नागर खण्ड · अध्याय 109
अष्टषष्टि तीर्थों के अधिष्ठाता देवों का कथन
श्लोक 1 (skanda.6.109.1)
ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्
īśvara uvāca etatte sarvamākhyātaṁ yatpṛṣṭo'smi varānane sarveṣāmeva tīrthānāṁ sāraṁ tīrthasamuccayam
ईश्वर ने कहा — "हे वरानने! तुमने जो पूछा, वह सब मैंने तुम्हें बता दिया — समस्त तीर्थों का सार, तीर्थों का समुच्चय।
श्लोक 2 (skanda.6.109.2)
एतेष्वहं वरारोहे सर्वेष्वेव व्यवस्थितः । नाम्ना चान्येषु तीर्थेषु त्रिदशानां हितार्थतः
eteṣvahaṁ varārohe sarveṣveva vyavasthitaḥ nāmnā cānyeṣu tīrtheṣu tridaśānāṁ hitārthataḥ
हे वरारोहे! इन सभी में मैं स्थित हूँ; तथा अन्य तीर्थों में भी नामतः, त्रिदशों के हित के लिए।
श्लोक 3 (skanda.6.109.3)
यो मामेतेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति मानवः । कीर्तयेत्कीर्तनान्नाम्ना स नूनं मोक्षमाप्नुयात्
yo māmeteṣu tīrtheṣu snātvā paśyati mānavaḥ kīrtayetkīrtanānnāmnā sa nūnaṁ mokṣamāpnuyāt
जो मनुष्य इन तीर्थों में स्नान करके मुझे देखता है, और नाम-कीर्तन द्वारा नाम का उच्चारण करता है, वह निश्चय ही मोक्ष प्राप्त करता है।
श्लोक 4 (skanda.6.109.4)
श्रीदेव्युवाच । येषु तीर्थेषु यन्नाम कीर्तनीयं तव प्रभो । तत्कार्त्स्येन मम ब्रूहि यच्चहं तव वल्लभा
śrīdevyuvāca yeṣu tīrtheṣu yannāma kīrtanīyaṁ tava prabho tatkārtsyena mama brūhi yaccahaṁ tava vallabhā
श्री देवी ने कहा — "हे प्रभो! किन तीर्थों में आपका कौन-सा नाम कीर्तनीय है, वह मुझे पूर्णतः बताइए, क्योंकि मैं आपकी प्रिया हूँ।"
श्लोक 5 (skanda.6.109.5)
ईश्वर उवाच । वाराणस्यां महादेवं प्रयागे च महेश्वरम् । नैमिषे देवदेवं च गयायां प्रपितामहम्
īśvara uvāca vārāṇasyāṁ mahādevaṁ prayāge ca maheśvaram naimiṣe devadevaṁ ca gayāyāṁ prapitāmaham
ईश्वर ने कहा — "वाराणसी में महादेव, तथा प्रयाग में महेश्वर; नैमिष में देवदेव, तथा गया में प्रपितामह।
श्लोक 6 (skanda.6.109.6)
कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणुं प्रभासे शशिशेखरम् । पुष्करे तु ह्यजागन्धिं विश्वं विश्वेश्वरे तथा
kurukṣetre viduḥ sthāṇuṁ prabhāse śaśiśekharam puṣkare tu hyajāgandhiṁ viśvaṁ viśveśvare tathā
कुरुक्षेत्र में स्थाणु के रूप में जाना जाता हूँ; प्रभास में शशिशेखर; पुष्कर में अजागन्धि; तथा विश्वेश्वर में विश्व।
श्लोक 7 (skanda.6.109.7)
अट्टहासे महानादं महेन्द्रे च महाव्रतम् । उज्जयिन्यां महाकालं मरुकोटे महोत्कटम्
aṭṭahāse mahānādaṁ mahendre ca mahāvratam ujjayinyāṁ mahākālaṁ marukoṭe mahotkaṭam
अट्टहास में महानाद; तथा महेन्द्र में महाव्रत; उज्जयिनी में महाकाल; मरुकोट में महोत्कट।
श्लोक 8 (skanda.6.109.8)
शंकुकर्णे महातेजं गोकर्णे च महाबलम् । रुद्रकोट्यां महायोगं महालिंगं स्थलेश्वरे
śaṁkukarṇe mahātejaṁ gokarṇe ca mahābalam rudrakoṭyāṁ mahāyogaṁ mahāliṁgaṁ sthaleśvare
शंकुकर्ण में महातेज; तथा गोकर्ण में महाबल; रुद्रकोटि में महायोग; स्थलेश्वर में महालिंग।
श्लोक 9 (skanda.6.109.9)
हर्षिते च तथा हर्षं वृषभं वृषभध्वजे । केदारे चैव ईशानं शर्वं मध्यमकेश्वरे
harṣite ca tathā harṣaṁ vṛṣabhaṁ vṛṣabhadhvaje kedāre caiva īśānaṁ śarvaṁ madhyamakeśvare
तथा हर्षित में हर्ष; और वृषभध्वज में वृषभ; केदार में ईशान; तथा मध्यमकेश्वर में शर्व।
श्लोक 10 (skanda.6.109.10)
सुपर्णाक्षं सहस्राक्षे सुसूक्ष्मं कार्तिकेश्वरे । भवं वस्त्रापथे देवि ह्युग्रं कनखले तथा
suparṇākṣaṁ sahasrākṣe susūkṣmaṁ kārtikeśvare bhavaṁ vastrāpathe devi hyugraṁ kanakhale tathā
सहस्राक्ष में सुपर्णाक्ष; कार्तिकेश्वर में सुसूक्ष्म; हे देवि! वस्त्रापथ में भव; तथा वैसे ही कनखल में उग्र।
श्लोक 11 (skanda.6.109.11)
भद्रकर्णे शिवं चैव दण्डके दण्डिनं तथा । ऊर्ध्वरेतं त्रिदण्डायां चण्डीशं कृमिजांगले
bhadrakarṇe śivaṁ caiva daṇḍake daṇḍinaṁ tathā ūrdhvaretaṁ tridaṇḍāyāṁ caṇḍīśaṁ kṛmijāṁgale
भद्रकर्ण में शिव; तथा दण्डक में दण्डी; त्रिदण्ड में ऊर्ध्वरेत; कृमिजांगल में चण्डीश।
श्लोक 12 (skanda.6.109.12)
कृत्तिवासं तथैकाम्रे छागलेये कपर्दिनम् । कालिञ्जरे नीलकण्ठं श्रीकण्ठं मण्डलेश्वरे
kṛttivāsaṁ tathaikāmre chāgaleye kapardinam kāliñjare nīlakaṇṭhaṁ śrīkaṇṭhaṁ maṇḍaleśvare
एकाम्र में वैसे ही कृत्तिवास; छागलेय में कपर्दी; कालिंजर में नीलकण्ठ; मण्डलेश्वर में श्रीकण्ठ।
श्लोक 13 (skanda.6.109.13)
विजयं चैव काश्मीरे जयन्तं मरुकेश्वरे । हरिश्चन्द्रे हरं चैव पुरश्चन्द्रे च शंकरम्
vijayaṁ caiva kāśmīre jayantaṁ marukeśvare hariścandre haraṁ caiva puraścandre ca śaṁkaram
काश्मीर में विजय; मरुकेश्वर में जयन्त; हरिश्चंद्र में हर; तथा पुरश्चंद्र में शंकर।
श्लोक 14 (skanda.6.109.14)
जटिं वामेश्वरे विन्द्यात्सौम्यं वै कुक्कुटेश्वरे । भूतेश्वरं भस्मगात्रे ओंकारेऽमरकण्टकम्
jaṭiṁ vāmeśvare vindyātsaumyaṁ vai kukkuṭeśvare bhūteśvaraṁ bhasmagātre oṁkāre'marakaṇṭakam
वामेश्वर में जटी को जानो; तथा कुक्कुटेश्वर में सौम्य; भस्मगात्र में भूतेश्वर; ओंकार में अमरकण्टक।
श्लोक 15 (skanda.6.109.15)
त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्
tryaṁbakaṁ ca trisaṁdhyāyāṁ virajāyāṁ trilocanam dīptamarkeśvare jñeyaṁ nepāle paśupālakam
त्रिसंध्या में त्र्यंबक; विरजा में त्रिलोचन; अर्केश्वर में दीप्त जानना चाहिए; नेपाल में पशुपालक।
श्लोक 16 (skanda.6.109.16)
यमलिंगं च दुष्कर्णे कपाली करवीरके । जागेश्वरे त्रिशूली च श्रीशैले त्रिपुरांतकम्
yamaliṁgaṁ ca duṣkarṇe kapālī karavīrake jāgeśvare triśūlī ca śrīśaile tripurāṁtakam
दुष्कर्ण में यम-लिंग; करवीरक में कपाली; जागेश्वर में त्रिशूली; श्रीशैल में त्रिपुरांतक।
श्लोक 17 (skanda.6.109.17)
रोहणं तु अयोध्यायां पाताले हाटकेश्वरम् । कारोहणे नकुलीशं देविकायामुमापतिम्
rohaṇaṁ tu ayodhyāyāṁ pātāle hāṭakeśvaram kārohaṇe nakulīśaṁ devikāyāmumāpatim
अयोध्या में रोहण; पाताल में हाटकेश्वर; कारोहण में नकुलीश; देविका में उमापति।
श्लोक 18 (skanda.6.109.18)
भैरवे भैरवाकारममरं पूर्वसागरे । सप्तगोदावरे भीमं स्वयंभूर्निर्मलेश्वरे
bhairave bhairavākāramamaraṁ pūrvasāgare saptagodāvare bhīmaṁ svayaṁbhūrnirmaleśvare
भैरव में भैरवाकार स्वयं; पूर्व सागर में अमर; सप्तगोदावर में भीम; निर्मलेश्वर में स्वयंभू।
श्लोक 19 (skanda.6.109.19)
कर्णिकारे गणाध्यक्षं कैलासे तु गणाधिपम् । गंगाद्वारे हिमस्थानं जललिंगे जलप्रियम्
karṇikāre gaṇādhyakṣaṁ kailāse tu gaṇādhipam gaṁgādvāre himasthānaṁ jalaliṁge jalapriyam
कर्णिकार में गणाध्यक्ष; तथा कैलास में गणाधिप; गंगाद्वार में हिमस्थान; जललिंग में जलप्रिय।
श्लोक 20 (skanda.6.109.20)
अनलं वाडवेऽग्नौ च भीमं बदरिकाश्रमे । श्रेष्ठे कोटीश्वरं चैव वाराहं विन्ध्यपर्वते
analaṁ vāḍave'gnau ca bhīmaṁ badarikāśrame śreṣṭhe koṭīśvaraṁ caiva vārāhaṁ vindhyaparvate
वाडव अग्नि में अनल; बदरिकाश्रम में भीम; तथा उस श्रेष्ठ स्थान में कोटीश्वर; विंध्यपर्वत में वाराह।
श्लोक 21 (skanda.6.109.21)
हेमकूटे विरूपाक्षं भूर्भुवं गन्धमादने । लिंगेश्वरे च वरदं लंकायां च नरांतकम्
hemakūṭe virūpākṣaṁ bhūrbhuvaṁ gandhamādane liṁgeśvare ca varadaṁ laṁkāyāṁ ca narāṁtakam
हेमकूट में विरूपाक्ष; गंधमादन में भूर्भुव; लिंगेश्वर में वरद; तथा लंका में नरांतक।
श्लोक 22 (skanda.6.109.22)
अष्टषष्टिरियं देवि तवाख्याता विशेषतः । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपातकनाशिनी
aṣṭaṣaṣṭiriyaṁ devi tavākhyātā viśeṣataḥ paṭhatāṁ śṛṇvatāṁ vāpi sarvapātakanāśinī
हे देवि! यह अड़सठ का समूह विशेष रूप से तुम्हें बताया गया; इसका पाठ करने वाले या सुनने वाले के लिए यह सर्वपातकनाशक है।
श्लोक 23 (skanda.6.109.23)
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कीर्तनीया विचक्षणैः । कालत्रयेऽपि शुचिभिर्विशेषाच्छिवदीक्षितैः
tasmātsarvaprayatnena kīrtanīyā vicakṣaṇaiḥ kālatraye'pi śucibhirviśeṣācchivadīkṣitaiḥ
अतः बुद्धिमानों द्वारा इसे पूर्ण प्रयत्न से त्रिकाल में, पवित्र होकर, विशेषतः शिवदीक्षितों द्वारा कीर्तन किया जाना चाहिए।
श्लोक 24 (skanda.6.109.24)
लिखितापि वरारोहे यस्यैषा तिष्ठते गृहे । न तत्र जायते दोषो भूतप्रेतसमुद्भवः
likhitāpi varārohe yasyaiṣā tiṣṭhate gṛhe na tatra jāyate doṣo bhūtapretasamudbhavaḥ
हे वरारोहे! यह लिखित रूप में भी जिसके घर में स्थित हो, वहाँ भूत-प्रेत से उत्पन्न कोई दोष उत्पन्न नहीं होता।
श्लोक 25 (skanda.6.109.25)
न व्याधेर्न च सर्पाणां न चौराणां वरानने । नान्येषां भूभुजादीनां कदाचिदपि कुत्रचित्
na vyādherna ca sarpāṇāṁ na caurāṇāṁ varānane nānyeṣāṁ bhūbhujādīnāṁ kadācidapi kutracit
हे वरानने! न रोग का, न सर्पों का, न चोरों का, न अन्य राजा आदि का भय — कभी भी, कहीं भी उत्पन्न नहीं होता।