Skip to main content

नागर खण्ड · अध्याय 73

धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम्

अध्याय 72अध्याय-सूचीअध्याय 74

श्लोक 1 (skanda.6.73.1)

सूत उवाच॥ एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः॥ तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी

sūta uvāca evaṁ te kauravāḥ sarve pāṁḍoḥ putrāśca śālinaḥ tasmātsthānāttato jagmuryatra dvāravatī purī

सूत जी बोले -- इस प्रकार वे समस्त कौरव और पाण्डु के शोभायमान पुत्र उस स्थान से द्वारवती नगरी की ओर चल पड़े।

श्लोक 2 (skanda.6.73.2)

तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः॥ दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा

tatra gatvā vivāhaṁ tu cakruḥ saṁhṛṣṭamānasāḥ duryodhanasya bhūpasya bhānumatyā samaṁ tadā

वहाँ जाकर उन्होंने हर्षित मन से राजा दुर्योधन का विवाह भानुमती के साथ सम्पन्न किया।

श्लोक 3 (skanda.6.73.3)

नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च॥ गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः

nānāvāditraghoṣeṇa vedadhvaniyutena ca gītairmanoharaiḥ pāṭhairbandināṁ ca sahasraśaḥ

नाना प्रकार के वाद्यों की ध्वनि, वेदध्वनि के साथ, मनोहर गीतों-पाठों और सहस्रों बन्दीजनों की वाणी से युक्त होकर,

श्लोक 4 (skanda.6.73.4)

एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम्॥ यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्

evaṁ mahotsavo jajñe tatra yāvaddināṣṭakam yādavānāṁ kurūṇāṁ ca militānāṁ parasparam

इस प्रकार यादवों और कुरुओं के परस्पर मिलन से वहाँ आठ दिनों तक महान् उत्सव चलता रहा।

श्लोक 5 (skanda.6.73.5)

कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागधबन्दिनः॥ चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः

kṛtārthāstatra saṁjātāḥ sūtamāgadhabandinaḥ cāraṇā brāhmaṇeṁdrāśca tathānye'pi ca tārkikāḥ

वहाँ सूत, मागध, बन्दीजन, चारण, श्रेष्ठ ब्राह्मण तथा अन्य तार्किक (विद्वान) भी कृतार्थ हो गये।

श्लोक 6 (skanda.6.73.6)

ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः॥ भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृदम्

tatastu navame prāpte divase kurupāṁḍavāḥ bhīṣmādyāḥ puṁḍarīkākṣamidamūcuḥ sasauhṛdam

तत्पश्चात् नवें दिन पहुँचने पर भीष्म आदि कुरु-पाण्डवों ने स्नेहपूर्वक पुण्डरीकाक्ष (कृष्ण) से यह कहा --

श्लोक 7 (skanda.6.73.7)

न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम्॥ कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः

na vayaṁ puṁḍarīkākṣa tava rāmasya cāśrayam kathaṁcittyaktumicchāmaḥ snehapāśaniyaṁtritāḥ

"हे पुण्डरीकाक्ष! स्नेह-पाश में बँधे होने के कारण हम किसी भी प्रकार आपकी और बलराम की शरण को छोड़ना नहीं चाहते,"

श्लोक 8 (skanda.6.73.8)

तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माधव॥ बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्

tathāpi ca pragantavyaṁ svapuraṁ prati mādhava balabhadrasamāyuktastasmānnaḥ kuru mokṣaṇam

"फिर भी, हे माधव! हमें अपने नगर की ओर जाना होगा; अतः बलभद्र सहित हमें विदा दीजिये।"

श्लोक 9 (skanda.6.73.9)

विष्णुरुवाच॥ न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च॥ स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्

viṣṇuruvāca na tāvadvatsaro jāto na māsaḥ pakṣa eva ca sthitānāmatra yuṣmākaṁ tatkimautsukyamāgatam

विष्णु ने कहा -- न तो एक वर्ष हुआ है, न एक मास, न ही एक पक्ष, जबसे आप यहाँ ठहरे हैं; फिर यह उत्सुकता क्यों उत्पन्न हुई?

श्लोक 10 (skanda.6.73.10)

तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः॥ यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च

tasmādatraiva tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ kurupāṁḍavāḥ yūyaṁ vayaṁ vinodena mṛgayākṣodbhavena ca

"अतः हम, कुरु-पाण्डव सब मिलकर, यहीं रहें -- तुम और मैं मृगया, अक्षक्रीड़ा (द्यूत),"

श्लोक 11 (skanda.6.73.11)

शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम्॥ तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि

śastraśikṣākriyābhiśca damanena ca dantinām tathābhivāṁchitairanyaiḥ sneho'sti yadi vo mayi

"शस्त्र-शिक्षा और गजों को वश में करने जैसी क्रियाओं से, तथा अन्य वांछित कार्यों से, यदि तुम्हें मुझसे स्नेह है।"

श्लोक 12 (skanda.6.73.12)

भीष्म उवाच॥ उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः॥ परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्

bhīṣma uvāca upapannamidaṁ viṣṇo yattvayā vyāhṛtaṁ vacaḥ paraṁ śṛṇuṣva me vākyaṁ yadarthaṁ hyutsukā vayam

भीष्म बोले -- हे विष्णो! आपने जो कहा वह उचित ही है; परन्तु मेरा भी वचन सुनिये, जिस कारण से हम उत्सुक हैं।

श्लोक 13 (skanda.6.73.13)

आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम्॥ दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत्॥ तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्

ānartaviṣaye'smābhirāgacchadbhistavāṁtikam dṛṣṭamatyadbhutaṁ kṣetraṁ hāṭakeśvarajaṁ mahat tatra liṁgāni dṛṣṭāni bhūpatīnāṁ mahātmanām

"आनर्त देश में आपके समीप आते हुए हमने हाटकेश्वर का वह अत्यद्भुत, महान् क्षेत्र देखा। वहाँ महात्मा राजाओं द्वारा स्थापित लिंग देखे,"

श्लोक 14 (skanda.6.73.14)

सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्

sūryacandrānvayotthānāmanyeṣāṁ ca mahātmanām

"सूर्य और चन्द्र वंश में उत्पन्न तथा अन्य महात्माओं द्वारा स्थापित,"

श्लोक 15 (skanda.6.73.15)

देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः॥ साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च

devānāṁ dānavānāṁ ca munīnāṁ ca viśeṣataḥ sākārāṇi sutejāṁsi nānāprāsādabhoji ca

"और विशेषतः देवताओं, दानवों तथा मुनियों द्वारा स्थापित -- साकार, महातेजस्वी, तथा विविध प्रासादों को भोगते हुए लिंग।"

श्लोक 16 (skanda.6.73.16)

ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव॥ लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा

tataśca kurumukhyānāṁ pāṁḍavānāṁ ca mādhava liṁgasaṁsthāpanārthāya tatra jātā matirdṛḍhā

"तब, हे माधव! कुरुश्रेष्ठों और पाण्डवों में वहाँ लिंग-स्थापना हेतु दृढ़ इच्छा उत्पन्न हो गई।"

श्लोक 17 (skanda.6.73.17)

ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया॥ लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्

te vayaṁ tatra gatvāśu yathāśaktyā yathecchayā liṁgāni sthāpayiṣyāmaḥ svānisvāni pṛthakpṛthak

"हम वहाँ शीघ्र जाकर, अपनी शक्ति और इच्छा के अनुसार, पृथक्-पृथक् अपने-अपने लिंगों की स्थापना करेंगे।"

श्लोक 18 (skanda.6.73.18)

एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत॥ न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि

etasmātkāraṇāttūrṇaṁ calitā vayamacyuta na vayaṁ tava saṁgasya tṛpyāmo'bdaśatairapi

"इसी कारण, हे अच्युत! हम शीघ्र चल पड़े हैं; यद्यपि आपके संग से हम सौ वर्षों में भी तृप्त न हों।"

श्लोक 19 (skanda.6.73.19)

तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो॥ भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः

tasmādājñāpayasvādya kṛtvā cittaṁ dṛḍhaṁ vibho bhūyo'pyatrāgamiṣyāmastava darśanalālasāḥ

"अतः हे विभो! आज दृढ़ चित्त करके हमें आज्ञा दीजिये; हम आपके दर्शन की लालसा से पुनः यहाँ आयेंगे।"

श्लोक 20 (skanda.6.73.20)

श्रीभगवानुवाच॥ अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम्॥ तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः

śrībhagavānuvāca ahaṁ jānāmi tatkṣetraṁ supuṇyaṁ pāpanāśanam tāpasaiḥ kīrtitaṁ nityaṁ mamānyaistīrthayātrikaiḥ

भगवान् बोले -- मैं भी उस पुण्यमय, पापनाशक क्षेत्र को जानता हूँ, जिसकी महिमा तपस्वियों और अन्य तीर्थयात्रियों द्वारा सदा मुझसे गायी जाती है।

श्लोक 21 (skanda.6.73.21)

तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम्॥ लिंगसंस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया

tasmāttatra sameṣyāmo yuṣmābhiḥ sahitā vayam liṁgasaṁsthāpanārthāya kṣetradarśanavāṁchayā

"अतः हम भी तुम्हारे साथ वहाँ चलेंगे, लिंग-स्थापना के लिये तथा उस क्षेत्र के दर्शन की इच्छा से।"

श्लोक 22 (skanda.6.73.22)

सूत उवाच॥ तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः॥ तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः

sūta uvāca tacchutvā kauravāḥ sarve paraṁ harṣamupāgatāḥ tathā pāṁḍusutāścaiva ye cānye tatra pārthivāḥ

सूत जी बोले -- यह सुनकर समस्त कौरव, पाण्डु-पुत्र तथा अन्य वहाँ उपस्थित राजा अत्यंत हर्षित हो गये।

श्लोक 23 (skanda.6.73.23)

ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः॥ गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्

te tu saṁprasthitāḥ sarve militāḥ kurupāṁḍavāḥ gajavājivimardena kampayanto vasundharām

तब वे समस्त कुरु-पाण्डव मिलकर प्रस्थान कर गये, हाथियों और घोड़ों के संघर्षण से पृथ्वी को कम्पित करते हुए।

श्लोक 24 (skanda.6.73.24)

अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम्॥ कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः

atha tatkṣetramāsādya dūre kṛtvā niveśanam kauravā yādavā mukhyāścamatkārapuraṁ gatāḥ

तत्पश्चात् उस क्षेत्र में पहुँचकर, दूर पर अपना शिविर स्थापित कर, प्रमुख कौरव और यादव चमत्कारपुर में गये।

श्लोक 25 (skanda.6.73.25)

तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः॥ प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च

tatra sarvānsamāhūya brāhmaṇānvinayānvitāḥ procurdattvā vicitrāṇi bhūṣaṇācchādanāni ca

वहाँ समस्त ब्राह्मणों को विनयपूर्वक बुलाकर, उन्हें विविध आभूषण और वस्त्र देकर, उन्होंने कहा --

श्लोक 26 (skanda.6.73.26)

वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिंगसंस्थापनक्रियाम्॥ कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः

vayaṁ sarve'tra vāṁchāmo liṁgasaṁsthāpanakriyām kartuṁ prāsādamukhyānāṁ pṛthaktvena svaśaktitaḥ

"हम सब यहाँ लिंग-स्थापना का कार्य करना चाहते हैं, अपनी-अपनी शक्ति के अनुसार पृथक्-पृथक् उत्तम प्रासाद बनवाकर।"

श्लोक 27 (skanda.6.73.27)

तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः॥ आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते

tasmātkṛtvā prasādaṁ no dayāṁ ca dvijasattamāḥ ājñāpayata śīghraṁ hi yena karma pravartate

"अतः, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! हम पर कृपा और दया करके शीघ्र ही आज्ञा दीजिये, जिससे कार्य आरम्भ हो सके।"

श्लोक 28 (skanda.6.73.28)

भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु॥ न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः

bhaviṣyatha tathā yūyaṁ hotāraḥ sarvakarmasu na cānyo brāhmaṇo bāhyo yadyapi syādbṛhaspatiḥ

"और तुम्हीं समस्त कर्मों में यज्ञ करानेवाले पुरोहित बनोगे; कोई अन्य बाहरी ब्राह्मण नहीं, चाहे वह बृहस्पति ही क्यों न हो।"

श्लोक 29 (skanda.6.73.29)

यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी॥ विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा

yato'smābhiḥ śrutā vārtā kīrtyamānā purātanī viṣṇunā tasya rājarṣeḥ pretaśrāddhasamudbhavā

"क्योंकि हमने वह पुरातन कथा सुनी है, जो विष्णु द्वारा कही गई थी, उस राजर्षि के प्रेत-श्राद्ध से सम्बन्धित,"

श्लोक 30 (skanda.6.73.30)

यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः॥ ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः

yathā tena kṛtaṁ śrāddhaṁ pituḥ pretasya yatnataḥ brāhmaṇānāṁ puro'nyeṣāṁ yathoktānāmapi dvijāḥ

"जिस प्रकार उन्होंने प्रयत्नपूर्वक अपने प्रेत हुए पिता का श्राद्ध किया था, अन्य विधिवत् ब्राह्मणों के समक्ष, हे ब्राह्मणो,"

श्लोक 31 (skanda.6.73.31)

यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने॥ श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः

yathoktavidhinā tīrthe nāgānāṁ paṁcamīdine śrāvaṇe māsi no muktaḥ pitā tasya tathāpi saḥ

"यथोक्त विधि से, तीर्थ में, नागपंचमी के दिन, श्रावण मास में -- फिर भी उनके पिता मुक्त नहीं हुए,"

श्लोक 32 (skanda.6.73.32)

प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः॥ देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात्॥ तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः

pretatvātsarpadoṣeṇa saṁjātā dvijasattamāḥ devaśarmapuro yāvattatkṛtaṁ śrāddhamādarāt tāvatpitā vinirmuktaḥ pretatvāddāruṇāddvijāḥ

"सर्प-दोष के कारण उत्पन्न प्रेतत्व से, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! जब तक देवशर्मा के समक्ष वह श्राद्ध आदरपूर्वक नहीं किया गया, तब तक पिता उस भयंकर प्रेतत्व से मुक्त नहीं हुए।"

श्लोक 33 (skanda.6.73.33)

यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः॥ तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्

yadatra kriyate kiṁcitkarma dharmyaṁ dvijottamāḥ tadbāhyaṁ ca bhavedvyarthametadvidmaḥ sphuṭaṁ vayam

"यहाँ जो भी धर्मकर्म किया जाता है, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! यदि वह किसी बाहरी के द्वारा हो तो व्यर्थ हो जाता है -- यह हम स्पष्ट जानते हैं।"

श्लोक 34 (skanda.6.73.34)

प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः॥ प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्

prārthayāmo viśeṣeṇa tena dainyaṁ samāgatāḥ prasādaḥ kriyatāṁ tasmādājñāṁ yacchata mā ciram

"इसीलिये हम विशेष रूप से प्रार्थना करते हैं, दीनता से युक्त होकर; अतः कृपा कीजिये और बिना विलम्ब आज्ञा दीजिये।"

श्लोक 35 (skanda.6.73.35)

सूत उवाच॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम्॥ मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्

sūta uvāca teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā brāhmaṇāste parasparam mantraṁ cakrustadarthaṁ hi kiṁ kṛtaṁ sukṛtaṁ bhavet

सूत जी बोले -- उनका यह वचन सुनकर वे ब्राह्मण आपस में सलाह करने लगे कि इस विषय में क्या करना उचित होगा।

श्लोक 36 (skanda.6.73.36)

एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम्॥ एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्

eke procurna dāsyāmaḥ prāsādārthaṁ vasundharām eteṣāmapi caikasya tasmādgacchaṁtu satvaram

कुछ ने कहा -- हम इनमें से एक को भी प्रासाद के लिये भूमि नहीं देंगे; अतः ये शीघ्र यहाँ से चले जायें।

श्लोक 37 (skanda.6.73.37)

पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम्॥ पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्

paṁcakrośapramāṇena kṣetrametadvyavasthitam pūrveṣāmapi devānāṁ prāsādaistatsamāvṛtam

"यह क्षेत्र केवल पाँच कोस के परिमाण में स्थित है, तथा यह पहले से ही पूर्ववर्ती देवताओं के प्रासादों से आच्छादित है।"

श्लोक 38 (skanda.6.73.38)

अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः॥ दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः

anye procurdhanomattā yūyaṁ ca sukhamāśritāḥ dāridyārtiṁ na jānītha brūtha tena bhṛśaṁ vacaḥ

अन्यों ने कहा -- तुम धन के मद में चूर हो और सुख में स्थित हो, दरिद्रता की पीड़ा नहीं जानते, इसीलिये इतनी कठोर बात कह रहे हो।

श्लोक 39 (skanda.6.73.39)

तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसुन्धराम्॥ अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते

tasmādvayaṁ pradāsyāma eteṣāṁ hi vasundharām arthasiddhirbhavedyena bhūṣā sthānasya jāyate

"अतः हम इन्हें भूमि प्रदान करेंगे, जिससे धन की सिद्धि हो और इस स्थान की शोभा बढ़े।"

श्लोक 40 (skanda.6.73.40)

तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः॥ स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते

tathānye madhyamāḥ procuryatra sākṣājjanārdanaḥ svayaṁ prārthayate bhūmiṁ tatkasmānna pradīyate

तब मध्यम मत रखने वाले अन्यों ने कहा -- जहाँ स्वयं साक्षात् जनार्दन भूमि की याचना कर रहे हों, वहाँ वह क्यों न दी जाए?

श्लोक 41 (skanda.6.73.41)

तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः॥ प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे

tasmādyatra samāyātāḥ kurupāṁḍavayādavāḥ prādhānyena prakurvaṁtu prāsādāṁstena cāpare

"अतः जहाँ कुरु, पाण्डव और यादव पधारे हैं, वहाँ वे प्रमुखता से प्रासाद बनवायें, और उनके साथ अन्य भी बनवायें।"

श्लोक 42 (skanda.6.73.42)

याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः॥ धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः॥ लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति

yācate yatra gāṁgeyaḥ svayameva tathā paraḥ dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca pāṁḍavāśca mahābalāḥ liṁgasaṁsthāpanārthāya niṣedhastatra nārhati

"जहाँ स्वयं गांगेय (भीष्म) याचना कर रहे हैं, तथा पुत्रों सहित धृतराष्ट्र और महाबली पाण्डव भी लिंग-स्थापना के लिये याचना कर रहे हैं, वहाँ निषेध करना उचित नहीं है।"

श्लोक 43 (skanda.6.73.43)

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः॥ निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि

teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā pratipannaṁ dvijottamaiḥ nirdhanaiḥ sadhanaiścāpi saspṛhairniḥspṛhairapi

उनका यह वचन सुनकर श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने -- निर्धन और सधन, इच्छुक और निःस्पृह, सभी ने -- इसे स्वीकार कर लिया।

श्लोक 44 (skanda.6.73.44)

ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान्॥ यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्

tataḥ sametya te sarve brāhmaṇāḥ kurusattamān yādavānpāṁḍavānprocuḥ kṛtvā vai mantraniścayam

तत्पश्चात् वे सभी ब्राह्मण, आपस में निश्चय करके, कुरुश्रेष्ठों, यादवों और पाण्डवों के पास एकत्र होकर बोले --

श्लोक 45 (skanda.6.73.45)

ब्राह्मणा ऊचुः॥ एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम्॥ प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्

brāhmaṇā ūcuḥ etatsvalpataraṁ kṣetraṁ sarveṣāmapi bhūbhujām prāsādaiḥ sarvato vyāptaṁ tatkiṁ brūmo'dhunā vayam

ब्राह्मणों ने कहा -- यह क्षेत्र अत्यंत छोटा है, और यह पहले से ही समस्त राजाओं के प्रासादों से सर्वत्र व्याप्त है; अब हम क्या कहें?

श्लोक 46 (skanda.6.73.46)

तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया॥ क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान्॥ यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः

tadbhavaṁtaḥ prakurvaṁtu prādhānyena yadṛcchayā kṣetre'traivābhimukhyena prāsādānsumanoharān yathājyeṣṭhaṁ yathāśreṣṭhaṁ pṛthaktvena vyavasthitāḥ

"अतः आप अपनी इच्छा से, प्राधान्यपूर्वक, इसी क्षेत्र में सम्मुख दिशा में अत्यंत मनोहर प्रासाद बनवायें, ज्येष्ठता और श्रेष्ठता के अनुसार पृथक्-पृथक् व्यवस्थित होकर।"

श्लोक 47 (skanda.6.73.47)

अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात्॥ प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्

atha harṣasamāyuktā dhṛtarāṣṭramukhāḥ kramāt prādhānyena yathāśreṣṭhaṁ cakruḥ prāsādapaddhatim

तब हर्ष से युक्त होकर धृतराष्ट्र आदि ने क्रमशः, प्राधान्य और श्रेष्ठता के अनुसार, प्रासादों की एक पंक्ति बनवाई।

अध्याय 72अध्याय-सूचीअध्याय 74