आए।

श्लोक 20 (shiva.uma.50.20)

विततार करस्थानि सुमनोभ्यः फलानि च । गोभ्यस्तृणानि रम्याणि तथान्येभ्यो यथार्हतः

vitatāra karasthāni sumanobhyaḥ phalāni ca gobhyastṛṇāni ramyāṇi tathānyebhyo yathārhataḥ

उन्होंने अपने हाथों में स्थित फलों को देवताओं को दिया, गायों को सुन्दर तृण दिए, तथा अन्य सबको यथायोग्य वितरित किया।

श्लोक 21 (shiva.uma.50.21)

सन्तुष्टा अभवन्सर्वे सदेवद्विजमानुषाः । ततो जगाद सा देवी किमन्यत्करवाणि वः

santuṣṭā abhavansarve sadevadvijamānuṣāḥ tato jagāda sā devī kimanyatkaravāṇi vaḥ

देवता, ब्राह्मण और मनुष्य — सभी सन्तुष्ट हो गए; तब उस देवी ने कहा — 'अब मैं तुम्हारे लिए और क्या करूँ?'

श्लोक 22 (shiva.uma.50.22)

समेत्योचुस्तदा देवा भवत्या तोषिता जनाः । वेदान्देहि कृपां कृत्वा दुर्गमेण समाहृताम्

sametyocustadā devā bhavatyā toṣitā janāḥ vedāndehi kṛpāṁ kṛtvā durgameṇa samāhṛtām

तब देवताओं ने एकत्र होकर कहा — 'आपके द्वारा सब जन सन्तुष्ट हो गए; अब कृपा करके दुर्गम द्वारा हरे गए वेदों को हमें दीजिए।'

श्लोक 23 (shiva.uma.50.23)

तथास्त्विति प्रभाष्याह यात यात निजालयम् । वितरिष्यामि वो वेदानचिरेणैव कालतः

tathāstviti prabhāṣyāha yāta yāta nijālayam vitariṣyāmi vo vedānacireṇaiva kālataḥ

'तथास्तु' कहकर उन्होंने कहा — 'तुम अपने-अपने धाम को जाओ; मैं शीघ्र ही तुम्हें वेद प्रदान करूँगी।'

श्लोक 24 (shiva.uma.50.24)

ततः प्रमुदिता देवाः स्वं स्वं धाम समाययुः । सुप्रणम्य जगद्योनिं फुल्लेन्दीवरलोचनाम्

tataḥ pramuditā devāḥ svaṁ svaṁ dhāma samāyayuḥ supraṇamya jagadyoniṁ phullendīvaralocanām

तब आनन्दित देवता, विकसित नीलकमल के समान नेत्रों वाली जगत्-जननी को भलीभाँति प्रणाम करके अपने-अपने धाम को लौट गए।

श्लोक 25 (shiva.uma.50.25)

ततः कोलाहलो जातो दिवि भूम्यन्तरिक्षके । तच्छ्रुत्वा रौरवः सद्यो न्यरुणत्सर्वतः पुरीम्

tataḥ kolāhalo jāto divi bhūmyantarikṣake tacchrutvā rauravaḥ sadyo nyaruṇatsarvataḥ purīm

तब स्वर्ग, पृथ्वी और अन्तरिक्ष में महान कोलाहल मच गया; उसे सुनकर रौरव (रुरु-पुत्र दुर्गम) ने तत्काल सब ओर से नगरी को घेर लिया।

श्लोक 26 (shiva.uma.50.26)

ततस्तेजोमयं चक्रं विधाय परितः शिवा । रक्षणार्थं देवतानां स्वयं तस्माद् बहिर्गता

tatastejomayaṁ cakraṁ vidhāya paritaḥ śivā rakṣaṇārthaṁ devatānāṁ svayaṁ tasmād bahirgatā

तब चारों ओर तेजोमय चक्र बनाकर, देवताओं की रक्षा हेतु शिवा (देवी) स्वयं उससे बाहर निकलीं।

श्लोक 27 (shiva.uma.50.27)

ततः समभवद्युद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः । ववृषुः समरे बाणान्निशितान्कङ्कटच्छिदः

tataḥ samabhavadyuddhaṁ devyā daityasya cobhayoḥ vavṛṣuḥ samare bāṇānniśitānkaṅkaṭacchidaḥ

तब देवी और दैत्य दोनों के बीच युद्ध हुआ; युद्ध में उन्होंने कवच को भेदने वाले तीक्ष्ण बाणों की वर्षा की।

श्लोक 28 (shiva.uma.50.28)

एतस्मिन्नन्तरे तस्याः शरीराद् रम्यमूर्तयः । काली तारा छिन्नमस्ता श्रीविद्या भुवनेश्वरी

etasminnantare tasyāḥ śarīrād ramyamūrtayaḥ kālī tārā chinnamastā śrīvidyā bhuvaneśvarī

इसी बीच उनके शरीर से सुन्दर मूर्तियाँ प्रकट हुईं — काली, तारा, छिन्नमस्ता, श्रीविद्या, भुवनेश्वरी,

श्लोक 29 (shiva.uma.50.29)

भैरवी बगला धूम्रा श्रीमत्त्रिपुरसुन्दरी । मातङ्गी च महाविद्या निर्गता दश सायुधाः

bhairavī bagalā dhūmrā śrīmattripurasundarī mātaṅgī ca mahāvidyā nirgatā daśa sāyudhāḥ

भैरवी, बगला, धूम्रा, श्रीमत् त्रिपुरसुन्दरी और मातंगी — ये दस महाविद्याएँ अपने-अपने आयुधों सहित प्रकट हुईं।

श्लोक 30 (shiva.uma.50.30)

असङ्ख्यातास्ततो जाता मातरो दिव्यमूर्त्तयः । चन्द्रलेखाधराः सर्वाः सर्वा विद्युत्समप्रभाः

asaṅkhyātāstato jātā mātaro divyamūrttayaḥ candralekhādharāḥ sarvāḥ sarvā vidyutsamaprabhāḥ

तब असंख्य दिव्यमूर्ति मातृकाएँ उत्पन्न हुईं, जो सब चन्द्रकला धारण किए हुए और बिजली के समान कान्तिमयी थीं।

श्लोक 31 (shiva.uma.50.31)

ततो मातृगणैर्युद्धं प्रावर्तत भयङ्करम् । रौरवीयं हतं ताभिर्दलमक्षौहिणीशतम्

tato mātṛgaṇairyuddhaṁ prāvartata bhayaṅkaram rauravīyaṁ hataṁ tābhirdalamakṣauhiṇīśatam

तब मातृगणों द्वारा भयंकर युद्ध हुआ; उनके द्वारा रौरव की सौ अक्षौहिणी सेना नष्ट कर दी गई।

श्लोक 32 (shiva.uma.50.32)

जघान सा तदा दैत्यं दुर्गमं शूलधारया । पपात धरणीपृष्ठे खातमूलद्रुमो यथा

jaghāna sā tadā daityaṁ durgamaṁ śūladhārayā papāta dharaṇīpṛṣṭhe khātamūladrumo yathā

तब उन्होंने शूल की धार से दैत्य दुर्गम का वध किया; वह जड़ से उखड़े हुए वृक्ष के समान पृथ्वी पर गिर पड़ा।

श्लोक 33 (shiva.uma.50.33)

इत्थं हत्वा तदा दैत्यं दुर्गमासुरनामकम् । आदाय चतुरो वेदान्ददौ देवेभ्य ईश्वरी

itthaṁ hatvā tadā daityaṁ durgamāsuranāmakam ādāya caturo vedāndadau devebhya īśvarī

इस प्रकार दुर्गमासुर नामक दैत्य का वध करके, ईश्वरी ने चारों वेदों को लेकर देवताओं को प्रदान किया।

श्लोक 34 (shiva.uma.50.34)

देवा ऊचुः । अस्मदर्थं त्वया रूपमनन्ताक्षिमयं धृतम् । मुनयः कीर्तयिष्यन्ति शताक्षीं त्वामतोऽम्बिके

devā ūcuḥ asmadarthaṁ tvayā rūpamanantākṣimayaṁ dhṛtam munayaḥ kīrtayiṣyanti śatākṣīṁ tvāmato'mbike

देवताओं ने कहा — हमारे लिए आपने अनन्त नेत्रों वाला रूप धारण किया; इसलिए हे अम्बिके! मुनि आपको शताक्षी के नाम से कीर्तित करेंगे।

श्लोक 35 (shiva.uma.50.35)

आत्मदेहसमुद्भूतैः शाकैर्लोका मृता यतः । शाकम्भरीति विख्यातं तत्ते नाम भविष्यति

ātmadehasamudbhūtaiḥ śākairlokā mṛtā yataḥ śākambharīti vikhyātaṁ tatte nāma bhaviṣyati

चूँकि अपने ही शरीर से उत्पन्न शाकों (वनस्पतियों) से मरणासन्न लोगों को जीवन मिला, इसलिए आपका नाम शाकम्भरी के नाम से प्रसिद्ध होगा।

श्लोक 36 (shiva.uma.50.36)

दुर्गमाख्यो महादैत्यो हतो यस्मात्ततः शिवे । दुर्गां भगवतीं भद्रां व्याहरिष्यन्ति मानवाः

durgamākhyo mahādaityo hato yasmāttataḥ śive durgāṁ bhagavatīṁ bhadrāṁ vyāhariṣyanti mānavāḥ

हे शिवे! चूँकि दुर्गम नामक महादैत्य आपके द्वारा मारा गया, इसलिए मनुष्य आपको भगवती दुर्गा के नाम से पुकारेंगे।

श्लोक 37 (shiva.uma.50.37)

योगनिद्रे नमस्तुभ्यं नमस्तेऽस्तु महाबले । नमो ज्ञानप्रदे तुभ्यं विश्वमात्रे नमो नमः

yoganidre namastubhyaṁ namaste'stu mahābale namo jñānaprade tubhyaṁ viśvamātre namo namaḥ

हे योगनिद्रे! आपको नमस्कार है, हे महाबले! आपको नमस्कार है। हे ज्ञानप्रदे! आपको नमस्कार है, हे विश्वमाता! आपको बार-बार नमस्कार है।

श्लोक 38 (shiva.uma.50.38)

तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्या बोध्यते परमेश्वरी । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमो नमः

tattvamasyādivākyairyā bodhyate parameśvarī anantakoṭibrahmāṇḍanāyikāyai namo namaḥ

जो 'तत्त्वमसि' आदि महावाक्यों से जानी जाती हैं, उन अनन्त कोटि ब्रह्माण्डों की स्वामिनी परमेश्वरी को बार-बार नमस्कार है।

श्लोक 39 (shiva.uma.50.39)

वाङ्मनःकायदुष्प्रापां सूर्यचन्द्राग्निलोचनाम् । स्तोतुं न शक्नुमो मातस्त्वत्प्रभावाबुधा वयम्

vāṅmanaḥkāyaduṣprāpāṁ sūryacandrāgnilocanām stotuṁ na śaknumo mātastvatprabhāvābudhā vayam

हे माता! वाणी, मन और शरीर से अप्राप्य, सूर्य-चन्द्र-अग्नि नेत्रों वाली आपकी स्तुति करने में हम असमर्थ हैं, क्योंकि हम आपके प्रभाव को नहीं जानते।

श्लोक 40 (shiva.uma.50.40)

मादृशानमरान्दृष्ट्वा कः कुर्यादीदृशीं दयाम् । वर्जयित्वा सुरेशानीं शताक्षीं मातरं विना

mādṛśānamarāndṛṣṭvā kaḥ kuryādīdṛśīṁ dayām varjayitvā sureśānīṁ śatākṣīṁ mātaraṁ vinā

हमारे जैसे देवताओं को देखकर, सुरेश्वरी माता शताक्षी के अतिरिक्त और कौन ऐसी दया कर सकता है?

श्लोक 41 (shiva.uma.50.41)

त्रिलोकी नाभिभूयेत बाधाभिश्च निरन्तरम् । एवं कार्यस्त्वया यत्नोऽस्माकं वैरिविनाशनम्

trilokī nābhibhūyeta bādhābhiśca nirantaram evaṁ kāryastvayā yatno'smākaṁ vairivināśanam

त्रिलोकी निरन्तर बाधाओं से पीड़ित न हो; इस प्रकार आप सदा हमारे शत्रुओं के विनाश का प्रयत्न करती रहें।

श्लोक 42 (shiva.uma.50.42)

देव्युवाच । वत्सान्दृष्ट्वा यथा गावो व्यग्रा धावन्ति सत्वरम् । तथैव भवतो दृष्ट्वा धावामि व्याकुला सती

devyuvāca vatsāndṛṣṭvā yathā gāvo vyagrā dhāvanti satvaram tathaiva bhavato dṛṣṭvā dhāvāmi vyākulā satī

देवी ने कहा — जैसे गायें अपने बछड़ों को देखकर व्याकुल होकर शीघ्र दौड़ पड़ती हैं, वैसे ही तुम्हें देखकर मैं व्याकुल होकर दौड़ आती हूँ।

श्लोक 43 (shiva.uma.50.43)

मम युष्मानपश्यन्त्याः पश्यन्त्या बालकानिव । अपि प्राणान्प्रयच्छन्त्याः क्षण एको युगायते

mama yuṣmānapaśyantyāḥ paśyantyā bālakāniva api prāṇānprayacchantyāḥ kṣaṇa eko yugāyate

तुम्हें न देखते हुए, और तुम्हें बालकों के समान देखते हुए — यहाँ तक कि तुम्हारे लिए अपने प्राण देते हुए भी — मुझे एक क्षण युग के समान प्रतीत होता है।

श्लोक 44 (shiva.uma.50.44)

कापि चिन्ता न कर्तव्या युष्माभिर्भक्तिशालिभिः । भवत्यां मयि तिष्ठन्त्यां संहरन्त्यां निजापदः

kāpi cintā na kartavyā yuṣmābhirbhaktiśālibhiḥ bhavatyāṁ mayi tiṣṭhantyāṁ saṁharantyāṁ nijāpadaḥ

हे भक्तो! तुम्हें कोई चिन्ता नहीं करनी चाहिए, जब तक मैं तुम्हारी विपत्तियों का नाश करती हुई तुम्हारे साथ हूँ।

श्लोक 45 (shiva.uma.50.45)

यथा पूर्वं हता दैत्या हनिष्यामि तथाऽसुरान् । संशयो नात्र कर्त्तव्यः सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

yathā pūrvaṁ hatā daityā haniṣyāmi tathā'surān saṁśayo nātra karttavyaḥ satyaṁ satyaṁ bravīmyaham

जैसे पूर्व में दैत्य मारे गए, वैसे ही मैं असुरों को पुनः मारूँगी; इसमें कोई संशय नहीं करना चाहिए — मैं सत्य ही, सत्य ही कहती हूँ।

श्लोक 46 (shiva.uma.50.46)

यदा शुम्भो निशुम्भश्चापरौ दैत्यौ भविष्यतः । तदाहं नन्दभार्यायां यशोदायां यशोमयी

yadā śumbho niśumbhaścāparau daityau bhaviṣyataḥ tadāhaṁ nandabhāryāyāṁ yaśodāyāṁ yaśomayī

जब शुम्भ और निशुम्भ नाम के दो अन्य दैत्य होंगे, तब मैं यशोमयी होकर नन्द की पत्नी यशोदा के गर्भ से —

श्लोक 47 (shiva.uma.50.47)

योनिजं रूपमास्थाय जनिष्ये गोपगोकुले । हनिष्याम्यसुरौ तन्मां व्याहरिष्यन्ति नन्दजाम्

yonijaṁ rūpamāsthāya janiṣye gopagokule haniṣyāmyasurau tanmāṁ vyāhariṣyanti nandajām

योनिज रूप धारण कर गोपकुल में जन्म लूँगी; उन दोनों असुरों का वध करूँगी, और लोग मुझे नन्दजा (नन्द की पुत्री) कहकर पुकारेंगे।

श्लोक 48 (shiva.uma.50.48)

भ्रामरं रूपमास्थाय वधिष्याम्यरुणं यतः । भ्रामरीति च मां लोके कीर्तयिष्यन्ति मानवाः

bhrāmaraṁ rūpamāsthāya vadhiṣyāmyaruṇaṁ yataḥ bhrāmarīti ca māṁ loke kīrtayiṣyanti mānavāḥ

चूँकि भ्रामरी रूप धारण करके मैं अरुण नामक असुर का वध करूँगी, इसलिए संसार में मनुष्य मुझे भ्रामरी के नाम से कीर्तित करेंगे।

श्लोक 49 (shiva.uma.50.49)

कृत्वा भीमं पुना रूपं रक्षांस्यत्स्याम्यहं यदा । भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति

kṛtvā bhīmaṁ punā rūpaṁ rakṣāṁsyatsyāmyahaṁ yadā bhīmā devīti vikhyātaṁ tanme nāma bhaviṣyati

जब मैं पुनः भीम रूप धारण करके राक्षसों का भक्षण करूँगी, तब मेरा नाम भीमा देवी के नाम से प्रसिद्ध होगा।

श्लोक 50 (shiva.uma.50.50)

यदा यदासुरोत्थैवं बाधा भुवि भविष्यति । तदा तदावतीर्याहं शं करिष्याम्यसंशयम्

yadā yadāsurotthaivaṁ bādhā bhuvi bhaviṣyati tadā tadāvatīryāhaṁ śaṁ kariṣyāmyasaṁśayam

जब-जब इस प्रकार असुरों से उत्पन्न बाधा पृथ्वी पर होगी, तब-तब मैं अवतार लेकर निःसंदेह कल्याण करूँगी।

श्लोक 51 (shiva.uma.50.51)

या शताक्षी स्मृता देवी सैव शाकम्भरी मता । सैव प्रकीर्तिता दुर्गा व्यक्तिरेकैव त्रिष्वपि

yā śatākṣī smṛtā devī saiva śākambharī matā saiva prakīrtitā durgā vyaktirekaiva triṣvapi

जो देवी शताक्षी के नाम से स्मरण की जाती हैं, वही शाकम्भरी मानी जाती हैं, और वही दुर्गा के नाम से प्रकीर्तित हैं — तीनों में एक ही अभिव्यक्ति है।

श्लोक 52 (shiva.uma.50.52)

न शताक्षीसमा काचिद्दयालुर्भुवि देवता । दृष्ट्वारुदत्प्रजास्तप्ता या नवाहं महेश्वरी

na śatākṣīsamā kāciddayālurbhuvi devatā dṛṣṭvārudatprajāstaptā yā navāhaṁ maheśvarī

पृथ्वी पर शताक्षी के समान कोई दयालु देवता नहीं है, जो पीड़ित प्रजा को देखकर नौ दिनों तक रोती रहीं — वे महेश्वरी।

अध्याय 49अध्याय-सूचीअध्याय 51