नागर खण्ड · अध्याय 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य वर्णन
श्लोक 1 (skanda.6.190.1)
सूत उवाच । एवं क्रतुः स संजातः पञ्चरात्रं द्विजोत्तमाः। हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्वकाम समृद्धिमान्
sūta uvāca evaṁ kratuḥ sa saṁjātaḥ pañcarātraṁ dvijottamāḥ hāṭakeśvaraje kṣetre sarvakāma samṛddhimān
सूत जी ने कहा — इस प्रकार वह पंचरात्र यज्ञ, हे द्विजोत्तमो, हाटकेश्वर क्षेत्र में सम्पन्न हुआ, समस्त कामनाओं से समृद्ध।
श्लोक 2 (skanda.6.190.2)
विप्रांश्च भिक्षुकांश्चैव दीनांधांश्च विशेषतः। समाप्तौ तस्य यज्ञस्य संतर्प्य सकलांस्ततः। ऋत्विजो दक्षिणाभिस्तान्यथोक्तान्द्विजसत्तमान्
viprāṁśca bhikṣukāṁścaiva dīnāṁdhāṁśca viśeṣataḥ samāptau tasya yajñasya saṁtarpya sakalāṁstataḥ ṛtvijo dakṣiṇābhistānyathoktāndvijasattamān
उस यज्ञ की समाप्ति पर ब्राह्मणों, भिक्षुकों और विशेषतः दीन-अंधों को तृप्त करके, ऋत्विजों ने उन कथित श्रेष्ठ ब्राह्मणों को यथोक्त दक्षिणाओं से संतुष्ट किया।
श्लोक 3 (skanda.6.190.3)
ततः स चानयामास नागरान्ब्राह्मणोत्तमान्। चातुश्चरणसंपन्नाञ्छ्रुतिस्मृति समन्वितान्
tataḥ sa cānayāmāsa nāgarānbrāhmaṇottamān cātuścaraṇasaṁpannāñchrutismṛti samanvitān
फिर उन्होंने चतुष्चरणसम्पन्न, श्रुति-स्मृति से युक्त नागर ब्राह्मणश्रेष्ठों को बुलवाया।
श्लोक 4 (skanda.6.190.4)
कृतांजलिपुटो भूत्वा ततस्तान्प्राह सादरम्। यद्भूमौ तु मया तीर्थं पुष्करं संनिवेशितम्
kṛtāṁjalipuṭo bhūtvā tatastānprāha sādaram yadbhūmau tu mayā tīrthaṁ puṣkaraṁ saṁniveśitam
हाथ जोड़कर उन्होंने आदरपूर्वक उनसे कहा — "जो यह दूसरा पुष्कर तीर्थ मैंने इस भूमि पर स्थापित किया है,"
श्लोक 5 (skanda.6.190.5)
कलिकालस्य भीतेन द्वितीयं ब्राह्मणोत्तमाः। येन नो नाशमभ्येति म्लेच्छैरपि समाश्रितम्
kalikālasya bhītena dvitīyaṁ brāhmaṇottamāḥ yena no nāśamabhyeti mlecchairapi samāśritam
"कलिकाल के भय से, हे द्विजोत्तमो, जिससे यह म्लेच्छों द्वारा भी अधिकृत होकर नाश को प्राप्त न हो —"
श्लोक 6 (skanda.6.190.6)
हाटकेश्वरदेवस्य प्रभावेन महात्मनः। कलिकाले च सम्प्राप्ते तीर्थान्यायतनानि च
hāṭakeśvaradevasya prabhāvena mahātmanaḥ kalikāle ca samprāpte tīrthānyāyatanāni ca
"महात्मा हाटकेश्वर देव के प्रभाव से — कलिकाल आने पर [अन्य] तीर्थ और आयतन"
श्लोक 7 (skanda.6.190.7)
म्लेच्छैः स्पृष्टान्यसंदिग्धं प्रयागादीनि कृत्स्नशः। यज्ञस्तु विहितस्तेन भयायं तत्कृतेन च
mlecchaiḥ spṛṣṭānyasaṁdigdhaṁ prayāgādīni kṛtsnaśaḥ yajñastu vihitastena bhayāyaṁ tatkṛtena ca
"सभी, निःसंदेह, म्लेच्छों द्वारा स्पृष्ट हो जाएँगे, प्रयाग आदि समस्त; किन्तु यह यज्ञ मैंने उसी भय से किया है।"
श्लोक 8 (skanda.6.190.8)
तस्माद्वदथ किं दानं युष्मद्भूमेश्च निष्क्रये। प्रयच्छामि च यज्ञस्य येन मे स्यात्फलं द्विजाः
tasmādvadatha kiṁ dānaṁ yuṣmadbhūmeśca niṣkraye prayacchāmi ca yajñasya yena me syātphalaṁ dvijāḥ
"इसलिए बताओ, तुम्हारी भूमि के बदले मुझे क्या दान देना चाहिए, जिससे मुझे यज्ञ का फल प्राप्त हो, हे ब्राह्मणो।"
श्लोक 9 (skanda.6.190.9)
ब्राह्मणा ऊचुः । यदि यच्छसि चास्माकं दक्षिणां यज्ञसंभवाम्। तदस्माकं स्ववासेन स्थानं नय पवित्रताम्
brāhmaṇā ūcuḥ yadi yacchasi cāsmākaṁ dakṣiṇāṁ yajñasaṁbhavām tadasmākaṁ svavāsena sthānaṁ naya pavitratām
ब्राह्मणों ने कहा — "यदि आप हमें इस यज्ञ से उत्पन्न दक्षिणा देते हैं, तो हमारे निवासस्थान को पवित्रता प्राप्त कराइए।"
श्लोक 10 (skanda.6.190.10)
यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमम्। स्थापितं तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं सुरसत्तम। येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः पितामह
yadetadbhavatā cātra puṣkaraṁ tīrthamuttamam sthāpitaṁ tasya no brūhi māhātmyaṁ surasattama yena snānādikāḥ sarvāḥ kriyāḥ kurmaḥ pitāmaha
"आपने यहाँ जो यह उत्तम पुष्कर तीर्थ स्थापित किया है, हे सुरसत्तम, उसकी महिमा हमें बताइए, जिससे हम, हे पितामह, स्नान आदि सभी क्रियाएँ कर सकें।"
श्लोक 11 (skanda.6.190.11)
ब्रह्मोवाच । एतत्तीर्थं मया सृष्टमंतरिक्षस्थितं सदा। किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिर्द्विजसत्तमाः
brahmovāca etattīrthaṁ mayā sṛṣṭamaṁtarikṣasthitaṁ sadā kiṁ na śrutaṁ purāṇeṣu bhavadbhirdvijasattamāḥ
ब्रह्मा ने कहा — "यह तीर्थ, मेरे द्वारा सृजित, सदा अंतरिक्ष में स्थित रहता है — क्या तुमने पुराणों में यह नहीं सुना, हे द्विजसत्तमो?"
श्लोक 12 (skanda.6.190.12)
पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमन्तरिक्षे च पुष्करम्। त्रैलोक्ये तु कुरुक्षेत्रं विशेषेण व्यवस्थितम्
pṛthivyāṁ naimiṣaṁ tīrthamantarikṣe ca puṣkaram trailokye tu kurukṣetraṁ viśeṣeṇa vyavasthitam
"पृथ्वी पर नैमिष तीर्थ है, अंतरिक्ष में पुष्कर है, और त्रैलोक्य में कुरुक्षेत्र विशेष रूप से स्थित है।"
श्लोक 13 (skanda.6.190.13)
तद्युष्माकं हितार्थाय पंचरात्रं धरातले। आगमिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यप्रणोदितम्
tadyuṣmākaṁ hitārthāya paṁcarātraṁ dharātale āgamiṣyatyasaṁdigdhaṁ mama vākyapraṇoditam
"तुम्हारे हित के लिए वह मेरे वचन से प्रेरित होकर पंचरात्र के लिए निःसंदेह इस भूतल पर आएगा।"
श्लोक 14 (skanda.6.190.14)
कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु ह्येकादश्यां दिने स्थिते। यावत्पंचदशी तावत्तिथिः पापप्रणाशिनी
kārtikyāṁ śuklapakṣe tu hyekādaśyāṁ dine sthite yāvatpaṁcadaśī tāvattithiḥ pāpapraṇāśinī
"कार्तिक के शुक्लपक्ष की एकादशी से लेकर पंचदशी तक — यह तिथिकाल पापनाशक है।"
श्लोक 15 (skanda.6.190.15)
पंचरात्रस्य मध्ये तु यः स्नानं च करिष्यति । श्राद्धं वा श्रद्धया युक्तस्तस्य स्यादक्षयं हि तत्
paṁcarātrasya madhye tu yaḥ snānaṁ ca kariṣyati śrāddhaṁ vā śraddhayā yuktastasya syādakṣayaṁ hi tat
"इन पाँच रात्रियों के मध्य जो श्रद्धायुक्त होकर स्नान या श्राद्ध करेगा, उसका वह कर्म अक्षय होगा।"
श्लोक 16 (skanda.6.190.16)
अह तु पंचरात्रं तद्ब्रह्मलोकादुपेत्य च । संश्रयं तु करिष्यामि तीर्थेऽत्रैव द्विजोत्तमाः
aha tu paṁcarātraṁ tadbrahmalokādupetya ca saṁśrayaṁ tu kariṣyāmi tīrthe'traiva dvijottamāḥ
"किन्तु इन पंचरात्रों में मैं स्वयं ब्रह्मलोक से आकर इसी तीर्थ में निवास करूँगा, हे द्विजोत्तमो।"
श्लोक 17 (skanda.6.190.17)
ब्राह्मणा ऊचुः । तव मूर्तिं करिष्यामः स्थानेऽत्र प्रपितामह । तस्यां संक्रमणं नित्यं तस्मात्कार्यं त्वयाविभो
brāhmaṇā ūcuḥ tava mūrtiṁ kariṣyāmaḥ sthāne'tra prapitāmaha tasyāṁ saṁkramaṇaṁ nityaṁ tasmātkāryaṁ tvayāvibho
ब्राह्मणों ने कहा — "हे प्रपितामह, हम यहाँ इस स्थान पर आपकी मूर्ति बनाएँगे; इसलिए उसमें आपको सदा संक्रमण (अवतरण) करना होगा, हे विभो।"
श्लोक 18 (skanda.6.190.18)
तीर्थं चैव सदाप्यऽत्र समागच्छतु चांबरात् । लोकानां पापनाशाय तथा त्वं कर्तुमर्हसि
tīrthaṁ caiva sadāpya'tra samāgacchatu cāṁbarāt lokānāṁ pāpanāśāya tathā tvaṁ kartumarhasi
"और यह तीर्थ भी सदा यहाँ आकाश से आया करे, लोगों के पापनाश के लिए; यह भी आप करने योग्य हैं।"
श्लोक 19 (skanda.6.190.19)
एषा नो दक्षिणा देव यज्ञस्यैव समुद्भवा
eṣā no dakṣiṇā deva yajñasyaiva samudbhavā
"हे देव, यही हमारी दक्षिणा है, यज्ञ से ही उत्पन्न।"
श्लोक 20 (skanda.6.190.20)
एवं कृते सुरश्रेष्ठ सफलः स्यात्क्रतुस्तव । प्रतिज्ञा च तथा सत्या तस्माद्दानाय निर्मिता । श्रीब्रह्मोवाच । मन्त्राहूतं ततः श्रेष्ठं नभोमार्गाद्द्विजोत्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुष्करं चागमिष्यति
evaṁ kṛte suraśreṣṭha saphalaḥ syātkratustava pratijñā ca tathā satyā tasmāddānāya nirmitā śrībrahmovāca mantrāhūtaṁ tataḥ śreṣṭhaṁ nabhomārgāddvijottamāḥ hāṭakeśvaraje kṣetre puṣkaraṁ cāgamiṣyati
"ऐसा किए जाने पर, हे सुरश्रेष्ठ, आपका यज्ञ सफल होगा; और आपकी प्रतिज्ञा भी सत्य होगी — इसलिए यह दान हेतु निश्चित किया गया।" श्रीब्रह्मा ने कहा — "तब मन्त्र से आहूत होकर, हे द्विजोत्तमो, वह श्रेष्ठ पुष्कर आकाशमार्ग से इसी हाटकेश्वर क्षेत्र में आएगा।"
श्लोक 21 (skanda.6.190.21)
अघमर्षं जपंश्चैव यः करिष्यति तोयगः। मम मूर्तेः पुरः स्थित्वा पैलमन्त्रपुरःसरम्
aghamarṣaṁ japaṁścaiva yaḥ kariṣyati toyagaḥ mama mūrteḥ puraḥ sthitvā pailamantrapuraḥsaram
"जो जल में प्रवेश करके, मेरी मूर्ति के सामने खड़े होकर, पैलमन्त्र सहित अघमर्षण का जप करेगा,"
श्लोक 22 (skanda.6.190.22)
जपिष्यति द्विजश्रेष्ठाः सवनानां चतुष्टयम् । ब्रह्मलोकात्समागत्य प्रश्रोष्या मि च तद्द्विजाः
japiṣyati dvijaśreṣṭhāḥ savanānāṁ catuṣṭayam brahmalokātsamāgatya praśroṣyā mi ca taddvijāḥ
"वह, हे द्विजश्रेष्ठो, चारों सवनों में इसका जप करेगा; और मैं ब्रह्मलोक से आकर उसे सुनूँगा, हे द्विजो।"
श्लोक 23 (skanda.6.190.23)
सूत उवाच । अथ ते नागराः सर्वे पुष्पदानप्रपूर्वकम्। अनुज्ञां प्रददुस्तुष्टा यज्ञफलसमाप्तये
sūta uvāca atha te nāgarāḥ sarve puṣpadānaprapūrvakam anujñāṁ pradadustuṣṭā yajñaphalasamāptaye
सूत जी ने कहा — तब समस्त नागरों ने पुष्पदानपूर्वक, संतुष्ट होकर, यज्ञ के फल की समाप्ति हेतु अनुमति दे दी।
श्लोक 24 (skanda.6.190.24)
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः पुलस्त्योऽध्वर्युसत्तमः । यत्र स्थाने स्थितो ब्रह्मा नागरैः परिवारितः
etasminnaṁtare prāptaḥ pulastyo'dhvaryusattamaḥ yatra sthāne sthito brahmā nāgaraiḥ parivāritaḥ
इसी बीच अध्वर्युश्रेष्ठ पुलस्त्य वहाँ आ पहुँचे जहाँ नागरों से घिरे ब्रह्मा खड़े थे,
श्लोक 25 (skanda.6.190.25)
अब्रवीच्च समाप्तस्ते यतः संपूर्णदक्षिणः । प्रायश्चित्तैर्विरहितो यथा नान्यस्य कस्यचित्
abravīcca samāptaste yataḥ saṁpūrṇadakṣiṇaḥ prāyaścittairvirahito yathā nānyasya kasyacit
और बोले — "आपका यज्ञ समाप्त हो गया, क्योंकि आप सम्पूर्ण दक्षिणा वाले हैं, किसी अन्य के समान प्रायश्चित्तों से रहित।"
श्लोक 26 (skanda.6.190.26)
अतः परं कर्मशेषं किंचिदस्ति पितामह । वारुणेष्टिर्जपश्चैव तत्करिष्यामि सांप्रतम्
ataḥ paraṁ karmaśeṣaṁ kiṁcidasti pitāmaha vāruṇeṣṭirjapaścaiva tatkariṣyāmi sāṁpratam
"इसके आगे कोई कर्मशेष है क्या, हे पितामह? वारुण-इष्टि और जप — वह अब मैं करूँगा।"
श्लोक 27 (skanda.6.190.27)
तथा चाऽवभृथस्नानं प्रकर्तव्यं त्वया सह । तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो यत्र तोयव्यवस्थितम्
tathā cā'vabhṛthasnānaṁ prakartavyaṁ tvayā saha tasmāduttiṣṭha gacchāmo yatra toyavyavasthitam
"तथा अवभृथ-स्नान भी आपके साथ ही करना होगा। इसलिए उठिए, चलें जहाँ जल की व्यवस्था है,"
श्लोक 28 (skanda.6.190.28)
येनेष्टिवारुणीं तत्र कुर्मो विप्रैर्यथोचितैः । चतुर्भिर्ब्रह्मपूर्वैश्च मया चाग्नीध्रहोतृभिः
yeneṣṭivāruṇīṁ tatra kurmo viprairyathocitaiḥ caturbhirbrahmapūrvaiśca mayā cāgnīdhrahotṛbhiḥ
"जिससे हम वहाँ यथोचित ब्राह्मणों के साथ वारुणी इष्टि करें — ब्रह्मा आदि चार, तथा मैं अग्नीध्र और होता के साथ।"
श्लोक 29 (skanda.6.190.29)
यथावह्नौ तथा तोये मन्त्रवत्तद्भवंशुभम् । हूयते संविधानेनयज्ञपात्रैः सम न्वितम्
yathāvahnau tathā toye mantravattadbhavaṁśubham hūyate saṁvidhānenayajñapātraiḥ sama nvitam
"जैसे अग्नि में, वैसे ही जल में, मन्त्रपूर्वक वह शुभ हवि विधानपूर्वक यज्ञपात्रों सहित अर्पित की जाती है।"
श्लोक 30 (skanda.6.190.30)
वरुणस्य प्रतुष्ट्यर्थं स्नानं कार्यं त्वयैव च । ऋत्विग्भिः सहितेनैव सर्वारिष्टप्रशांतये
varuṇasya pratuṣṭyarthaṁ snānaṁ kāryaṁ tvayaiva ca ṛtvigbhiḥ sahitenaiva sarvāriṣṭapraśāṁtaye
"वरुण की प्रसन्नता हेतु आपको स्वयं ऋत्विजों सहित स्नान करना होगा, समस्त अरिष्टों की शान्ति के लिए।"
श्लोक 31 (skanda.6.190.31)
यस्तत्र समये स्नानं करिष्यति त्वया सह । अन्योऽपि मानवः कश्चिद्विपाप्मा स भविष्यति
yastatra samaye snānaṁ kariṣyati tvayā saha anyo'pi mānavaḥ kaścidvipāpmā sa bhaviṣyati
"जो कोई उस समय आपके साथ वहाँ स्नान करेगा, वह अन्य मनुष्य भी पापरहित हो जाएगा।"
श्लोक 32 (skanda.6.190.32)
यानीह संति तीर्थानि त्रैलोक्ये सचराचरे । वारुणीमिष्टिमासाद्य तानि यांति च संनिधौ
yānīha saṁti tīrthāni trailokye sacarācare vāruṇīmiṣṭimāsādya tāni yāṁti ca saṁnidhau
"त्रैलोक्य में चराचर जो भी तीर्थ हैं, वे इस वारुणी इष्टि को प्राप्त करके इसके समीप आ जाते हैं।"
श्लोक 33 (skanda.6.190.33)
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षितेन समन्वितम् । तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं जलमध्ये तु सार्थिभिः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः सर्वैरव भृथोत्सवे
tasmātsarvaprayatnena dīkṣitena samanvitam tatra snānaṁ prakartavyaṁ jalamadhye tu sārthibhiḥ brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ sarvairava bhṛthotsave
"इसलिए सर्वप्रयत्न से, दीक्षितजन सहित, जल के मध्य में साथियों सहित स्नान करना चाहिए — ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य, सभी अवभृथ-उत्सव में।"
श्लोक 34 (skanda.6.190.34)
तस्माद्विसर्जयाद्यैतान्ब्राह्मणांस्तावदेव च । एतेऽपि च करिष्यंति स्नानं तत्र त्वया सह
tasmādvisarjayādyaitānbrāhmaṇāṁstāvadeva ca ete'pi ca kariṣyaṁti snānaṁ tatra tvayā saha
"इसलिए अब तक एकत्र इन ब्राह्मणों को विसर्जित करें; ये भी आपके साथ ही वहाँ स्नान करेंगे।"
श्लोक 35 (skanda.6.190.35)
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रस्थितो ब्रह्मा ज्येष्ठकुण्डतटं शुभम् । गायत्र्या सहितो हृष्टः कृतकृत्यत्वमागतः
sūta uvāca tacchrutvā prasthito brahmā jyeṣṭhakuṇḍataṭaṁ śubham gāyatryā sahito hṛṣṭaḥ kṛtakṛtyatvamāgataḥ
सूत जी ने कहा — यह सुनकर ब्रह्मा, गायत्री सहित, प्रसन्न होकर, कृतकृत्य होने का भाव लिए, ज्येष्ठकुण्ड के शुभ तट की ओर प्रस्थित हुए।
श्लोक 36 (skanda.6.190.36)
अथ तद्वचनं श्रुत्वा सुराः सर्वे तथा द्विजाः । पुलस्त्यश्च शुभार्थाय स्नानार्थं प्रस्थितास्तदा। ब्रह्मणा सहिता हृष्टाः पुत्रदारसमन्विताः
atha tadvacanaṁ śrutvā surāḥ sarve tathā dvijāḥ pulastyaśca śubhārthāya snānārthaṁ prasthitāstadā brahmaṇā sahitā hṛṣṭāḥ putradārasamanvitāḥ
तब उनका यह वचन सुनकर समस्त देवगण, तथा ब्राह्मण, तथा पुलस्त्य भी, शुभ प्रयोजन हेतु स्नानार्थ प्रस्थित हुए, प्रसन्नतापूर्वक, ब्रह्मा सहित, पुत्र-दारा सहित।
श्लोक 37 (skanda.6.190.37)
अथ संकीर्णता जाता समंताज्ज्येष्ठपुष्करे । स्नानार्थमागतैर्लोकैरूर्ध्वबाहुभिरेव च
atha saṁkīrṇatā jātā samaṁtājjyeṣṭhapuṣkare snānārthamāgatairlokairūrdhvabāhubhireva ca
फिर ज्येष्ठ पुष्कर के चारों ओर स्नानार्थ आए हुए लोगों से, हाथ ऊपर उठाए हुए, अत्यंत भीड़ हो गई।
श्लोक 38 (skanda.6.190.38)
न तत्र लक्ष्यते ब्रह्मा न तत्कर्म च वारुणम् । क्रियमाणैर्द्विजैस्तत्र व्याप्ते भूमि तलेऽखिले
na tatra lakṣyate brahmā na tatkarma ca vāruṇam kriyamāṇairdvijaistatra vyāpte bhūmi tale'khile
वहाँ न ब्रह्मा दिखाई देते थे, न वारुण-कर्म, क्योंकि वह किया जाता हुआ, वहाँ स्थित ब्राह्मणों से सम्पूर्ण भूतल व्याप्त था।
श्लोक 39 (skanda.6.190.39)
अथांते कर्मणस्तस्य ब्रह्मा प्राह शतक्रतुम् । हितार्थं सर्वलोकस्य विनयावनतं स्थितम्
athāṁte karmaṇastasya brahmā prāha śatakratum hitārthaṁ sarvalokasya vinayāvanataṁ sthitam
तब उस कर्म के अंत में ब्रह्मा ने, वहाँ विनयपूर्वक झुके खड़े शतक्रतु (इन्द्र) से, समस्त लोक के हित के लिए कहा —
श्लोक 40 (skanda.6.190.40)
न मां ज्ञास्यति दूरस्था जनाः स्नानार्थमागताः । मज्जमानं जले पुण्ये सम्मर्देऽस्मिञ्जलोद्भवे
na māṁ jñāsyati dūrasthā janāḥ snānārthamāgatāḥ majjamānaṁ jale puṇye sammarde'smiñjalodbhave
"स्नानार्थ दूर से आए हुए लोग, इस जल-समूह की भीड़ में, पुण्य जल में डूबे हुए मुझे नहीं पहचान पाएँगे।"
श्लोक 41 (skanda.6.190.41)
तस्मान्नागं समारुह्य निजं वृत्रनिषूदन । एणस्य कृष्णसारस्य वंशांते चर्म न्यस्य च
tasmānnāgaṁ samāruhya nijaṁ vṛtraniṣūdana eṇasya kṛṣṇasārasya vaṁśāṁte carma nyasya ca
"इसलिए, हे वृत्रनिषूदन, अपने नाग (वाहन) पर चढ़कर, बाँस के अग्रभाग में कृष्णसार मृग का चर्म रखकर,"
श्लोक 42 (skanda.6.190.42)
ततस्तत्स्नानवेलायां क्षेप्तव्यं सलिले त्वया । येन लोकः समस्तोऽयं वेत्ति कालं तु स्नानजम्
tatastatsnānavelāyāṁ kṣeptavyaṁ salile tvayā yena lokaḥ samasto'yaṁ vetti kālaṁ tu snānajam
"फिर उस स्नान-समय पर तुम्हें उसे जल में डालना होगा, जिससे यह समस्त लोक स्नान का उचित समय जान सके।"
श्लोक 43 (skanda.6.190.43)
स्नानं च कुरुते श्रेयः संप्राप्नोति यथोदितम् । दूरस्थोऽपि सुवृद्धोऽपि बालोऽपि च समागतः । स्नानजं लभते श्रेयः संदृष्टेऽपि यथोदितम् । सूत उवाच । बाढमित्येव संप्रोच्य सत्वरं प्रययौ हरिः
snānaṁ ca kurute śreyaḥ saṁprāpnoti yathoditam dūrastho'pi suvṛddho'pi bālo'pi ca samāgataḥ snānajaṁ labhate śreyaḥ saṁdṛṣṭe'pi yathoditam sūta uvāca bāḍhamityeva saṁprocya satvaraṁ prayayau hariḥ
"इस प्रकार जो स्नान करता है, वह यथोक्त श्रेय प्राप्त करता है — दूर बसा हुआ, अत्यंत वृद्ध, अथवा बालक, जो भी आया हो — देखने मात्र से भी वह स्नानजन्य श्रेय पाता है, जैसा कहा गया है।" सूत जी ने कहा — "ऐसा ही हो" कहकर हरि (इन्द्र) शीघ्र चले गए।
श्लोक 44 (skanda.6.190.44)
ततो नागं समारुह्य धृत्वा वंशं करे निजे । मृगचर्माग्रसंयुक्तं तोयमध्ये व्यवस्थितः
tato nāgaṁ samāruhya dhṛtvā vaṁśaṁ kare nije mṛgacarmāgrasaṁyuktaṁ toyamadhye vyavasthitaḥ
फिर नाग पर चढ़कर, मृगचर्म से युक्त अग्रभाग वाले बाँस को अपने हाथ में थामे, वे जल के मध्य जा खड़े हुए।
श्लोक 45 (skanda.6.190.45)
एतत्कर्मावसाने स स्नातुकामे पितामहे । तच्चर्म प्राक्षिपत्तोये स्वयमेव शतक्रतुः
etatkarmāvasāne sa snātukāme pitāmahe taccarma prākṣipattoye svayameva śatakratuḥ
इस कर्म की समाप्ति पर, जब पितामह स्नान करने की इच्छा करने लगे, तब शतक्रतु ने स्वयं ही उस चर्म को जल में डाल दिया।
श्लोक 46 (skanda.6.190.46)
एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे गन्धर्वगुह्यकाः । मानुषाश्च विशेषेण स्नातास्तत्र समाहिताः
etasminnantare devāḥ sarve gandharvaguhyakāḥ mānuṣāśca viśeṣeṇa snātāstatra samāhitāḥ
इसी समय समस्त देवगण, गन्धर्व, गुह्यक, तथा विशेषरूप से मनुष्य, वहाँ सुसमाहित होकर स्नान करने लगे।
श्लोक 47 (skanda.6.190.47)
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा शक्रं प्रोवाच सादरम् । कृतस्नानं सुरैः सार्धं विनयावनतं स्थितम्
etasminnantare brahmā śakraṁ provāca sādaram kṛtasnānaṁ suraiḥ sārdhaṁ vinayāvanataṁ sthitam
इसी समय ब्रह्मा ने, देवताओं सहित स्नान करके विनयपूर्वक झुके खड़े शक्र से आदरपूर्वक कहा —
श्लोक 48 (skanda.6.190.48)
सहस्राक्षं त्वया कष्टं मन्मखे विपुलं कृतम् । आनीता च तथा पत्नी गायत्री च सुमध्यमा
sahasrākṣaṁ tvayā kaṣṭaṁ manmakhe vipulaṁ kṛtam ānītā ca tathā patnī gāyatrī ca sumadhyamā
"हे सहस्राक्ष, मेरे यज्ञ में तुमने अत्यंत कष्ट सहा है; और मेरी सुमध्यमा पत्नी गायत्री भी तुम्हारे ही प्रयत्न से लाई गई थी।"
श्लोक 49 (skanda.6.190.49)
तस्माद्वरय भद्रं ते यं वरं मनसि स्थितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
tasmādvaraya bhadraṁ te yaṁ varaṁ manasi sthitam sarvaṁ te'haṁ pradāsyāmi yadyapi syātsudurlabham
"इसलिए, हे भद्र, अपने मन का जो भी वर हो वह माँगो; मैं तुम्हें सब कुछ दूँगा, चाहे वह कितना भी दुर्लभ क्यों न हो।"
श्लोक 50 (skanda.6.190.50)
इन्द्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । यदि त्वां प्रार्थयाम्यद्य भूयात्तु तादृशं विभो
indra uvāca yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama yadi tvāṁ prārthayāmyadya bhūyāttu tādṛśaṁ vibho
इन्द्र ने कहा — "हे देव, यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं, यदि मुझे वर देना ही है, यदि मैं आज आपसे प्रार्थना करूँ, तो हे विभो, ऐसा हो —"
श्लोक 51 (skanda.6.190.51)
वर्षेवर्षे तु यः कुर्यात्संप्राप्तेऽस्मिन्दिने शुभे । मृगचर्म समादाय वंशाग्रे यो महीपतिः
varṣevarṣe tu yaḥ kuryātsaṁprāpte'smindine śubhe mṛgacarma samādāya vaṁśāgre yo mahīpatiḥ
"जो कोई प्रतिवर्ष इस शुभ दिन के आने पर, बाँस के अग्रभाग में मृगचर्म लेकर — इस देश का जो भी राजा हो —"
श्लोक 52 (skanda.6.190.52)
नागप्रवरमारुह्य स्वयमेव पितामह । यथाऽहं प्रक्षिपेत्तोये स स्यात्पापविवर्जितः
nāgapravaramāruhya svayameva pitāmaha yathā'haṁ prakṣipettoye sa syātpāpavivarjitaḥ
"स्वयं श्रेष्ठ नाग पर चढ़कर, हे पितामह, जैसे मैंने इसे जल में डाला है, वह पापरहित हो जाए,"
श्लोक 53 (skanda.6.190.53)
अजेयः सर्वशत्रूणां सर्वव्यसनवर्जितः । ये करिष्यंति च स्नानमनेन मृगचर्मणा
ajeyaḥ sarvaśatrūṇāṁ sarvavyasanavarjitaḥ ye kariṣyaṁti ca snānamanena mṛgacarmaṇā
"समस्त शत्रुओं के लिए अजेय, समस्त व्यसनों से रहित। और जो इस मृगचर्म के द्वारा स्नान करेंगे,"
श्लोक 54 (skanda.6.190.54)
सार्धमन्येऽपि ये लोका अपि पापसमन्विताः । तेषां वर्षकृतं पापं त्वत्प्रसादात्प्रणश्यतु
sārdhamanye'pi ye lokā api pāpasamanvitāḥ teṣāṁ varṣakṛtaṁ pāpaṁ tvatprasādātpraṇaśyatu
"अन्य पापयुक्त लोगों सहित भी, उनका वर्षभर का किया हुआ पाप, आपकी कृपा से नष्ट हो जाए।"
श्लोक 55 (skanda.6.190.55)
ब्रह्मोवाच । एतत्सर्वं सहस्राक्ष तव वाक्यमसंशयम् । भविष्यति न संदेहः सर्वमेतन्मयोदितम्
brahmovāca etatsarvaṁ sahasrākṣa tava vākyamasaṁśayam bhaviṣyati na saṁdehaḥ sarvametanmayoditam
ब्रह्मा ने कहा — "हे सहस्राक्ष, यह सब तुम्हारा वचन है, इसमें कोई संदेह नहीं; यह अवश्य होगा, इसमें कोई संदेह नहीं — यह सब मैंने कह दिया।"
श्लोक 56 (skanda.6.190.56)
यो राजा श्रद्धया युक्तो देशस्यास्य समुद्भवः । आनर्तस्य गजारूढो मृगचर्म क्षिपिष्यति
yo rājā śraddhayā yukto deśasyāsya samudbhavaḥ ānartasya gajārūḍho mṛgacarma kṣipiṣyati
"इस देश में उत्पन्न, श्रद्धायुक्त, हाथी पर आरूढ़ आनर्त का जो राजा होगा, वह मृगचर्म को यहाँ डालेगा,"
श्लोक 57 (skanda.6.190.57)
अत्र कुण्डे मदीये तु मां संपूज्य तटस्थितम् । सर्वलोकहितार्थाय संप्राप्ते प्रतिपद्दिने
atra kuṇḍe madīye tu māṁ saṁpūjya taṭasthitam sarvalokahitārthāya saṁprāpte pratipaddine
"इसी मेरे कुण्ड में, तट पर स्थित मेरी पूजा करके, समस्त लोक के हित के लिए, प्रतिपदा तिथि आने पर,"
श्लोक 58 (skanda.6.190.58)
समाप्ते कुतपे काले विजयी स भविष्यति । कार्तिक्यां च व्यतीतायां द्वितीयेऽह्नि व्यवस्थिते
samāpte kutape kāle vijayī sa bhaviṣyati kārtikyāṁ ca vyatītāyāṁ dvitīye'hni vyavasthite
"कुतप काल की समाप्ति पर वह विजयी होगा — कार्तिक बीत जाने पर, द्वितीया के दिन,"
श्लोक 59 (skanda.6.190.59)
तथा तत्कालमासाद्य ये करिष्यंति मानवाः । स्नानं तच्च दिनेऽत्रैव वर्षपापविवर्जिताः । आधिव्याधिविमुक्ताश्च ते भविष्यंत्यसंशयम्
tathā tatkālamāsādya ye kariṣyaṁti mānavāḥ snānaṁ tacca dine'traiva varṣapāpavivarjitāḥ ādhivyādhivimuktāśca te bhaviṣyaṁtyasaṁśayam
"तथा उसी समय जो भी मनुष्य उस दिन वहाँ स्नान करेंगे, वे वर्षभर के पाप से मुक्त, मानसिक और शारीरिक पीड़ा से मुक्त हो जाएँगे — यह निःसंदेह होगा।"
श्लोक 60 (skanda.6.190.60)
सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो यक्ष्माख्यो दारुणो गदः । अचिकित्स्योऽपि देवानां तथा धन्वंतरेरपि
sūta uvāca etasminnaṁtare prāpto yakṣmākhyo dāruṇo gadaḥ acikitsyo'pi devānāṁ tathā dhanvaṁtarerapi
सूत जी ने कहा — इसी समय यक्ष्मा नामक एक भयंकर रोग वहाँ आ पहुँचा, जो देवताओं तथा धन्वन्तरि द्वारा भी असाध्य था,
श्लोक 61 (skanda.6.190.61)
नीलांबरधरः क्षामो दीनो दण्डसमाश्रितः । क्षुत्कुर्वञ्छ्लेष्मणा तावत्कृच्छ्रात्संधारयन्पदम्
nīlāṁbaradharaḥ kṣāmo dīno daṇḍasamāśritaḥ kṣutkurvañchleṣmaṇā tāvatkṛcchrātsaṁdhārayanpadam
नीले वस्त्र पहने, क्षीण, दीन, दण्ड का सहारा लिए, भूख से व्याकुल, कफ से पीड़ित, कठिनाई से अपने पैर टिकाते हुए।
श्लोक 62 (skanda.6.190.62)
ततश्च प्रणतो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच सः । यक्ष्मोवाच । तव यज्ञमहं श्रुत्वा दूरादेव पितामह । क्षुत्क्षामकंठश्चायातः समाप्तावद्य कृच्छ्रतः
tataśca praṇato bhūtvā vākyametaduvāca saḥ yakṣmovāca tava yajñamahaṁ śrutvā dūrādeva pitāmaha kṣutkṣāmakaṁṭhaścāyātaḥ samāptāvadya kṛcchrataḥ
फिर झुककर उसने यह वचन कहा। यक्ष्मा ने कहा — "हे पितामह, आपके यज्ञ का समाचार दूर से सुनकर, भूख से क्षीणकंठ होकर, अत्यंत कठिनाई से, इसकी समाप्ति पर ही मैं आ पाया हूँ।"
श्लोक 63 (skanda.6.190.63)
दक्षेणाहं पुरा सृष्टश्चंद्रार्थं कुपितेन च । रोहिणीं सेवमानस्य संत्यक्तान्यासुतस्य च
dakṣeṇāhaṁ purā sṛṣṭaścaṁdrārthaṁ kupitena ca rohiṇīṁ sevamānasya saṁtyaktānyāsutasya ca
"मुझे पूर्वकाल में दक्ष ने, चन्द्रमा के प्रति क्रुद्ध होकर उत्पन्न किया था, क्योंकि वे अन्य पत्नियों को त्यागकर केवल रोहिणी की सेवा में लगे रहते थे।"
श्लोक 64 (skanda.6.190.64)
ततो माहेश्वरादेशात्तेन तुष्टेन तस्य च । पक्षमेकं कृतं मह्यं तस्यास्वादनकर्मणि
tato māheśvarādeśāttena tuṣṭena tasya ca pakṣamekaṁ kṛtaṁ mahyaṁ tasyāsvādanakarmaṇi
"फिर माहेश्वर के आदेश से, प्रसन्न होकर, उन्होंने मुझे उसे चखने हेतु एक पक्ष (पखवाड़ा) दे दिया।"
श्लोक 65 (skanda.6.190.65)
अन्यपक्षे न किंचिच्च येन तृप्तिः प्रजायते । यज्ञस्यैव तु सर्वस्य तर्पयित्वा द्विजोत्तमम्
anyapakṣe na kiṁcicca yena tṛptiḥ prajāyate yajñasyaiva tu sarvasya tarpayitvā dvijottamam
"दूसरे पक्ष में मुझे कुछ भी नहीं मिलता जिससे मुझे तृप्ति हो — सिवाय किसी सम्पूर्ण यज्ञ के अंत में ब्राह्मण को तृप्त करके।"
श्लोक 66 (skanda.6.190.66)
ततस्तद्वचनं ग्राह्यं तर्पितोऽहमसंशयम् । पौर्णमास्यां ततो देव यस्य यज्ञस्य कृत्स्नशः
tatastadvacanaṁ grāhyaṁ tarpito'hamasaṁśayam paurṇamāsyāṁ tato deva yasya yajñasya kṛtsnaśaḥ
"फिर वह वचन ग्रहण किया जाना चाहिए — मैं निःसंदेह तृप्त हूँ। हे देव, पूर्णिमा को, जिसका भी सम्पूर्ण यज्ञ हो —"
श्लोक 67 (skanda.6.190.67)
यस्य नो ब्राह्मणो ब्रूते यज्ञस्यांते प्रतर्पितः । तर्पितोऽस्मीति तत्तस्य वृथा स्याद्यज्ञजं फलम् । यदि कोटिगुणं दत्तमपि श्रद्धासमन्वितम्
yasya no brāhmaṇo brūte yajñasyāṁte pratarpitaḥ tarpito'smīti tattasya vṛthā syādyajñajaṁ phalam yadi koṭiguṇaṁ dattamapi śraddhāsamanvitam
"जिसका ब्राह्मण हमसे कहे कि यज्ञ के अंत में मैं तृप्त हो गया हूँ, 'मैं तृप्त हूँ' — यह कहना उस यज्ञ के फल को व्यर्थ कर देगा, चाहे श्रद्धासहित करोड़गुना भी दिया गया हो।"
श्लोक 68 (skanda.6.190.68)
एतच्छ्रुत्वा त्वया देव पठ्यमानं श्रुताविह । तस्मात्सम्यक्स्थिते यज्ञे ब्राह्मणं तर्पयेत वै
etacchrutvā tvayā deva paṭhyamānaṁ śrutāviha tasmātsamyaksthite yajñe brāhmaṇaṁ tarpayeta vai
"हे देव, यह सुनकर, जैसा यहाँ श्रुति में पढ़ा-सुना जाता है — इसलिए यज्ञ के भलीभाँति सम्पन्न होने पर ब्राह्मण को तृप्त करना ही चाहिए।"
श्लोक 69 (skanda.6.190.69)
प्रत्यक्षं मे यथा तृप्तिरन्नेनैव प्रजायते । त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ तथा नीतिर्विधीयताम्
pratyakṣaṁ me yathā tṛptirannenaiva prajāyate tvatprasādātsuraśreṣṭha tathā nītirvidhīyatām
"जैसे मुझे स्पष्ट रूप से केवल अन्न से ही तृप्ति होती है, वैसे ही, हे सुरश्रेष्ठ, आपकी कृपा से वह नीति स्थापित की जाए।"
श्लोक 70 (skanda.6.190.70)
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा पद्मजस्तस्य पथ्यंपथ्यं वचोऽखिलम् । श्रुतिं प्रमाणतां नीत्वा ततो वचनमब्रवीत्
sūta uvāca tacchrutvā padmajastasya pathyaṁpathyaṁ vaco'khilam śrutiṁ pramāṇatāṁ nītvā tato vacanamabravīt
सूत जी ने कहा — यह सुनकर पद्मज ने उसके हितकर और अहितकर सम्पूर्ण वचन को श्रुति के प्रमाण से जाँचकर तब यह वचन कहा —
श्लोक 71 (skanda.6.190.71)
अद्यप्रभृति वै विप्राः साग्नयः स्युर्धरातले । तैः सर्वैर्वैश्वदेवांते बलिर्देयस्तथाखिलः
adyaprabhṛti vai viprāḥ sāgnayaḥ syurdharātale taiḥ sarvairvaiśvadevāṁte balirdeyastathākhilaḥ
"आज से पृथ्वी पर ब्राह्मण अग्निधारी हों; उन सभी को वैश्वदेव के अंत में सम्पूर्ण बलि देनी होगी।"
श्लोक 72 (skanda.6.190.72)
दत्त्वाऽन्येभ्योथ देवेभ्यस्तव तृप्तिर्भविष्यति । तव पक्षे द्वितीये तु सत्यमेतन्मयोदितम्
dattvā'nyebhyotha devebhyastava tṛptirbhaviṣyati tava pakṣe dvitīye tu satyametanmayoditam
"वह देकर ही अन्य देवताओं को तृप्ति प्राप्त होगी, और तुम्हारे दूसरे पक्ष में — यह मैंने सत्य कहा है।"
श्लोक 73 (skanda.6.190.73)
ये विप्रास्तु बलिं दद्युर्वैश्वदेवांत आगते । न तेषामन्वये चापि त्वया सेव्योऽत्र कश्चन
ye viprāstu baliṁ dadyurvaiśvadevāṁta āgate na teṣāmanvaye cāpi tvayā sevyo'tra kaścana
"जो ब्राह्मण वैश्वदेव के अंत में बलि देंगे, उनके वंश में तुम्हें कभी सेवन नहीं करना होगा।"
श्लोक 74 (skanda.6.190.74)
यक्ष्मोवाच । तीर्थेऽस्मिंस्तावके देव सदाहं तपसि स्थितः । तिष्ठामि यदि वादेशस्तावको जायते मम
yakṣmovāca tīrthe'smiṁstāvake deva sadāhaṁ tapasi sthitaḥ tiṣṭhāmi yadi vādeśastāvako jāyate mama
यक्ष्मा ने कहा — "हे देव, आपके इस तीर्थ में मैं सदा तपस्या में स्थित रहूँगा — यदि आपकी आज्ञा हो तो मैं यहीं रहूँगा, और यह मेरा अपना हो जाएगा।"
श्लोक 75 (skanda.6.190.75)
ब्रह्मोवाच । यद्येवं कुरु चान्यत्र त्वमाश्रमपदं निजम् । संप्राप्य भूमिदेशे च कञ्चिद्यदभिरोचते । अर्थयित्वा द्विजानेतान्यथा यज्ञकृते मया
brahmovāca yadyevaṁ kuru cānyatra tvamāśramapadaṁ nijam saṁprāpya bhūmideśe ca kañcidyadabhirocate arthayitvā dvijānetānyathā yajñakṛte mayā
ब्रह्मा ने कहा — "यदि ऐसा है, तो तुम अन्यत्र अपना आश्रमपद बनाओ, इस भूभाग में जो भी स्थान तुम्हें अभिरुचिकर लगे, उसे इन ब्राह्मणों से माँगकर, जैसे मैंने यज्ञ हेतु किया था।"
श्लोक 76 (skanda.6.190.76)
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा प्रार्थयामास चमत्कारपुरोद्भवान् । तेभ्यः प्राप्य ततो भूमिं चकाराथाश्रमं निजम्
sūta uvāca tacchrutvā prārthayāmāsa camatkārapurodbhavān tebhyaḥ prāpya tato bhūmiṁ cakārāthāśramaṁ nijam
सूत जी ने कहा — यह सुनकर उसने चमत्कारपुरवासियों से प्रार्थना की; उनसे भूमि प्राप्त करके उसने वहाँ अपना आश्रम बनाया।
श्लोक 77 (skanda.6.190.77)
तत्र यः कुरुते स्नानं प्रतिपद्दिवसे स्थिते । सूर्यवारेण मुच्येत यक्ष्मणा सेवितोऽपि वा
tatra yaḥ kurute snānaṁ pratipaddivase sthite sūryavāreṇa mucyeta yakṣmaṇā sevito'pi vā
जो कोई वहाँ प्रतिपदा तिथि को, रविवार के दिन स्नान करता है, वह यक्ष्मा से मुक्त हो जाता है, भले ही वह पहले से उससे ग्रस्त हो।
श्लोक 78 (skanda.6.190.78)
अद्यापि दृश्यते चात्र प्रत्ययस्तस्य संभवे । सर्वेषामाहिताग्नीनां नागराणां विशेषतः । कलि कालेऽपि संप्राप्ते न यक्ष्मा संप्रजायते
adyāpi dṛśyate cātra pratyayastasya saṁbhave sarveṣāmāhitāgnīnāṁ nāgarāṇāṁ viśeṣataḥ kali kāle'pi saṁprāpte na yakṣmā saṁprajāyate
आज भी वहाँ इसका प्रमाण दिखाई देता है, विशेषतः अग्निहोत्री समस्त नागरों में; कलिकाल आने पर भी उनमें यक्ष्मा उत्पन्न नहीं होता,
श्लोक 79 (skanda.6.190.79)
तथा चतुष्पदानां च तेषां गृहनिवासिनाम् । न तस्य भेषजानि स्युर्न मंत्रा न चिकित्सकाः
tathā catuṣpadānāṁ ca teṣāṁ gṛhanivāsinām na tasya bheṣajāni syurna maṁtrā na cikitsakāḥ
तथा उनके घरों में रहने वाले चतुष्पद पशुओं में भी नहीं; इसके लिए न वहाँ औषधि की आवश्यकता होती है, न मन्त्र की, न वैद्य की।