उमा संहिता · अध्याय 8
नरकलोक का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.uma.8.1)
चित्रगुप्त उवाच । भो भो दुष्कृतकर्माणः परद्रव्यापहारकाः । गर्विता रूपवीर्येण परदारावमर्दकाः
citragupta uvāca bho bho duṣkṛtakarmāṇaḥ paradravyāpahārakāḥ garvitā rūpavīryeṇa paradārāvamardakāḥ
चित्रगुप्त ने कहा — रे-रे दुष्कर्मियो! दूसरों के धन का अपहरण करने वालो! अपने रूप और बल के अभिमान से दूसरों की स्त्रियों को भ्रष्ट करने वालो!
श्लोक 2 (shiva.uma.8.2)
यत् स्वयं क्रियते कर्म तदिदं भुज्यते पुनः । तत्किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम्
yat svayaṁ kriyate karma tadidaṁ bhujyate punaḥ tatkimātmopaghātārthaṁ bhavadbhirduṣkṛtaṁ kṛtam
जो कर्म स्वयं किया जाता है, वही पुनः भोगना पड़ता है। तो फिर तुमने अपने ही विनाश के लिए यह दुष्कर्म क्यों किया?
श्लोक 3 (shiva.uma.8.3)
इदानीं किं प्रलप्यध्वं पीड्यमानाः स्वकर्मभिः । भुज्यन्तां स्वानि कर्माणि नास्ति दोषो हि कस्यचित्
idānīṁ kiṁ pralapyadhvaṁ pīḍyamānāḥ svakarmabhiḥ bhujyantāṁ svāni karmāṇi nāsti doṣo hi kasyacit
अब अपने ही कर्मों से पीड़ित होकर क्या विलाप कर रहे हो? अपने कर्मों को भोगो — इसमें किसी का भी दोष नहीं है।
श्लोक 4 (shiva.uma.8.4)
सनत्कुमार उवाच । एवं ते पृथिवीपालाः सम्प्राप्तास्तत्समीपतः । स्वकीयैः कर्मभिघौरैर्दुष्कर्मबलदर्पिणः
sanatkumāra uvāca evaṁ te pṛthivīpālāḥ samprāptāstatsamīpataḥ svakīyaiḥ karmabhighaurairduṣkarmabaladarpiṇaḥ
सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार वे पृथ्वीपति राजा, अपने ही घोर कर्मों तथा दुष्कर्मों के बल के अहंकार से युक्त होकर, उनके समीप उपस्थित हुए।
श्लोक 5 (shiva.uma.8.5)
तानपि क्रोधसंयुक्तश्चित्रगुप्तो महाप्रभुः । संशिक्षयति धर्मज्ञो यमराजानुशिक्षया
tānapi krodhasaṁyuktaścitragupto mahāprabhuḥ saṁśikṣayati dharmajño yamarājānuśikṣayā
क्रोध से युक्त, धर्मज्ञ महाप्रभु चित्रगुप्त, यमराज की शिक्षा के अनुसार उन्हें भी शिक्षा देते हैं।
श्लोक 6 (shiva.uma.8.6)
चित्रगुप्त उवाच । भो भो नृपा दुराचाराः प्रजाविध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम्
citragupta uvāca bho bho nṛpā durācārāḥ prajāvidhvaṁsakāriṇaḥ alpakālasya rājyasya kṛte kiṁ duṣkṛtaṁ kṛtam
चित्रगुप्त ने कहा — रे-रे दुराचारी, प्रजा का विध्वंस करने वाले राजाओ! थोड़े समय के राज्य के लिए तुमने कैसा दुष्कर्म किया?
श्लोक 7 (shiva.uma.8.7)
राज्यभोगेन मोहेन बलादन्यायतः प्रजाः । यद्दण्डिताः फलं तस्य भुज्यतामधुना नृपाः
rājyabhogena mohena balādanyāyataḥ prajāḥ yaddaṇḍitāḥ phalaṁ tasya bhujyatāmadhunā nṛpāḥ
राज्य-भोग के मोह से, बलपूर्वक अन्यायपूर्वक प्रजा को जो दंडित किया, हे राजाओ! अब उसका फल भोगो।
श्लोक 8 (shiva.uma.8.8)
क्व तद्राज्यं कलत्रं च यदर्थमशुभं कृतम् । तत्सर्वं सम्परित्यज्य यूयमेकाकिनः स्थिताः
kva tadrājyaṁ kalatraṁ ca yadarthamaśubhaṁ kṛtam tatsarvaṁ samparityajya yūyamekākinaḥ sthitāḥ
कहाँ है वह राज्य और वह पत्नी, जिनके लिए तुमने अशुभ कर्म किया? वह सब त्यागकर अब तुम अकेले खड़े हो।
श्लोक 9 (shiva.uma.8.9)
पश्यामि तद्बलं नष्टं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैर्योज्यमाना अधुना कीदृशं भवेत्
paśyāmi tadbalaṁ naṣṭaṁ yena vidhvaṁsitāḥ prajāḥ yamadūtairyojyamānā adhunā kīdṛśaṁ bhavet
मैं देखता हूँ कि वह बल भी नष्ट हो गया, जिससे तुमने प्रजा का विध्वंस किया। अब यमदूतों के अधीन होकर तुम्हारी क्या दशा होगी?
श्लोक 10 (shiva.uma.8.10)
सनत्कुमार उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपलब्धा यमेन ते । स्वानि कर्माणि शोचन्ति तूष्णीं तिष्ठन्ति पार्थिवाः
sanatkumāra uvāca evaṁ bahuvidhairvākyairupalabdhā yamena te svāni karmāṇi śocanti tūṣṇīṁ tiṣṭhanti pārthivāḥ
सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार यम द्वारा अनेक प्रकार के वचनों से फटकारे गए वे राजा, अपने कर्मों पर शोक करते हुए मौन खड़े रहते हैं।
श्लोक 11 (shiva.uma.8.11)
इति कर्म समुद्दिश्य नृपाणां धर्मराड् यमः । तत्पापपङ्कशुद्ध्यर्थमिदं दूतान् ब्रवीति च
iti karma samuddiśya nṛpāṇāṁ dharmarāḍ yamaḥ tatpāpapaṅkaśuddhyarthamidaṁ dūtān bravīti ca
इस प्रकार राजाओं के कर्मों का उल्लेख कर, धर्मराज यम उनके पाप-कीचड़ की शुद्धि हेतु अपने दूतों से यह कहते हैं।
श्लोक 12 (shiva.uma.8.12)
यमराज उवाच । भो भोश्चण्ड महाचण्ड गृहीत्वा नृपतीन्बलात् । नियमेन विशुद्यध्वं क्रमेण नरकाग्निषु
yamarāja uvāca bho bhoścaṇḍa mahācaṇḍa gṛhītvā nṛpatīnbalāt niyamena viśudyadhvaṁ krameṇa narakāgniṣu
यमराज ने कहा — रे चंड! रे महाचंड! इन राजाओं को बलपूर्वक पकड़कर, विधिपूर्वक क्रमशः नरक की अग्नियों में शुद्ध करो।
श्लोक 13 (shiva.uma.8.13)
सनत्कुमार उवाच । ततः शीघ्रं समादाय नृपान् सङ्गृह्य पादयोः । भ्रामयित्वा तु वेगेन निक्षिप्योर्ध्वं प्रगृह्य च
sanatkumāra uvāca tataḥ śīghraṁ samādāya nṛpān saṅgṛhya pādayoḥ bhrāmayitvā tu vegena nikṣipyordhvaṁ pragṛhya ca
सनत्कुमार जी ने कहा — तब वे शीघ्र ही राजाओं को पकड़कर, पैरों से जकड़कर, वेग से घुमाकर, ऊपर उछालकर और फिर पकड़कर —
श्लोक 14 (shiva.uma.8.14)
सर्वप्रायेण महतातीव तप्ते शिलातले । आस्फालयन्ति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमान्
sarvaprāyeṇa mahatātīva tapte śilātale āsphālayanti tarasā vajreṇeva mahādrumān
— अत्यंत तपे हुए विशाल शिलातल पर पूरे वेग से पटकते हैं, जैसे वज्र महावृक्षों को गिरा देता है।
श्लोक 15 (shiva.uma.8.15)
ततः स रक्तं श्रोत्रेण स्रवते जर्जरीकृतः । निःसंज्ञः स तदा देही निश्चेष्टः सम्प्रजायते
tataḥ sa raktaṁ śrotreṇa sravate jarjarīkṛtaḥ niḥsaṁjñaḥ sa tadā dehī niśceṣṭaḥ samprajāyate
तब वह जर्जर हुआ प्राणी कानों से रक्त बहाने लगता है, चेतनाशून्य और निश्चेष्ट हो जाता है।
श्लोक 16 (shiva.uma.8.16)
ततः स वायुना स्पृष्टः स तैरुज्जीवितः पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपन्ति नरकार्णवे
tataḥ sa vāyunā spṛṣṭaḥ sa tairujjīvitaḥ punaḥ tataḥ pāpaviśuddhyarthaṁ kṣipanti narakārṇave
तब वायु के स्पर्श से वे उसे पुनः जीवित कर देते हैं; फिर पाप की शुद्धि के लिए उसे नरक-सागर में डाल देते हैं।
श्लोक 17 (shiva.uma.8.17)
अष्टाविंशतिसङ्ख्याभिः क्षित्यधः सप्तकोटयः । सप्तमस्य तलस्यान्ते घोरे तमसि संस्थितः
aṣṭāviṁśatisaṅkhyābhiḥ kṣityadhaḥ saptakoṭayaḥ saptamasya talasyānte ghore tamasi saṁsthitaḥ
पृथ्वी के नीचे सात तल हैं, जो अट्ठाईस की संख्या में विभाजित हैं; सातवें तल के अंत में, घोर अंधकार में स्थित —
श्लोक 18 (shiva.uma.8.18)
घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता । अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पञ्चमी
ghorākhyā prathamā koṭiḥ sughorā tadadhaḥ sthitā atighorā mahāghorā ghorarūpā ca pañcamī
— घोरा नामक पहला भाग है; उसके नीचे सुघोरा स्थित है; फिर अतिघोरा, महाघोरा, तथा पाँचवाँ घोररूपा है।
श्लोक 19 (shiva.uma.8.19)
षष्ठी तलातलाख्या च सप्तमी च भयानका । अष्टमी कालरात्रिश्च नवमी च भयोत्कटा
ṣaṣṭhī talātalākhyā ca saptamī ca bhayānakā aṣṭamī kālarātriśca navamī ca bhayotkaṭā
छठा तलातला नामक है, सातवाँ भयानका; आठवाँ कालरात्रि, तथा नौवाँ भयोत्कटा है।
श्लोक 20 (shiva.uma.8.20)
दशमी तदधश्चण्डा महाचण्डा ततोऽप्यधः । चण्डकोलाहला चान्या प्रचण्डा चण्डनायिका
daśamī tadadhaścaṇḍā mahācaṇḍā tato'pyadhaḥ caṇḍakolāhalā cānyā pracaṇḍā caṇḍanāyikā
दसवाँ चंडा है, उसके नीचे महाचंडा; उससे भी नीचे अन्य चंडकोलाहला, फिर प्रचंडा और चंडनायिका है।
श्लोक 21 (shiva.uma.8.21)
पद्मा पद्मावती भीता भीमा भीषणनायिका । कराला विकराला च वज्रा विंशतिमा स्मृता
padmā padmāvatī bhītā bhīmā bhīṣaṇanāyikā karālā vikarālā ca vajrā viṁśatimā smṛtā
पद्मा, पद्मावती, भीता, भीमा, भीषणनायिका, कराला, विकराला — तथा बीसवाँ वज्रा माना गया है।
श्लोक 22 (shiva.uma.8.22)
त्रिकोणा पञ्चकोणा च सुदीर्घा चाखिलार्तिदा । समा भीमबलाभोग्रा दीप्तप्रायेति चाष्टमी
trikoṇā pañcakoṇā ca sudīrghā cākhilārtidā samā bhīmabalābhogrā dīptaprāyeti cāṣṭamī
त्रिकोणा, पंचकोणा, सुदीर्घा, अखिलार्तिदा; समा, भीमबलाभोग्रा — तथा अट्ठाईसवाँ दीप्तप्राया है।
श्लोक 23 (shiva.uma.8.23)
इति ते नामतः प्रोक्ता घोरा नरककोटयः । अष्टाविंशतिरेवैताः पापानां यातनात्मिकाः
iti te nāmataḥ proktā ghorā narakakoṭayaḥ aṣṭāviṁśatirevaitāḥ pāpānāṁ yātanātmikāḥ
इस प्रकार ये घोर नरक-भाग नामतः कहे गए हैं। यह अट्ठाईस ही पापों की यातनास्वरूप हैं।
श्लोक 24 (shiva.uma.8.24)
तासां क्रमेण विज्ञेयाः पञ्च पञ्चैव नायकाः । प्रत्येकं सर्वकोटीनां नामतः सन्निबोधत
tāsāṁ krameṇa vijñeyāḥ pañca pañcaiva nāyakāḥ pratyekaṁ sarvakoṭīnāṁ nāmataḥ sannibodhata
इनके क्रमशः, प्रत्येक भाग के, पाँच-पाँच प्रधान [नरकों] को जानना चाहिए; अब उन सबके नाम सुनो।
श्लोक 25 (shiva.uma.8.25)
रौरवः प्रथमस्तेषां रुदन्ते यत्र देहिनः । महारौरवपीडाभिर्महान्तोऽपि रुदन्ति च
rauravaḥ prathamasteṣāṁ rudante yatra dehinaḥ mahārauravapīḍābhirmahānto'pi rudanti ca
उनमें पहला रौरव है, जहाँ प्राणी रोते हैं; महारौरव की पीड़ाओं से बड़े-बड़े लोग भी रो पड़ते हैं।
श्लोक 26 (shiva.uma.8.26)
ततः शीतं तथा चोष्णं पञ्चाद्या नायकाः स्मृताः । सुघोरः सुमहातीक्ष्णस्तथा सञ्जीवनः स्मृतः
tataḥ śītaṁ tathā coṣṇaṁ pañcādyā nāyakāḥ smṛtāḥ sughoraḥ sumahātīkṣṇastathā sañjīvanaḥ smṛtaḥ
फिर शीत और उष्ण — ये पहले पाँच प्रधान नरक माने गए हैं; तथा सुघोर, सुमहातीक्ष्ण और संजीवन भी कहे गए हैं।
श्लोक 27 (shiva.uma.8.27)
महातमो विलोमश्च विलोपश्चापि कण्टकः । तीव्रवेगः करालश्च विकरालः प्रकम्पनः
mahātamo vilomaśca vilopaścāpi kaṇṭakaḥ tīvravegaḥ karālaśca vikarālaḥ prakampanaḥ
महातम, विलोम, विलोप, कंटक; तीव्रवेग, कराल, विकराल, प्रकंपन —
श्लोक 28 (shiva.uma.8.28)
महावक्रश्च कालश्च कालसूत्रः प्रगर्जनः । सूचीमुखः सुनेतिश्च खादकः सुप्रपीडनः
mahāvakraśca kālaśca kālasūtraḥ pragarjanaḥ sūcīmukhaḥ sunetiśca khādakaḥ suprapīḍanaḥ
महावक्र, काल, कालसूत्र, प्रगर्जन; सूचीमुख, सुनेति, खादक, सुप्रपीडन —
श्लोक 29 (shiva.uma.8.29)
कुम्भीपाकसुपाकौ च क्रकचश्चातिदारुणः । अङ्गारराशिभवनं मेदोऽसृक्प्रहितस्ततः
kumbhīpākasupākau ca krakacaścātidāruṇaḥ aṅgārarāśibhavanaṁ medo'sṛkprahitastataḥ
कुम्भीपाक और सुपाक; अत्यंत भयंकर क्रकच; अंगारों के ढेर का निवास; तथा मेदो-रक्त में डाला जाने वाला नरक —
श्लोक 30 (shiva.uma.8.30)
तीक्ष्णतुण्डश्च शकुनिर्महासंवर्तकः क्रतुः । तप्तजन्तुः पङ्कलेपः प्रतिमांसस्त्रपूद्भवः
tīkṣṇatuṇḍaśca śakunirmahāsaṁvartakaḥ kratuḥ taptajantuḥ paṅkalepaḥ pratimāṁsastrapūdbhavaḥ
तीक्ष्णतुंड-शकुनि, महासंवर्तक, क्रतु; तप्तजंतु, पंकलेप, प्रतिमांस, त्रपूद्भव —
श्लोक 31 (shiva.uma.8.31)
उच्छ्वासः सुनिरुच्छ्वासो सुदीर्घः कूटशाल्मलिः । दुरिष्टः सुमहावादः प्रवाहः सुप्रतापनः
ucchvāsaḥ sunirucchvāso sudīrghaḥ kūṭaśālmaliḥ duriṣṭaḥ sumahāvādaḥ pravāhaḥ supratāpanaḥ
उच्छ्वास, सुनिरुच्छ्वास, सुदीर्घ, कूटशाल्मलि; दुरिष्ट, सुमहावाद, प्रवाह, सुप्रतापन —
श्लोक 32 (shiva.uma.8.32)
ततो मेघो वृषः शाल्मः सिंहव्याघ्रगजाननाः । श्वसूकराजमहिषघूककोकवृकाननाः
tato megho vṛṣaḥ śālmaḥ siṁhavyāghragajānanāḥ śvasūkarājamahiṣaghūkakokavṛkānanāḥ
फिर मेघ, वृष, शाल्म; सिंह-व्याघ्र-गज के मुख वाले; कुत्ते-सूअर-बकरे-भैंसे-उल्लू-भेड़िये-सियार के मुख वाले नरक —
श्लोक 33 (shiva.uma.8.33)
ग्राहकुम्भीननक्राख्याः सर्पकूर्माख्यवायसाः । गृध्रोलूकहलौकाख्याः शार्दूलक्रथकर्कटाः
grāhakumbhīnanakrākhyāḥ sarpakūrmākhyavāyasāḥ gṛdhrolūkahalaukākhyāḥ śārdūlakrathakarkaṭāḥ
ग्राह, कुम्भी, नक्र नामक; सर्प, कूर्म, वायस नामक; गृध्र, उलूक, जलौका नामक; शार्दूल, क्रथ, कर्कट —
श्लोक 34 (shiva.uma.8.34)
मण्डूकः पूतिवक्त्राश्च रक्ताक्षः पूतिमृत्तिकाः । कणधूम्रस्तथाग्निश्च कृमिगन्धिवपुस्तथा
maṇḍūkaḥ pūtivaktrāśca raktākṣaḥ pūtimṛttikāḥ kaṇadhūmrastathāgniśca kṛmigandhivapustathā
मंडूक, दुर्गंधित मुख वाले, रक्ताक्ष, दुर्गंधित मिट्टी वाले; कणधूम्र तथा अग्नि; कृमियों से दुर्गंधित शरीर वाले नरक —
श्लोक 35 (shiva.uma.8.35)
अग्नीध्रश्चाप्रतिष्ठश्च रुधिराभः श्वभोजनः । लालाभक्षान्त्रभक्षौ च सर्वभक्षः सुदारुणः
agnīdhraścāpratiṣṭhaśca rudhirābhaḥ śvabhojanaḥ lālābhakṣāntrabhakṣau ca sarvabhakṣaḥ sudāruṇaḥ
अग्नीध्र, अप्रतिष्ठ; रुधिर के समान लाल; श्वानों का भोजन; लार-भक्षक और आंत-भक्षक; तथा अत्यंत भयंकर सर्वभक्षक —
श्लोक 36 (shiva.uma.8.36)
कण्टकः सुविशालश्च विकटः कटपूतनः । अम्बरीषः कटाहश्च कष्टा वैतरणी नदी
kaṇṭakaḥ suviśālaśca vikaṭaḥ kaṭapūtanaḥ ambarīṣaḥ kaṭāhaśca kaṣṭā vaitaraṇī nadī
कंटक, सुविशाल; विकट, कटपूतन; अंबरीष, कटाह; तथा कष्टदायी वैतरणी नदी —
श्लोक 37 (shiva.uma.8.37)
सुतप्तलोहशयन एकपादः प्रपूरणः । असितालवनं घोरमस्थिभङ्गः सुपूरणः
sutaptalohaśayana ekapādaḥ prapūraṇaḥ asitālavanaṁ ghoramasthibhaṅgaḥ supūraṇaḥ
अत्यंत तपे हुए लोहे की शय्या; एकपाद, प्रपूरण; काले असि-पत्रों का घोर वन; अस्थिभंग; सुपूरण —
श्लोक 38 (shiva.uma.8.38)
विलातसोऽसुयन्त्रोपि कूटपाशः प्रमर्दनः । महाचूरर्णोऽसुचूर्णोऽपि तप्तलोहमयं तथा
vilātaso'suyantropi kūṭapāśaḥ pramardanaḥ mahācūrarṇo'sucūrṇo'pi taptalohamayaṁ tathā
विलातस, प्राण-यंत्र भी; कूटपाश, प्रमर्दन; महाचूर्ण, असुचूर्ण; तथा तपे हुए लोहे से बना नरक —
श्लोक 39 (shiva.uma.8.39)
पर्वतः क्षुरधारा च तथा यमलपर्वतः । मूत्रविष्ठाश्रुकूपश्च क्षारकूपश्च शीतलः
parvataḥ kṣuradhārā ca tathā yamalaparvataḥ mūtraviṣṭhāśrukūpaśca kṣārakūpaśca śītalaḥ
पर्वत; क्षुरधारा; तथा यमलपर्वत; मूत्र-विष्ठा-आँसुओं का कुआँ; तथा शीतल क्षारयुक्त कुआँ —
श्लोक 40 (shiva.uma.8.40)
मुसलोलूखलं यन्त्रं शिलाशकटलाङ्गलम् । तालपत्रासिगहनं महाशकटमण्डपम्
musalolūkhalaṁ yantraṁ śilāśakaṭalāṅgalam tālapatrāsigahanaṁ mahāśakaṭamaṇḍapam
मूसल-ऊखल का यंत्र; पत्थर की गाड़ी और हल; ताड़-पत्रों की तलवारों से भरा सघन वन; विशाल गाड़ी का मंडप —
श्लोक 41 (shiva.uma.8.41)
सम्मोहमस्थिभङ्गश्च तप्तश्चलमयोगुडम् । बहुदुःखं महाक्लेशः कश्मलं समलं मलात्
sammohamasthibhaṅgaśca taptaścalamayoguḍam bahuduḥkhaṁ mahākleśaḥ kaśmalaṁ samalaṁ malāt
सम्मोह, अस्थिभंग; तपा हुआ घूमता लोहे का गोला; बहुदुःख, महाक्लेश; कश्मल, समल, मल —
श्लोक 42 (shiva.uma.8.42)
हालाहलो विरूपश्च स्वरूपश्च यमानुगः । एकपादस्त्रिपादश्च तीव्रश्चाचीवरं तमः
hālāhalo virūpaśca svarūpaśca yamānugaḥ ekapādastripādaśca tīvraścācīvaraṁ tamaḥ
हालाहल, विरूप, स्वरूप, यमानुग; एकपाद, त्रिपाद, तीव्र; तथा अचीवर नामक अंधकार —
श्लोक 43 (shiva.uma.8.43)
अष्टाविंशतिरित्येते क्रमशः पञ्चपञ्चकम् । कोटीनामानुपूर्व्येण पञ्च पञ्चैव नायकाः
aṣṭāviṁśatirityete kramaśaḥ pañcapañcakam koṭīnāmānupūrvyeṇa pañca pañcaiva nāyakāḥ
इस प्रकार ये अट्ठाईस भाग, क्रमशः पाँच-पाँच के समूह में, नरकों की श्रेणीबद्ध पंक्तियों में, प्रत्येक के पाँच-पाँच प्रधान नरकों सहित [वर्णित हैं]।
श्लोक 44 (shiva.uma.8.44)
रौरवाय प्रबोध्यन्ते नरकाणां शतं स्मृतम् । चत्वारिंशच्च तत्प्रोक्तं महानरकमण्डलम्
rauravāya prabodhyante narakāṇāṁ śataṁ smṛtam catvāriṁśacca tatproktaṁ mahānarakamaṇḍalam
रौरव सहित गिनने पर सौ नरक कहे गए हैं; तथा उसके साथ चालीस और मिलाकर, यह महानरक-मंडल कहा गया है।
श्लोक 45 (shiva.uma.8.45)
इति ते व्यास सम्प्रोक्ता नरकस्य स्थितिर्मया । प्रसङ्ख्यानाच्च वैराग्यं शृणु पापगतिं च ताम्
iti te vyāsa samproktā narakasya sthitirmayā prasaṅkhyānācca vairāgyaṁ śṛṇu pāpagatiṁ ca tām
हे व्यास! इस प्रकार मैंने तुम्हें नरक की स्थिति भलीभाँति बताई। इसके श्रवण-गणन से वैराग्य उत्पन्न होता है; अब पापगति को भी सुनो।