Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 7

नरकलोक-मार्ग और यमदूतों के स्वरूप का वर्णन

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8

श्लोक 1 (shiva.uma.7.1)

सनत्कुमार उवाच । अथ पापैर्नरा यान्ति यमलोकं चतुर्विधैः । सन्त्रासजननं घोरं विवशाः सर्वदेहिनः

sanatkumāra uvāca atha pāpairnarā yānti yamalokaṁ caturvidhaiḥ santrāsajananaṁ ghoraṁ vivaśāḥ sarvadehinaḥ

सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार चार प्रकार के पापों से मनुष्य यमलोक जाते हैं — वह घोर, भय उत्पन्न करने वाला स्थान, जहाँ सभी देहधारी विवश होते हैं।

श्लोक 2 (shiva.uma.7.2)

गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजन्तुषु

garbhasthairjāyamānaiśca bālaistaruṇamadhyamaiḥ strīpunnapuṁsakairjīvairjñātavyaṁ sarvajantuṣu

गर्भस्थ, जन्म लेते हुए, बालक, तरुण, मध्यवयस्क; स्त्री, पुरुष तथा नपुंसक — सभी प्राणियों के लिए यह जानना चाहिए।

श्लोक 3 (shiva.uma.7.3)

शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिः सर्वैः वसिष्ठप्रमुखैस्तथा

śubhāśubhaphalaṁ cātra dehināṁ saṁvicāryate citraguptādibhiḥ sarvaiḥ vasiṣṭhapramukhaistathā

यहाँ चित्रगुप्त आदि सभी तथा वसिष्ठ आदि ऋषियों द्वारा प्राणियों के शुभ-अशुभ फल का भलीभाँति विचार किया जाता है।

श्लोक 4 (shiva.uma.7.4)

न केचित्प्राणिनः सन्ति ये न यान्ति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्यताम्

na kecitprāṇinaḥ santi ye na yānti yamakṣayam avaśyaṁ hi kṛtaṁ karma bhoktavyaṁ tadvicāryatām

ऐसा कोई प्राणी नहीं है जो यम के धाम न जाता हो; क्योंकि किया गया कर्म अवश्य ही भोगना पड़ता है — इसे भलीभाँति समझ लो।

श्लोक 5 (shiva.uma.7.5)

तत्र ये शुभकर्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः । ते नरा यान्ति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्

tatra ye śubhakarmāṇaḥ saumyacittā dayānvitāḥ te narā yānti saumyena pūrvaṁ yamaniketanam

उनमें से जो शुभकर्मी, सौम्यचित्त तथा दया से युक्त हैं, वे मनुष्य सुगम मार्ग से यमलोक जाते हैं।

श्लोक 6 (shiva.uma.7.6)

ये पुनः पापकर्माणः पापा दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यान्ति दक्षिणेन यमालयम्

ye punaḥ pāpakarmāṇaḥ pāpā dānavivarjitāḥ te ghoreṇa pathā yānti dakṣiṇena yamālayam

किंतु जो पापकर्मी, दुष्ट तथा दानरहित हैं, वे घोर, दक्षिण दिशा के मार्ग से यमालय जाते हैं।

श्लोक 7 (shiva.uma.7.7)

षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य तत् । वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमवस्थितम्

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāmatītya tat vaivasvatapuraṁ jñeyaṁ nānārūpamavasthitam

वैवस्वत (यम) का वह नगर छियासी हजार योजन दूर, नाना रूपों में स्थित जानना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.uma.7.8)

समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् । पापिनामतिदूरस्थं यथा रौद्रेण गच्छताम्

samīpasthamivābhāti narāṇāṁ puṇyakarmaṇām pāpināmatidūrasthaṁ yathā raudreṇa gacchatām

वह पुण्यकर्मी मनुष्यों को समीपस्थ-सा प्रतीत होता है, किंतु घोर मार्ग से जाने वाले पापियों को अत्यंत दूरस्थ।

श्लोक 9 (shiva.uma.7.9)

तीक्ष्णकण्टकयुक्तेन शर्कराविचितेन च । क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च

tīkṣṇakaṇṭakayuktena śarkarāvicitena ca kṣuradhārānibhaistīkṣṇaiḥ pāṣāṇai racitena ca

तीक्ष्ण काँटों से युक्त, कंकड़ों से भरे, तथा छुरे की धार जैसे तीक्ष्ण पत्थरों से बने मार्ग से —

श्लोक 10 (shiva.uma.7.10)

क्वचित्पङ्केन महता जलौकाभिश्च सङ्कुलैः । लोहसूचीनिभैर्दर्भैः सम्पन्नेन पथा क्वचित्

kvacitpaṅkena mahatā jalaukābhiśca saṅkulaiḥ lohasūcīnibhairdarbhaiḥ sampannena pathā kvacit

— कहीं गहरे दलदल और जोंकों से भरे, कहीं लोहे की सुइयों जैसी तीक्ष्ण दर्भ-घास से भरे मार्ग से —

श्लोक 11 (shiva.uma.7.11)

तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसङ्कुलैः । प्रतप्ताङ्गारयुक्तेन यान्ति मार्गेण दुःखिताः

taṭaprāyātiviṣamaiḥ parvatairvṛkṣasaṅkulaiḥ prataptāṅgārayuktena yānti mārgeṇa duḥkhitāḥ

— किनारों के अत्यंत दुर्गम, वृक्षों से भरे पर्वतों और जलते अंगारों से युक्त मार्ग से दुखी होकर जाते हैं —

श्लोक 12 (shiva.uma.7.12)

क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्ठैः सुदुष्करैः । सुतप्तबालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शङ्कुभिः

kvacidviṣamagartaiśca kvacilloṣṭhaiḥ suduṣkaraiḥ sutaptabālukābhiśca tathā tīkṣṇaiśca śaṅkubhiḥ

— कहीं विषम गड्ढों से, कहीं दुर्गम ढेलों से, कहीं अत्यंत तपी बालू से तथा तीक्ष्ण खूँटों से युक्त मार्ग से —

श्लोक 13 (shiva.uma.7.13)

अनेकशाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् । कष्टेन तमसा मार्गेणानालम्बेन कुत्रचित्

anekaśākhāvitatairvyāptaṁ vaṁśavanaiḥ kvacit kaṣṭena tamasā mārgeṇānālambena kutracit

— कहीं अनेक शाखाओं से फैले बाँस के वनों से व्याप्त, कहीं कष्टकारी अंधकारमय, बिना किसी सहारे के मार्ग से —

श्लोक 14 (shiva.uma.7.14)

अयः शृङ्गाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः । क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च

ayaḥ śṛṅgāṭakaistīkṣṇaiḥ kvaciddāvāgninā punaḥ kvacittaptaśilābhiśca kvacidvyāptaṁ himena ca

— तीक्ष्ण लौह-कंटकों से, कहीं दावानल से, कहीं तपी शिलाओं से, तथा कहीं हिम से व्याप्त मार्ग से —

श्लोक 15 (shiva.uma.7.15)

क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकण्ठान्तः प्रवेशया । क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना

kvacidvālukayā vyāptamākaṇṭhāntaḥ praveśayā kvacidduṣṭāmbunā vyāptaṁ kvacicca kariṣāgninā

— कहीं गले तक धँसा देने वाली बालू से व्याप्त, कहीं दूषित जल से, तथा कहीं गोबर की आग से व्याप्त मार्ग से —

श्लोक 16 (shiva.uma.7.16)

क्वचित् सिहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः । क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा

kvacit sihairvṛkairvyāghrairmaśakaiśca sudāruṇaiḥ kvacinmahājalaukābhiḥ kvaciccājagaraistathā

— कहीं सिंहों, भेड़ियों, बाघों तथा अत्यंत भयानक मच्छरों से, कहीं बड़ी जोंकों से, कहीं अजगरों से —

श्लोक 17 (shiva.uma.7.17)

मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित् सर्पैर्विषोल्बणैः । मत्तमातङ्गयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः

makṣikābhiśca raudrābhiḥ kvacit sarpairviṣolbaṇaiḥ mattamātaṅgayūthaiśca balonmattaiḥ pramāthibhiḥ

— भयंकर मक्खियों से, कहीं तीव्र विषधर सर्पों से, तथा बलोन्मत्त, विनाशकारी मतवाले हाथियों के झुंडों से —

श्लोक 18 (shiva.uma.7.18)

पन्थानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः । तीक्ष्णशृङ्गैश्च महिषैः सर्वभूतैश्च श्वापदैः

panthānamullikhadbhiśca sūkaraistīkṣṇadaṁṣṭribhiḥ tīkṣṇaśṛṅgaiśca mahiṣaiḥ sarvabhūtaiśca śvāpadaiḥ

— मार्ग को उधेड़ते तीक्ष्ण दाढ़ों वाले सूअरों से, तीक्ष्ण सींगों वाले भैंसों से, तथा हर प्रकार के हिंसक पशुओं से —

श्लोक 19 (shiva.uma.7.19)

डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजन्ति हि

ḍākinībhiśca raudrābhirvikarālaiśca rākṣasaiḥ vyādhibhiśca mahāghoraiḥ pīḍyamānā vrajanti hi

— भयंकर डाकिनियों से, विकराल राक्षसों से, तथा अत्यंत घोर व्याधियों से पीड़ित होते हुए वे जाते हैं —

श्लोक 20 (shiva.uma.7.20)

महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः

mahādhūlivimiśreṇa mahācaṇḍena vāyunā mahāpāṣāṇavarṣeṇa hanyamānā nirāśrayāḥ

— भारी धूल से मिश्रित प्रचंड आँधी से, तथा भारी पत्थरों की वर्षा से आश्रयहीन होकर पीटे जाते हुए —

श्लोक 21 (shiva.uma.7.21)

क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च । महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः

kvacidvidyutprapātena dahyamānā vrajanti ca mahatā bāṇavarṣeṇa vidhyamānāśca sarvataḥ

— कहीं बिजली गिरने से जलते हुए जाते हैं, तथा चारों ओर से बाणों की भारी वर्षा से बिंधते हुए —

श्लोक 22 (shiva.uma.7.22)

पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः । प्रदीप्ताङ्गारवर्षेण दह्यमानाश्च सन्ति हि

patadbhirvajrapātaiśca ulkāpātaiśca dāruṇaiḥ pradīptāṅgāravarṣeṇa dahyamānāśca santi hi

— गिरती वज्रपात तथा भयंकर उल्कापातों से, प्रज्ज्वलित अंगारों की वर्षा से जलते हुए भी वे होते हैं —

श्लोक 23 (shiva.uma.7.23)

महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदन्ति च । महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यन्ते च मुहुर्मुहुः

mahatā pāṁsuvarṣeṇa pūryamāṇā rudanti ca mahāmegharavairghoraistrasyante ca muhurmuhuḥ

— भारी धूल की वर्षा से भरकर रोते हैं, तथा भारी बादलों की घोर गर्जना से बार-बार भयभीत होते हैं —

श्लोक 24 (shiva.uma.7.24)

निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः । महाक्षाराम्बुधाराभिः सिच्यमाना व्रजन्ति च

niśitāyudhavarṣeṇa bhidyamānāśca sarvataḥ mahākṣārāmbudhārābhiḥ sicyamānā vrajanti ca

— चारों ओर से तीक्ष्ण अस्त्रों की वर्षा से बिंधते हुए, तथा तीखे खारे जल की धाराओं से भीगते हुए जाते हैं —

श्लोक 25 (shiva.uma.7.25)

महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च । समन्ताद् बाध्यमानाश्च शुष्यन्ते सङ्कुचन्ति च

mahīśītena marutā rūkṣeṇa paruṣeṇa ca samantād bādhyamānāśca śuṣyante saṅkucanti ca

— अत्यंत शीतल, रूखी और कठोर आँधी से चारों ओर से पीड़ित होकर सूख जाते और सिकुड़ जाते हैं।

श्लोक 26 (shiva.uma.7.26)

इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च । निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समन्ततः

itthaṁ mārgeṇa raudreṇa pātheyarahitena ca nirālambena durgeṇa nirjalena samantataḥ

इस प्रकार भयंकर, मार्ग-सामग्री रहित, बिना किसी सहारे के, दुर्गम, चारों ओर से जलरहित मार्ग से —

श्लोक 27 (shiva.uma.7.27)

विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च । तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च

viṣameṇaiva mahatā nirjanāpāśrayeṇa ca tamorūpeṇa kaṣṭena sarvaduṣṭāśrayeṇa ca

— अत्यंत विषम, विशाल, निर्जन, आश्रयहीन, अंधकारमय, कष्टदायक तथा समस्त दुष्टताओं के आश्रयस्थान मार्ग से —

श्लोक 28 (shiva.uma.7.28)

नीयन्ते देहिनः सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः । यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्

nīyante dehinaḥ sarve ye mūḍhāḥ pāpakarmiṇaḥ yamadūtairmahāghoraistadājñākāribhirbalāt

— जो मूढ़ पापकर्मी सभी देहधारी हैं, उन्हें यम की आज्ञा का पालन करने वाले अत्यंत भयंकर यमदूत बलपूर्वक ले जाते हैं।

श्लोक 29 (shiva.uma.7.29)

एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः । शोचन्तः स्वानि कर्माणि रुदन्तश्च मुहुर्मुहुः

ekākinaḥ parādhīnā mitrabandhuvivarjitāḥ śocantaḥ svāni karmāṇi rudantaśca muhurmuhuḥ

अकेले, पराधीन, मित्र-बंधुओं से रहित, अपने ही कर्मों पर शोक करते हुए और बार-बार रोते हुए —

श्लोक 30 (shiva.uma.7.30)

प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः । असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः

pretā bhūtvā vivastrāśca śuṣkakaṇṭhauṣṭhatālukāḥ asaumyā bhayabhītāśca dahyamānāḥ kṣudhānvitāḥ

— प्रेत बनकर, वस्त्रहीन, सूखे कंठ-ओष्ठ-तालु वाले, कुरूप, भयभीत, जलते हुए तथा भूख से व्याकुल —

श्लोक 31 (shiva.uma.7.31)

बद्धाः शृङ्खलया केचिदुत्ता नपादका नराः । कृष्यन्ते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः

baddhāḥ śṛṅkhalayā keciduttā napādakā narāḥ kṛṣyante kṛṣyamāṇāśca yamadūtairbalotkaṭaiḥ

कुछ मनुष्य शृंखलाओं से बँधे, गिराए गए, पैरों से चलने में असमर्थ, अत्यंत बलशाली यमदूतों द्वारा घसीटे-घसीटे जाते हैं।

श्लोक 32 (shiva.uma.7.32)

उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणाः सुदुःखिताः । केशपाशनिबन्धेन सङ्कृष्यन्ते च रज्जुना

urasādhomukhāścānye ghṛṣyamāṇāḥ suduḥkhitāḥ keśapāśanibandhena saṅkṛṣyante ca rajjunā

अन्य, छाती के बल औंधे मुँह, अत्यंत दुखी होकर घिसटते हुए, बालों में बँधी रस्सी से खींचे जाते हैं।

श्लोक 33 (shiva.uma.7.33)

ललाटे चाङ्कुशेनान्ये भिन्ना दुष्यन्ति देहिनः । उत्तानाः कण्टकपथा क्वचिदङ्गारवर्त्मना

lalāṭe cāṅkuśenānye bhinnā duṣyanti dehinaḥ uttānāḥ kaṇṭakapathā kvacidaṅgāravartmanā

अन्य देहधारी, माथे में अंकुश से बिंधकर दुखी होते हैं; कुछ चित पड़े हुए, काँटों के मार्ग से या कहीं अंगारों के मार्ग से खींचे जाते हैं।

श्लोक 34 (shiva.uma.7.34)

पश्चाद् बाहुनिबद्धाश्च जठरेण प्रपीडिताः । पूरिताः शृङ्खलाभिश्च हस्तयोश्च सुकीलिताः

paścād bāhunibaddhāśca jaṭhareṇa prapīḍitāḥ pūritāḥ śṛṅkhalābhiśca hastayośca sukīlitāḥ

पीछे से बाँहें बाँधे हुए, पेट से पीड़ित, शृंखलाओं से लिपटे हुए, तथा हाथों में मजबूती से कीलित —

श्लोक 35 (shiva.uma.7.35)

ग्रीवापाशेन कृष्यन्ते प्रयान्त्यन्ये सुदुःखिताः । जिह्वाङ्कुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते

grīvāpāśena kṛṣyante prayāntyanye suduḥkhitāḥ jihvāṅkuśapraveśena rajjvākṛṣyanta eva te

— गर्दन के फंदे से खींचे जाते हैं; अन्य अत्यंत दुखी होकर, जीभ में अंकुश डालकर बँधी रस्सी से खींचे जाते हुए ही चलते हैं।

श्लोक 36 (shiva.uma.7.36)

नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृष्यन्ते तथापरे । भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वा कृष्यन्तेऽन्ये तथौष्ठयोः

nāsābhedena rajjvā ca tvākṛṣyante tathāpare bhinnāḥ kapolayo rajjvā kṛṣyante'nye tathauṣṭhayoḥ

अन्य, नाक बींधकर उसमें डाली रस्सी और त्वचा से खींचे जाते हैं; अन्य, गालों को बींधकर रस्सी से, तथा होंठों से भी खींचे जाते हैं।

श्लोक 37 (shiva.uma.7.37)

छिन्नाग्रपादहस्ताश्च छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः । सञ्छिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नाङ्गसन्धयः

chinnāgrapādahastāśca chinnakarṇoṣṭhanāsikāḥ sañchinnaśiśnavṛṣaṇāḥ chinnabhinnāṅgasandhayaḥ

जिनके पैरों-हाथों के अगले भाग कटे हुए हैं, कान-होंठ-नाक कटे हुए हैं, जननांग छिन्न हैं, तथा अंग-संधियाँ छिन्न-भिन्न हैं —

श्लोक 38 (shiva.uma.7.38)

आभिद्यमानाः कुन्तैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः । इतश्चेतश्च धावन्तः क्रन्दमाना निराश्रयाः

ābhidyamānāḥ kuntaiśca bhidyamānāśca sāyakaiḥ itaścetaśca dhāvantaḥ krandamānā nirāśrayāḥ

— भालों से बींधे जाते, बाणों से छेदे जाते, इधर-उधर दौड़ते, चिल्लाते, आश्रयहीन —

श्लोक 39 (shiva.uma.7.39)

मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कण्टकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः

mudgarairlohadaṇḍaiśca hanyamānā muhurmuhuḥ kaṇṭakairvividhairghorairjvalanārkasamaprabhaiḥ

— मुद्गरों और लौह-दंडों से बार-बार पीटे जाते हुए, अग्नि-सूर्य के समान तेजस्वी, विविध घोर काँटों से [बिंधते हुए] —

श्लोक 40 (shiva.uma.7.40)

भिन्दिपालैर्विभिद्यन्ते स्रवतः पूयशोणितम् । शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयन्ते विवशा नराः

bhindipālairvibhidyante sravataḥ pūyaśoṇitam śakṛtā kṛmidigdhāśca nīyante vivaśā narāḥ

— भिंदिपाल (भालों) से बिंधकर मवाद-रक्त बहाते हुए, विष्ठा और कीड़ों से लिपटे हुए, विवश मनुष्य ले जाए जाते हैं।

श्लोक 41 (shiva.uma.7.41)

याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः

yācamānāśca salilamannaṁ vāpi bubhukṣitāḥ chāyāṁ prārthayamānāśca śītārtāścānalaṁ punaḥ

जल माँगते हुए, भूख से पीड़ित होकर अन्न भी माँगते हुए, छाया की प्रार्थना करते हुए, फिर शीत से पीड़ित होकर अग्नि की भी —

श्लोक 42 (shiva.uma.7.42)

दानहीनाः प्रयान्त्येवं प्रार्थयन्तः सुखं नराः । गृहीतदानपाथेयाः सुखं यान्ति यमालयम्

dānahīnāḥ prayāntyevaṁ prārthayantaḥ sukhaṁ narāḥ gṛhītadānapātheyāḥ sukhaṁ yānti yamālayam

— इस प्रकार दानरहित मनुष्य सुख की प्रार्थना करते हुए ही आगे बढ़ते हैं; परंतु जिन्होंने दान को यात्रा-पाथेय बना लिया है, वे सुखपूर्वक यमालय जाते हैं।

श्लोक 43 (shiva.uma.7.43)

एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा । प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यन्ते यमाग्रतः

evaṁ nyāyena kaṣṭena prāptāḥ pretapuraṁ yadā prajñāpitāstato dūtairniveśyante yamāgrataḥ

इस प्रकार न्यायपूर्वक कष्ट सहते हुए जब वे प्रेतपुर पहुँचते हैं, तब दूतों द्वारा सूचित होकर यम के सम्मुख उपस्थित किए जाते हैं।

श्लोक 44 (shiva.uma.7.44)

तत्र ये शुभकर्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः । स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च

tatra ye śubhakarmāṇastāṁstu sammānayedyamaḥ svāgatāsanadānena pādyārghyeṇa priyeṇa ca

वहाँ जो शुभकर्मी हैं, यम उनका स्वागत, आसन-दान, चरण-प्रक्षालन-अर्घ्य तथा प्रिय वचनों से सम्मान करते हैं —

श्लोक 45 (shiva.uma.7.45)

धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः । यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिः सुकृतं कृतम्

dhanyā yūyaṁ mahātmāno nigamoditakāriṇaḥ yaiśca divyasukhārthāya bhavadbhiḥ sukṛtaṁ kṛtam

'तुम धन्य हो, महात्माओ! वेद-निर्दिष्ट कर्म करने वाले! तुमने दिव्य सुख के लिए सुकृत किया है।'

श्लोक 46 (shiva.uma.7.46)

दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्

divyaṁ vimānamāruhya divyastrībhogabhūṣitam svargaṁ gacchadhvamamalaṁ sarvakāmasamanvitam

'दिव्य विमान पर आरूढ़ होकर, दिव्य स्त्रियों के भोग से सुशोभित, निर्मल, सर्वकामनापूर्ण स्वर्ग को जाओ।'

श्लोक 47 (shiva.uma.7.47)

तत्र भुक्त्वा महाभोगानन्ते पुण्यस्य सङ्क्षयात् । यत्किञ्चिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ

tatra bhuktvā mahābhogānante puṇyasya saṅkṣayāt yatkiñcidalpamaśubhaṁ punastadiha bhokṣyatha

'वहाँ महान भोगों को भोगकर, अंत में पुण्य के क्षीण हो जाने पर, जो थोड़ा-सा अशुभ शेष रहेगा, उसे तुम पुनः यहीं भोगोगे।'

श्लोक 48 (shiva.uma.7.48)

धर्मात्मानो नरा ये च मित्रभूता इवात्मनः । सौम्यं मुखं प्रपश्यन्ति धर्मराजनमेव च

dharmātmāno narā ye ca mitrabhūtā ivātmanaḥ saumyaṁ mukhaṁ prapaśyanti dharmarājanameva ca

जो धर्मात्मा मनुष्य अपने आत्मा के समान [अपने प्रति] मित्रभाव रखते हैं, वे धर्मराज के सौम्य मुख का ही दर्शन करते हैं।

श्लोक 49 (shiva.uma.7.49)

ये पुनः क्रूरकर्माणस्ते पश्यन्ति भयानकम् । दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्

ye punaḥ krūrakarmāṇaste paśyanti bhayānakam daṁṣṭrākarālavadanaṁ bhṛkuṭīkuṭilekṣaṇam

किंतु जो क्रूरकर्मी हैं, वे उन्हें भयानक रूप में देखते हैं — दाढ़ों से विकराल मुख वाला, भृकुटी से टेढ़ी दृष्टि वाला —

श्लोक 50 (shiva.uma.7.50)

ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् । अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलाञ्जनचयोपमम्

ūrdhvakeśaṁ mahāśmaśrumūrdhvaprasphuritādharam aṣṭādaśabhujaṁ kruddhaṁ nīlāñjanacayopamam

— खड़े बालों वाला, बड़ी दाढ़ी वाला, ऊपर की ओर काँपते निचले होंठ वाला, अठारह भुजाओं वाला, क्रुद्ध, नीले अंजन के ढेर के समान —

श्लोक 51 (shiva.uma.7.51)

सर्वायुधोद्धृतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् । महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्

sarvāyudhoddhṛtakaraṁ sarvadaṇḍena tarjayan mahāmahiṣamārūḍhaṁ dīptāgnisamalocanam

— सभी हाथों में शस्त्र उठाए, हर दंड से धमकाते हुए, विशाल भैंसे पर आरूढ़, जलती अग्नि जैसे नेत्रों वाला —

श्लोक 52 (shiva.uma.7.52)

रक्तमाल्याम्बरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् । प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्

raktamālyāmbaradharaṁ mahāmerumivocchritam pralayāmbudanirghoṣaṁ pibanniva mahodadhim

— लाल माला-वस्त्र धारण किए, महामेरु के समान ऊँचा, प्रलयकाल के मेघों जैसी गर्जना करता, मानो महासागर को पी रहा हो —

श्लोक 53 (shiva.uma.7.53)

ग्रसन्तमिव शैलेन्द्रमुद्गिरन्तमिवानलम् । मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभः

grasantamiva śailendramudgirantamivānalam mṛtyuścaiva samīpasthaḥ kālānalasamaprabhaḥ

— मानो पर्वतराज को निगल रहा हो, मानो अग्नि उगल रहा हो; और उसके निकट ही मृत्यु स्वयं, कालाग्नि के समान तेजस्वी, खड़ा है —

श्लोक 54 (shiva.uma.7.54)

कालश्चाञ्जनसङ्काशः कृतान्तश्च भयानकः । मारी चोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा

kālaścāñjanasaṅkāśaḥ kṛtāntaśca bhayānakaḥ mārī cogramahāmārī kālarātriśca dāruṇā

— काजल के समान श्याम काल, तथा भयानक कृतांत; उग्र महामारी, और भयंकर कालरात्रि भी वहाँ हैं —

श्लोक 55 (shiva.uma.7.55)

विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः । शक्तिशूलाङ्कुशधराः पाशचक्रासिपाणयः

vividhā vyādhayaḥ kuṣṭhā nānārūpā bhayāvahāḥ śaktiśūlāṅkuśadharāḥ pāśacakrāsipāṇayaḥ

— विविध रोग और कुष्ठ, नाना भयावह रूपों में, शक्ति-शूल-अंकुश धारण किए, पाश-चक्र-तलवार हाथों में लिए —

श्लोक 56 (shiva.uma.7.56)

वज्रतुण्डधरा रौद्राः क्षुरतूणधनुर्द्धराः । नानायुधधराः सर्वे महावीरा भयङ्कराः

vajratuṇḍadharā raudrāḥ kṣuratūṇadhanurddharāḥ nānāyudhadharāḥ sarve mahāvīrā bhayaṅkarāḥ

— वज्र जैसे मुख वाले भयंकर, छुरे और तरकश-धनुष धारण करने वाले, नाना अस्त्र-शस्त्र लिए महावीर, सभी भयंकर —

श्लोक 57 (shiva.uma.7.57)

असङ्ख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः । सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः

asaṅkhyātā mahāvīrāḥ kālāñjanasamaprabhāḥ sarvāyudhodyatakarā yamadūtā bhayānakāḥ

— असंख्य महावीर, काले अंजन के समान तेजस्वी, हाथों में सभी अस्त्र-शस्त्र उठाए हुए — यह भयंकर यमदूत हैं।

श्लोक 58 (shiva.uma.7.58)

अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् । यमं पश्यन्ति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्

anena paricāreṇa vṛtaṁ taṁ ghoradarśanam yamaṁ paśyanti pāpiṣṭhāścitraguptaṁ ca bhīṣaṇam

इस परिचारक-समूह से घिरे उस भयानक-दर्शन यम को, तथा भीषण चित्रगुप्त को, पापी लोग देखते हैं।

श्लोक 59 (shiva.uma.7.59)

निर्भर्त्सयति चात्यन्तं यमस्तान्पापकर्मणः । चित्रगुप्तश्च भगवान् धर्मवाक्यैः प्रबोधयेत्

nirbhartsayati cātyantaṁ yamastānpāpakarmaṇaḥ citraguptaśca bhagavān dharmavākyaiḥ prabodhayet

यम उन पापकर्मियों को अत्यंत तिरस्कारपूर्वक फटकारते हैं; और भगवान् चित्रगुप्त धर्म-वाक्यों से उन्हें समझाते हैं।

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8