Skip to main content

माहेश्वर खण्ड · अध्याय 94

घटोत्कच का प्राग्ज्योतिषपुर-गमन

अध्याय 93अध्याय-सूचीअध्याय 95

श्लोक 1 (skanda.1.94.1)

॥शौनक उवाच॥ अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् ॥ महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्

||śaunaka uvāca|| atyadbhutamidaṁ sūta guptakṣetrasya pāvanam || mahanmāhātmyamatulaṁ kīrtitaṁ harṣavardhanam

शौनक जी ने कहा - "हे सूत! यह गुप्तक्षेत्र की पावन तथा अनुपम महिमा, जो आपने कही, अत्यंत अद्भुत और हर्ष बढ़ाने वाली है।"

श्लोक 2 (skanda.1.94.2)

पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने ॥ इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति

punaryatsiddhaliṁgasya pūrvaṁ māhātmyakīrtane || ityuktaṁ yatprasādena siddhamātustu setsyati

"और इससे पहले सिद्धलिंग की महिमा के कथन में यह भी कहा गया था कि जिसकी कृपा से सिद्धमाता की सिद्धि प्राप्त होगी,"

श्लोक 3 (skanda.1.94.3)

विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च ॥ को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा

vijayonāma puṇyātmā sāhāyyāccaṁḍilasya ca || ko nvasau caṁḍilonāma vijayonāma kastathā

"वह पुण्यात्मा विजय नामक पुरुष चंडिल की सहायता से [वह सिद्धि पाएगा] - किन्तु यह चंडिल नामक कौन है, और यह विजय नामक कौन है?"

श्लोक 4 (skanda.1.94.4)

कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः ॥ एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः

kathaṁ ca prāptavānsiddhiṁ siddhamātuḥ prasādataḥ || etadācakṣva tattvena śrotuṁ kautūhalaṁ hi naḥ

"और सिद्धमाता की कृपा से उसने किस प्रकार सिद्धि प्राप्त की? यह हमें यथार्थ रूप से बताइए, क्योंकि हमें यह सुनने का बड़ा कौतूहल है।"

श्लोक 5 (skanda.1.94.5)

सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् ॥ ॥उग्रश्रवा उवाच॥ साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत

satāṁ caritraśravaṇe kautukaṁ kasya no bhavet || ||ugraśravā uvāca|| sādhu pṛṣṭamidaṁ viprā dūrāṁtaritamapyuta

"सज्जनों के चरित्र सुनने में भला किसे कौतुक न होगा?" उग्रश्रवा जी ने कहा - "हे विप्रो! आपने यह उत्तम प्रश्न पूछा है, यद्यपि यह कथा दूर तक फैली हुई है -

श्लोक 6 (skanda.1.94.6)

श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः ॥ पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः

śrutā dvaipāyanamukhātkathāṁ vakṣyāmi cātra vaḥ || purā drupadarājasya putrīmāsādya pāṁḍavāḥ

- मैं यह कथा, जैसी मैंने द्वैपायन जी के मुख से सुनी है, आपको सुनाऊँगा। प्राचीन काल में पांडव, द्रुपद राजा की पुत्री को पाकर,

श्लोक 7 (skanda.1.94.7)

धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् ॥ रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः

dhṛtarāṣṭramate paścādiṁdraprasthaṁ nyaveśayan || rakṣitā vāsudevena kadācittatra pāṁḍavāḥ

धृतराष्ट्र की सम्मति से पश्चात् इन्द्रप्रस्थ में बस गए; और वासुदेव के द्वारा सदा रक्षित वे पांडव किसी एक समय वहाँ -

श्लोक 8 (skanda.1.94.8)

उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः ॥ देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने

upaviṣṭāḥ sabhāmadhye kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ || devarṣipitṛbhūtānāṁ rājñāṁ cāpi prakīrtane

सभा के मध्य बैठकर देवों, ऋषियों, पितरों, भूतों तथा राजाओं के विषय में विविध प्रकार की कथाएँ कर रहे थे।

श्लोक 9 (skanda.1.94.9)

क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः ॥ तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्

kriyamāṇe'tha tatrāgādbhīmaputro ghaṭotkacaḥ || taṁ dṛṣṭvā bhrātaraḥ paṁca vāsudevaśca vīryavān

यह चल ही रहा था कि वहाँ भीम-पुत्र घटोत्कच आ पहुँचे। उन्हें देखकर पाँचों भाई और पराक्रमी वासुदेव,

श्लोक 10 (skanda.1.94.10)

उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः ॥ स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः

utthāya sahasā pīṭhādāliliṁgurmudā yutāḥ || sa ca tānpraṇataḥ prahvo vavaṁde bhīmanaṁdanaḥ

आसन से सहसा उठकर आनंदपूर्वक उनसे आ मिले; और भीमनंदन ने भी विनम्रतापूर्वक झुककर उन सबको प्रणाम किया।

श्लोक 11 (skanda.1.94.11)

साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः ॥ आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि

sāśiṣaṁ ca tato rājñā svotsaṁga upaveśitaḥ || āghrāya snehato mūrdhni proktaśca janasaṁsadi

तब राजा ने आशीर्वाद देते हुए उन्हें अपनी गोद में बैठाया; स्नेहपूर्वक उनके मस्तक को सूँघते हुए उस सभा में उनसे यह कहा -

श्लोक 12 (skanda.1.94.12)

॥युधिष्ठिर उवाच॥ कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया ॥ कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव

||yudhiṣṭhira uvāca|| kuta āgamyate putra kva cāyaṁ vihṛtastvayā || kālaḥ kvacitsukhaṁ rājyaṁ kuruṣe mātulaṁ tava

युधिष्ठिर ने कहा - "हे पुत्र! तुम कहाँ से आ रहे हो, और कहाँ यह समय व्यतीत किया? क्या तुम्हारे मामा का राज्य सुखपूर्वक चल रहा है?

श्लोक 13 (skanda.1.94.13)

कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा ॥ हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः

kaściddeveṣu vipreṣu goṣu sādhuṣu sarvadā || haiḍaṁbe nāpakuruṣe priyametaddhareśca naḥ

क्या देवों, विप्रों, गौओं तथा साधुओं का सदा कल्याण है? हे हैडिम्बि! तुम उनके प्रति अनुचित तो नहीं करते? यही हरि को और हमें प्रिय है।

श्लोक 14 (skanda.1.94.14)

हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः ॥ पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः

heḍaṁbasya vanaṁ sarvaṁ tasya ye sainyarākṣasāḥ || pālyamānāstvayā sādho vardhaṁte janakṣemakāḥ

हिडिम्ब का सम्पूर्ण वन तथा उसके जो सेनारूपी राक्षस थे, वे तुम्हारे द्वारा पालित होकर, हे साधो! प्रजा का कल्याण करते हुए फल-फूल रहे हैं।

श्लोक 15 (skanda.1.94.15)

कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी ॥ कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता

kaccinnaṁdati te mātā bhṛśaṁ naḥ priyakāriṇī || kanyaiva yā purā bhīmaṁ tyaktvā mānaṁ patiṁ śritā

क्या तुम्हारी माता, जो हमें अत्यंत प्रिय है, आनंदित रहती है - वह, जो कभी कन्या ही रहते हुए, अपना मान त्यागकर भीम को पति रूप में स्वीकार किया था?"

श्लोक 16 (skanda.1.94.16)

इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् ॥ हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः

iti pṛṣṭo dharmarājñā smayanhaiḍaṁbirabravīt || hate tasmindurācāre mātule'smi niyojitaḥ

धर्मराज के इस प्रकार पूछने पर हैडिम्बि ने मुस्कुराते हुए कहा - "जब वह दुराचारी मामा मारा गया, तब मैं उसके स्थान पर नियुक्त किया गया।

श्लोक 17 (skanda.1.94.17)

तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् ॥ माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता

tadrājyaṁ śāsane sthāpya duṣṭānnighnaṁścarāmyaham || mātā kuśalinī devī tapo divyamupāśritā

उस राज्य को अपने शासन में स्थापित करके मैं दुष्टों का नाश करता हुआ विचरण करता हूँ। मेरी माता देवी कुशलपूर्वक दिव्य तप में लीन हैं।

श्लोक 18 (skanda.1.94.18)

मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव ॥ सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः

māmuvāca sadā putra pitṝṇāṁ bhaktikṛdbhava || so'haṁ māturvacaḥ śrutvā merupādātsamāgataḥ

वे सदा मुझसे कहती हैं - 'हे पुत्र! पितरों के प्रति सदा भक्तिवान बनो।' उसी माता के वचन को सुनकर मैं मेरु के तलहटी से यहाँ आया हूँ -

श्लोक 19 (skanda.1.94.19)

प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा ॥ आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् ॥ भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्

praṇāmāyaiva bhavatāṁ bhaktiprahveṇa cetasā || ātmānaṁ ca mahatyarthe kasmiṁścittu niyojitam || bhavadbhirahamicchāmi phalaṁ yasmādidaṁ mahat

केवल आप सबको भक्तिपूर्ण झुके हुए हृदय से प्रणाम करने के लिए, तथा यह चाहते हुए कि आप मुझे किसी महान कार्य में नियुक्त करें, जिससे मुझे यह महान फल प्राप्त हो।

श्लोक 20 (skanda.1.94.20)

यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् ॥ अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्

yadājñāpālanaṁ putraḥ pitṝṇāṁ sarvadā caret || athorddhvalokānsa jayediha jāyeta kīrtimān

क्योंकि जो पुत्र सदा अपने पितरों की आज्ञा का पालन करता है, वह इस लोक में यश पाता है और ऊर्ध्वलोकों को भी जीत लेता है।"

श्लोक 21 (skanda.1.94.21)

॥सूत उवाच॥ इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः ॥ उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्

||sūta uvāca|| ityuktavaṁtaṁ taṁ rājā parirabhya punaḥpunaḥ || uvāca dharmarāṭ putramānaṁdāśruḥ sagadgadam

सूत जी ने कहा - इस प्रकार बोलते हुए उसे बार-बार आलिंगन करके, धर्मराज ने आनंद के आँसुओं तथा गद्गद स्वर में अपने पुत्र से कहा -

श्लोक 22 (skanda.1.94.22)

त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे

tvameva no bhaktikārī sahāyaścāpi vartase

"तुम ही हमारे प्रति भक्ति रखने वाले तथा हमारे सहायक हो।"

श्लोक 23 (skanda.1.94.23)

एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः ॥ इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः

etadarthaṁ ca haiḍaṁbe putrānicchaṁti sādhavaḥ || ihāmutra tārayaṁte tādṛśāścāpi putrakāḥ

"इसी कारण, हे हैडिम्बि! सज्जन पुत्रों की कामना करते हैं - क्योंकि ऐसे पुत्र इस लोक तथा परलोक दोनों में पार लगा देते हैं।

श्लोक 24 (skanda.1.94.24)

अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् ॥ माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः

avaśyaṁ yādṛśī mātā tādṛśastanayo bhavet || mātā ca te bhaktimatī dṛḍhaṁ nastvaṁ ca tādṛśaḥ

जैसी माता होती है, निश्चय ही वैसा ही पुत्र होता है। तुम्हारी माता दृढ़ भक्तिवाली है, और तुम भी निश्चय ही वैसे ही हो।

श्लोक 25 (skanda.1.94.25)

अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः ॥ या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता

aho suduṣkaraṁ devī kurute me priyā vadhūḥ || yā bhartṛśriyamullaṁghya tapa eva samāśritā

हाय! मेरी प्रिय पुत्रवधू देवी ने कितना कठिन कार्य किया है - जिसने पति-सुख को त्यागकर केवल तप का ही आश्रय लिया है।

श्लोक 26 (skanda.1.94.26)

नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् ॥ या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता

nūnaṁ kāmena bhogairvā kṛtyaṁ vadhvā na me manāk || yā putrasukhamanvīkṣya paralokārthamāśritā

निश्चय ही मेरी पुत्रवधू को काम-भोगों से रत्तीभर भी प्रयोजन नहीं - जो पुत्र-सुख को देखकर परलोक के प्रयोजन में लीन हो गई।

श्लोक 27 (skanda.1.94.27)

दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् ॥ कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्

duṣkulīnāpi yā bhaktā sūte'patyaṁ ca bhaktimat || kulīnameva tanmanye mamedaṁ matamuttamam

निम्न कुल में जन्मी होकर भी जो भक्तिवती है, और जिसकी संतान भी भक्तिवती हो, उसे मैं कुलीन ही मानता हूँ - यही मेरा उत्तम मत है।"

श्लोक 28 (skanda.1.94.28)

एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः ॥ धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्

evaṁ bahūni vākyāni tāni tāni vadannṛpaḥ || dharmarājaḥ samābhāṣya keśavaṁ vākyamabravīt

इस प्रकार अनेक बातें कहते हुए राजा धर्मराज ने केशव की ओर मुड़कर यह वचन कहा -

श्लोक 29 (skanda.1.94.29)

पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् ॥ जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः

puṁḍarīkākṣa jānāsi yathā bhīmādabhūdayam || jātamātrastu yaścāsīdyauvanastho mahābalaḥ

"हे पुण्डरीकाक्ष! आप जानते हैं कि यह भीम से किस प्रकार उत्पन्न हुआ - जो जन्मते ही यौवन को प्राप्त महाबली हो गया।

श्लोक 30 (skanda.1.94.30)

अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् ॥ सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्

aṣṭānāṁ devayonīnāṁ yato janma ca yauvanam || sadya eva bhavettasmātsadyo'syāsīcca yauvanam

क्योंकि आठ प्रकार की देवयोनियों में जन्म और यौवन दोनों तत्काल ही हो जाते हैं, इसीलिए इसका यौवन भी तत्काल हो गया।

श्लोक 31 (skanda.1.94.31)

तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे ॥ उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्

tadasyocitadārārthe sadā ciṁtāsti kṛṣṇa me || ucitaṁ bata haiḍaṁbeḥ kva kalatraṁ karomyaham

इसलिए, हे कृष्ण! मुझे सदा इसके योग्य पत्नी के विषय में चिंता रहती है। हैडिम्बि के योग्य पत्नी मैं कहाँ से लाऊँ?

श्लोक 32 (skanda.1.94.32)

तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च ॥ हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव

tadbhavānkṛṣṇasarvajña trilokīmapi vetsi ca || haiḍaṁberucitā dārānvaktumarhasi yādava

आप, हे कृष्ण, सर्वज्ञ हैं, और तीनों लोकों को भी जानते हैं - आपको ही हैडिम्बि के योग्य पत्नी के विषय में बताना चाहिए, हे यादव!"

श्लोक 33 (skanda.1.94.33)

॥सूत उवाच॥ एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः ॥ धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्

||sūta uvāca|| evamukto dharmarājñā kṣaṇaṁ dhyātvā janārdanaḥ || dharmarājamidaṁ vākyaṁ padāṁtaritamabravīt

सूत जी ने कहा - धर्मराज के इस प्रकार कहने पर, क्षणभर ध्यान करके जनार्दन ने धर्मराज से यह सुविचारित वचन कहा -

श्लोक 34 (skanda.1.94.34)

अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् ॥ सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे

asti rājanpravakṣyāmi dārānasyocitāṁ śubhām || sāṁprataṁ saṁsthitā ramye prāgjyotiṣapure vare

"है, हे राजन्! मैं इसके योग्य एक शुभ पत्नी बताता हूँ, जो अभी रमणीय एवं श्रेष्ठ प्राग्ज्योतिषपुर में रहती है।

श्लोक 35 (skanda.1.94.35)

सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः ॥ योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्

sā ca putrī muroḥ pārtha daityasyādbhutakarmaṇaḥ || yo'sau narakadaityasya prāṇatulyaḥ sakhā'bhavat

वह, हे पार्थ, अद्भुत कर्म करने वाले मुर दैत्य की पुत्री है - जो नरक दैत्य का प्राणतुल्य सखा था।

श्लोक 36 (skanda.1.94.36)

स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः ॥ नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः

sa ca me nihato ghoraḥ pāśadurgasamanvitaḥ || narakaśca durācārastvametadvetsi sarvaśaḥ

उस पाशरूपी दुर्ग से युक्त भयंकर मुर को मैंने मार डाला था; तथा दुराचारी नरक को भी - यह आप भलीभाँति जानते ही हैं।

श्लोक 37 (skanda.1.94.37)

ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् ॥ योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा

tato hate murau daitye mayā tasya sutāvrajat || yoddhuṁ māmativīryatvādghorā kāmakaṭaṁkaṭā

तब मुर दैत्य के मारे जाने पर उसकी पुत्री, अत्यंत पराक्रमी भयंकर कामकटंकटा, मुझसे युद्ध करने आई।

श्लोक 38 (skanda.1.94.38)

तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् ॥ अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः

tāṁ tato'haṁ mahāyuddhe khaḍgakheṭakadhāriṇīm || ayodhayaṁ mahābāṇaiḥ suśārṅgadhanuṣaścyutaiḥ

तब मैंने खड्ग और ढाल धारण किए हुए उससे महायुद्ध में शार्ङ्ग धनुष से छूटे महाबाणों के द्वारा युद्ध किया।

श्लोक 39 (skanda.1.94.39)

खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता ॥ समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्

khaḍgena ciccheda bāṇānmama sā ca muroḥ sutā || samāgamya ca khaḍgena garuḍaṁ mūrdhnyatāḍayat

मुर की उस पुत्री ने खड्ग से मेरे बाणों को काट डाला, और निकट आकर खड्ग से गरुड़ के मस्तक पर प्रहार किया।

श्लोक 40 (skanda.1.94.40)

स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः ॥ ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्

sa ca mohasamāviṣṭo garuḍo'bhūdacetanaḥ || tatastasyā vadhārthāya mayā cakraṁ samudyatam

उस प्रहार से मोहग्रस्त होकर गरुड़ अचेत हो गए। तब मैंने उसके वध हेतु अपना चक्र उठाया।

श्लोक 41 (skanda.1.94.41)

चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे ॥ कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्

cakraṁ samudyataṁ dṛṣṭvā mayā tasminraṇājire || kāmākhyā nāma māṁ devī puraḥ sthitvā vaco'bravīt

उस रणभूमि में मेरे द्वारा उठाए गए चक्र को देखकर कामाख्या नामक देवी मेरे सम्मुख खड़ी होकर बोलीं -

श्लोक 42 (skanda.1.94.42)

नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम ॥ अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्

naināṁ haṁtuṁ bhavānarho rakṣaitāṁ puruṣottama || ajeyatvaṁ mayā hyasyā dattaṁ khaḍgaṁ ca kheṭakam

'हे पुरुषोत्तम! इसका वध करना आपके योग्य नहीं है, इसकी रक्षा कीजिए। मैंने ही इसे अजेयता तथा यह खड्ग और ढाल प्रदान किए हैं।

श्लोक 43 (skanda.1.94.43)

बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे ॥ ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता

buddhirapratimā cāpi śaktiśca paramā raṇe || tatastvayā trirātre'pi na jitāsīnmuroḥ sutā

इसकी बुद्धि भी अनुपम है, और रणभूमि में इसकी शक्ति भी सर्वोच्च है - इसीलिए तीन रात्रि तक भी आपके द्वारा मुर की यह पुत्री जीती नहीं जा सकी।'

श्लोक 44 (skanda.1.94.44)

एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् ॥ अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे

evamukte tadā devīṁ vacanaṁ cāhamabravam || ayameṣa nivṛtto'smi vārayaināṁ ca tvaṁ śubhe

उसके ऐसा कहने पर मैंने उस देवी से यह वचन कहा - 'मैं यहीं से निवृत्त होता हूँ, आप ही इसे रोकिए, हे शुभे!'

श्लोक 45 (skanda.1.94.45)

ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् ॥ भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन

tataścāliṁgya tāṁ bhaktāṁ kāmākhyā vākyamabravīt || bhadre raṇānnivartasva nāyaṁ haṁtuṁ kathaṁcana

तब कामाख्या ने अपनी उस भक्त को आलिंगन करके कहा - 'हे भद्रे! युद्ध से निवृत्त हो जाओ, ये किसी भी प्रकार वध किए जाने योग्य नहीं हैं।

श्लोक 46 (skanda.1.94.46)

शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः ॥ नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्

śakyaḥ kenāpi samare mādhavo raṇadurjayaḥ || nābhūdasti bhaviṣyo vā ya enaṁ saṁyuge jayet

रणदुर्जय माधव को युद्ध में कोई भी पराजित नहीं कर सकता; न कोई हुआ है, न होगा, जो युद्ध में इन्हें जीत सके।

श्लोक 47 (skanda.1.94.47)

अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः ॥ तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे

api vā tryaṁbakaḥ putri nainaṁ śaktaḥ kuto'nyakaḥ || tasmādenaṁ namaskṛtya bhāvinaṁ śvaśuraṁ śubhe

हे पुत्री! स्वयं त्र्यंबक (शिव) भी इन्हें जीतने में समर्थ नहीं, फिर औरों की तो बात ही क्या! अतः इन्हें, अपने भावी श्वसुर को प्रणाम करके,

श्लोक 48 (skanda.1.94.48)

रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् ॥ अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि

raṇādasmānnivartasva tavocitamidaṁ sphuṭam || asya bhrāturhi bhīmasya snuṣā tvaṁ ca bhaviṣyasi

इस युद्ध से निवृत्त हो जाओ - यही स्पष्टतः तुम्हारे योग्य है। क्योंकि तुम इनके भाई भीम की पुत्रवधू बनोगी -

श्लोक 49 (skanda.1.94.49)

तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् ॥ न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते

tasmāttvaṁ śvaśuraṁ bhadre sammānaya janārdanam || na ca śokastvayā kāryaḥ pitaraṁ prati paṁḍite

अतः हे भद्रे! अपने श्वसुर जनार्दन का सम्मान करो। और हे विदुषी! तुम्हें अपने पिता के लिए शोक नहीं करना चाहिए।

श्लोक 50 (skanda.1.94.50)

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च ॥ बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruva janma mṛtasya ca || bahavaścā'sya vettāro vada kenāpi vāryate

क्योंकि जिसका जन्म हुआ है उसकी मृत्यु निश्चित है, और जिसकी मृत्यु हुई है उसका पुनर्जन्म निश्चित है। इसे अनेक लोग जानते हैं - बताओ, इसे कौन टाल सकता है?

श्लोक 51 (skanda.1.94.51)

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च ॥ कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्

ṛṣīṁśca devāṁśca mahāsurāṁśca traividyavidyānpuruṣānnṛpāṁśca || kānmṛtyureko na pateta kāle parāvarajño'tra na muhyate kvacit

ऋषियों, देवों, महासुरों, त्रैविद्य-ज्ञानी पुरुषों तथा राजाओं में से किस पर काल में मृत्यु नहीं पड़ती? जो श्रेष्ठ-अश्रेष्ठ को जानता है, वह इस विषय में कभी मोहित नहीं होता।

श्लोक 52 (skanda.1.94.52)

श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् ॥ सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्

ślāghya eva hi te mṛtyuḥ piturasmājjanārdṛnāt || sarvapātakanirmukto gato'sau dhāma vaiṣṇavam

इस पिता जनार्दन के हाथों तुम्हारी वह मृत्यु सराहनीय ही थी - समस्त पापों से मुक्त होकर वह विष्णु के धाम को गया।'

श्लोक 53 (skanda.1.94.53)

एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा ॥ त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्

evaṁ kāmākhyayā proktā sā ca kāmakaṭaṁkaṭā || tyaktvā krodhaṁ ca saṁvṛtya gātrāṇi praṇatā ca mām

इस प्रकार कामाख्या के कहने पर, वह कामकटंकटा क्रोध त्यागकर तथा अपने अंगों को समेटकर मुझे प्रणाम कर बैठी।

श्लोक 54 (skanda.1.94.54)

तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ ॥ अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता

tāmahaṁ sāśiṣaṁ cāpi prāvocaṁ bharatarṣabha || asminneva pure tiṣṭha bhagadattaprapūjitā

हे भरतश्रेष्ठ! मैंने भी आशीर्वाद सहित उससे कहा - 'तुम इसी नगर में भगदत्त द्वारा पूजित होकर रहो।

श्लोक 55 (skanda.1.94.55)

मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः ॥ स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा

mayā devyā pṛthivyā ca bhagadattaḥ kṛto nṛpaḥ || sa te pūjāṁ bahuvidhāṁ kariṣyati svasuryathā

मैंने तथा पृथ्वी देवी ने भगदत्त को राजा बनाया है; वह तुम्हारी अनेक प्रकार से पूजा करेगा, जैसे अपनी बहन की।

श्लोक 56 (skanda.1.94.56)

वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि ॥ एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्

vasaṁtī cātra taṁ vīraṁ haiḍiṁbaṁ patimāpsyasi || evamāśvāsya tāṁ devīṁ maurvīṁ cāhaṁ vyasarjayam

यहाँ रहते हुए तुम उस वीर हैडिम्बि को अपने पति रूप में प्राप्त करोगी।' इस प्रकार उस देवी माउर्वी को आश्वस्त करके मैंने उसे विदा किया।

श्लोक 57 (skanda.1.94.57)

सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च ॥ ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः

sā sthitā ca pure tatra gato'haṁ śakrasadma ca || tato dvāravatīṁ prāpya tvayā saha samāgataḥ

वह वहीं उस नगर में रह गई, और मैं इंद्र के धाम को गया; फिर द्वारवती पहुँचकर आप सबसे मिला।

श्लोक 58 (skanda.1.94.58)

एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा ॥ कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते

evameṣocitā dārā haiḍaṁbervidyate śubhā || kāmākhye ca raṇe ghorā yā vidyudiva bhāsate

इस प्रकार हैडिम्बि के योग्य यह शुभ वधू विद्यमान है - जो कामाख्या की भक्त तथा युद्ध में भयंकर, बिजली के समान चमकने वाली है।

श्लोक 59 (skanda.1.94.59)

न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः ॥ साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्

na ca rūpaṁ varṇitaṁ me śvaśurasyocitaṁ yataḥ || sādhorhi naitaducitaṁ sarvastrīṇāṁ pravarṇanam

मैंने उसके रूप का वर्णन नहीं किया, क्योंकि यह एक श्वसुर के लिए उचित नहीं है - क्योंकि किसी भी स्त्री के रूप का वर्णन करना सज्जन के लिए उचित नहीं।

श्लोक 60 (skanda.1.94.60)

पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया ॥ यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्

punarekaśca samayaḥ kṛtastaṁ śṛṇu yastayā || yo māṁ niruttarāṁ praśne kṛtvaiva vijayetpumān

इसके अतिरिक्त उसने एक और प्रतिज्ञा की है, वह भी सुनो - 'जो पुरुष मुझे शास्त्रार्थ में निरुत्तर करके ही विजय प्राप्त करेगा,

श्लोक 61 (skanda.1.94.61)

यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति ॥ एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः

yo me pratibalaścāpi sa me bhartā bhaviṣyati || evaṁ ca samayaṁ śrutvā bahavo daityarākṣasāḥ

और जो बल में भी मेरे समान होगा, वही मेरा पति बनेगा।' इस प्रतिज्ञा को सुनकर अनेक दैत्य-राक्षस

श्लोक 62 (skanda.1.94.62)

तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया ॥ यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत

tasyā jayārthamagamaṁste'pi jitvā hatāstayā || yo ya enāṁ gataḥ pūrvaṁ na sa bhūyo nyavartata

उसे जीतने गए, किन्तु वे भी पराजित होकर उसके द्वारा मार डाले गए; जो-जो पहले उसके पास गया, वह फिर कभी नहीं लौटा -

श्लोक 63 (skanda.1.94.63)

वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः ॥ एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि

vahneriva prabhāṁ dīptāṁ pataṁgānāṁ samuccayaḥ || evametādṛśīṁ maurvīṁ jetumutsahate yadi

जैसे पतंगों का समूह अग्नि की तीव्र चमक की ओर झुक जाता है। अतः यदि कोई इस प्रकार की माउर्वी को जीतने में समर्थ हो,

श्लोक 64 (skanda.1.94.64)

घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्

ghaṭotkaco mahāvīryo bhāryāsya niyataṁ bhavet

तो वह महापराक्रमी घटोत्कच ही है; निश्चय ही वह उसकी पत्नी बनेगी।"

श्लोक 65 (skanda.1.94.65)

॥युधिष्ठिर उवाच॥ अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् ॥ क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्

||yudhiṣṭhira uvāca|| alaṁ sarvaguṇaistasyā yasyāstveko guṇo mahān || kriyate kiṁ hi kṣīreṇa yadi tadviṣamiśritam

युधिष्ठिर ने कहा - "उसके सारे गुणों से क्या लाभ, यदि उसमें एक भी महान दोष हो? दूध का भी क्या उपयोग, यदि वह विष में मिला हो?

श्लोक 66 (skanda.1.94.66)

प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् ॥ क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्

prāṇādhikaṁ bhaimaseniṁ kathaṁ kevalasāhasāt || kṣipeyaṁ tava vākyānāṁ śuddhānāṁ cātha kovidam

प्राणों से भी अधिक प्रिय भीमसेन के पुत्र को मैं मात्र दुस्साहस के कारण कैसे संकट में डालूँ? फिर भी मैं आपके शुद्ध और विवेकपूर्ण वचनों को समझता हूँ।

श्लोक 67 (skanda.1.94.67)

अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन ॥ बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि

anyā api striyaḥ saṁti deśe deśe janārdana || bahvyastāsāṁ varāṁ kāṁcidyoṣitaṁ vaktumarhasi

हे जनार्दन! देश-देश में अन्य स्त्रियाँ भी हैं; उनमें से बहुतों में किसी अन्य श्रेष्ठ स्त्री के विषय में आपको बताना चाहिए।"

श्लोक 68 (skanda.1.94.68)

॥भीम उवाच॥ सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् ॥ राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे

||bhīma uvāca|| samyaguktaṁ keśavena vākyaṁ bahvarthamuttamam || rājñā punaḥ snehavaśādyaduktaṁ tanna bhāti me

भीम ने कहा - "केशव के द्वारा कहा गया यह बहुअर्थपूर्ण उत्तम वचन उचित ही है; किन्तु राजा के द्वारा स्नेहवश जो कहा गया, वह मुझे उचित प्रतीत नहीं होता।

श्लोक 69 (skanda.1.94.69)

कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः ॥ करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च

kārye duḥsādhya eva syātkṣatriyasya parākramaḥ || karīṁdrasyeva yūtheṣu gajānāṁ na mṛgeṣu ca

क्षत्रिय का पराक्रम कठिन कार्य में ही सिद्ध होता है - जैसे श्रेष्ठ हाथी की परख हाथियों के झुंड में ही होती है, हिरणों के बीच नहीं।

श्लोक 70 (skanda.1.94.70)

आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः ॥ सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते

ātmā prakhyātimāneyaḥ sarvathā vīrapuṁgavaiḥ || sā ca khyātiḥ kathaṁ jāyedduḥsādhyakaraṇādṛte

अपने आप को वीरपुरुषों द्वारा सर्वथा यश दिलाना ही उचित है, और वह यश कठिन कार्य को सिद्ध किए बिना कैसे उत्पन्न हो सकता है?

श्लोक 71 (skanda.1.94.71)

न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् ॥ येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति

na hyātmavaśagaṁ pārtha haiḍaṁberasya rakṣaṇam || yena dattastvayaṁ dhātrā sa enaṁ pālayiṣyati

हे पार्थ! हैडिम्बि की रक्षा हमारे अपने वश में नहीं है - जिस विधाता ने इसे हमें दिया है, वही इसकी रक्षा करेगा।

श्लोक 72 (skanda.1.94.72)

सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता ॥ तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः

sarvathoccapadārohe yatnaḥ kāryo vijānatā || tanna sidhyati ceddaivānnāsau doṣo vijānataḥ

समझदार व्यक्ति को सदा उच्च पद प्राप्ति के लिए प्रयत्न करना चाहिए। यदि वह भाग्यवश सिद्ध न हो, तो यह समझदार व्यक्ति का दोष नहीं है।

श्लोक 73 (skanda.1.94.73)

यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा ॥ तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्

yathā devavratastveko jahre kāśisutāḥ purā || tathaika eva haiḍaṁbirmaurvīṁ prāpnotu mā ciram

जैसे पूर्वकाल में देवव्रत (भीष्म) ने अकेले ही काशिराज की पुत्रियों का हरण कर लिया था, वैसे ही हैडिम्बि अकेला ही शीघ्र माउर्वी को प्राप्त करे।"

श्लोक 74 (skanda.1.94.74)

॥अर्जुन उवाच॥ केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः ॥ अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे

||arjuna uvāca|| kevalaṁ pauruṣaparaṁ bhīmenoktamidaṁ vacaḥ || abalaṁ daivahetutvātprabalaṁ pratibhāti me

अर्जुन ने कहा - "भीम के द्वारा कहा गया यह वचन केवल पौरुष पर आधारित है; यद्यपि भाग्य पर आश्रित होने के कारण यह दुर्बल जान पड़ता है, फिर भी मुझे यह प्रबल ही प्रतीत होता है।

श्लोक 75 (skanda.1.94.75)

न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् ॥ भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति

na mṛṣā hi vaco brūte kāmākhyā yā purā'bravīt || bhīmasenasutaḥ pāṇiṁ tava bhadre grahīṣyati

क्योंकि कामाख्या मिथ्या वचन नहीं बोलतीं, जिन्होंने पूर्वकाल में कहा था कि 'हे भद्रे! भीमसेन का पुत्र ही तुम्हारा पाणिग्रहण करेगा।'

श्लोक 76 (skanda.1.94.76)

अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः ॥ इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते

anena hetunā yātu śīghraṁ tatra ghaṭotkacaḥ || iti me rocate kṛṣṇa tava kiṁ brūhi rocate

इसी कारण से घटोत्कच वहाँ शीघ्र जाएँ - हे कृष्ण! यही मुझे उचित लगता है; आप बताइए, आपको क्या उचित लगता है?"

श्लोक 77 (skanda.1.94.77)

॥कृष्ण उवाच॥ रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः ॥ न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन

||kṛṣṇa uvāca|| rocate me vacastubhyaṁ bhīmasya ca mahātmanaḥ || na hi tulyo bhaimasenerbuddhau vīrye ca kaścana

कृष्ण ने कहा - "तुम्हारा तथा महात्मा भीम का यह वचन मुझे भी उचित लगता है। बुद्धि और पराक्रम में भैमसेनि के समान कोई नहीं है।

श्लोक 78 (skanda.1.94.78)

अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् ॥ तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे

aṁtarātmā ca me vetti prāptāmeva muroḥ sutām || tacchīghraṁ yātu haiḍaṁbistvaṁ ca kiṁ putra manyase

मेरा अंतरात्मा भी जानता है कि मुर की पुत्री मानो प्राप्त ही हो चुकी है। हैडिम्बि शीघ्र वहाँ जाएँ। और हे पुत्र! तुम्हारा क्या विचार है?"

श्लोक 79 (skanda.1.94.79)

॥घटोत्कच उवाच॥ न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः ॥ प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः

||ghaṭotkaca uvāca|| na hi nyāyyāḥ svakā vaktuṁ pūjyānāmagrato guṇāḥ || pravṛttā eva bhāsaṁte sadguṇāśca raveḥ karāḥ

घटोत्कच ने कहा - "पूज्यों के सम्मुख अपने ही गुणों का वर्णन करना उचित नहीं है; सद्गुण तो सूर्य की किरणों के समान अपने आप ही चमकते हुए प्रकट हो जाते हैं।

श्लोक 80 (skanda.1.94.80)

सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः ॥ लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः

sarvathā tatkariṣyāmi pitaro yena me'malāḥ || lajjiṣyaṁti na saṁsatsu mayā putreṇa pāṁḍavāḥ

मैं सर्वथा वही करूँगा जिससे मेरे निर्मल पितर पांडव, अपने पुत्र के कारण, किसी सभा में लज्जित न हों।"

श्लोक 81 (skanda.1.94.81)

एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् ॥ जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत

evamuktvā mahābāhurutthāya praṇanāma tān || jayāśīrbhiśca pitṛbhirvarddhito gaṁtumaicchata

ऐसा कहकर वह महाबाहु उठकर उन सबको प्रणाम कर, विजय के आशीर्वादों से समृद्ध होकर जाने की इच्छा करने लगे।

श्लोक 82 (skanda.1.94.82)

तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः ॥ कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्

taṁ gatukāmamāhedamabhinaṁdya janārdanaḥ || kathākathanakāle māṁ smarethāstvaṁ jayāvaham

जाने की इच्छा करते हुए उन्हें जनार्दन ने प्रसन्नतापूर्वक बधाई देते हुए कहा - "कथा कहने के समय तुम मुझे, विजय लाने वाले को, स्मरण करना -

श्लोक 83 (skanda.1.94.83)

यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते ॥ इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्

yathā buddhiṁ sudurbhedyāṁ vardhayāmi balaṁ ca te || ityuktvāliṁgya taṁ kṛṣṇo vyasasarjata sāśiṣam

जैसे मैं तुम्हारी दुर्भेद्य बुद्धि और तुम्हारे बल को बढ़ाता हूँ।" ऐसा कहकर कृष्ण ने उन्हें आलिंगन कर आशीर्वाद सहित विदा किया।

श्लोक 84 (skanda.1.94.84)

ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः ॥ वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये

tato hiḍaṁbātanayo mahaujāḥ sūryākṣakālākṣamahodarānugaḥ || viyatpathaṁ prāpya jagāma tatpuraṁ prāgjyotiṣaṁ nāma dinavyapāye

तब हिडिम्बा का महातेजस्वी पुत्र, सूर्याक्ष, कालाक्ष और महोदर के साथ, आकाश-मार्ग से दिन के अंत में उस प्राग्ज्योतिष नामक नगर की ओर चल पड़ा।

अध्याय 93अध्याय-सूचीअध्याय 95